৭. সতিপট্ঠানৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযং

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা

৩৫৫. সমানসদ্দৰচনীযানং অত্থানং উদ্ধরণং অত্থুদ্ধারো. সো যস্মা সদ্দত্থৰিচারো ন হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ন ইধ…পে… অত্থদস্সন’’ন্তি. প-সদ্দো পধানত্থদীপকো ‘‘পণীতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ১৪) ৰিয.

অনৰস্সুততা অনুপকিলিট্ঠতা. তেনাহ ‘‘তদুভযৰীতিৰত্ততা’’তি.

ভুসত্থং পক্খন্দনন্তি ভুসত্থৰিসিট্ঠং পক্খন্দনং অনুপৰিসনং.

অস্সাদস্সাতি তণ্হায. ‘‘নিচ্চং অত্তা’’তি অভিনিৰেসৰত্থুতায দিট্ঠিযা ৰিসেসকারণানং চিত্তধম্মানং তণ্হাযপি ৰত্থুভাৰতো ৰিসেসগ্গহণং, তথা কাযৰেদনানং দিট্ঠিযাপি ৰত্থুভাৰসম্ভৰতো ‘‘ৰিসেসেনা’’তি ৰুত্তং. সরাগৰীতরাগাদিৰিভাগদ্ৰযৰসেনেৰ চিত্তানুপস্সনায ৰুত্তত্তা তং ‘‘নাতিপভেদগত’’ন্তি ৰুত্তং. ধম্মাতি ইধ সঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধা অধিপ্পেতা, সঙ্খারক্খন্ধো চ ফস্সাদিৰসেন অনেকভেদোতি ধম্মানুপস্সনা ‘‘অতিপভেদগতা’’তি ৰুত্তা. সরাগাদিৰিভাগৰসেন সোল়সভেদত্তা ৰা চিত্তানুপস্সনা নাতিপভেদগতা ৰুত্তা, সুত্তে আগতনযেন নীৰরণাদিৰসেন অনেকভেদত্তা ধম্মানুপস্সনা অতিপভেদগতা ৰুত্তা. ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গোতি ৰুত্তানী’’তি আনেত্ৰা যোজেতব্বং. তা অনুপস্সনা এতেসন্তি তদনুপস্সনা, চিত্তধম্মানুপস্সিনো পুগ্গলা, তেসং.

তত্থ ‘‘অসুভভাৰদস্সনেনা’’তি যথাঠিতৰসেনাপি যোজনা লব্ভতেৰ. ভৰোঘস্স ৰেদনা ৰত্থু ভৰস্সাদভাৰতো. নিচ্চগ্গহণৰসেনাতি অত্তাভিনিৰেসৰিসিট্ঠস্স নিচ্চগ্গহণস্স ৰসেন. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সস্সতস্স অত্তনো’’তি. ওঘেসু ৰুত্তনযা এৰ যোগাসৰেসুপি যোজনা অত্থতো অভিন্নত্তাতি তে ন গহিতা. নিচ্চগ্গহণৰসেনাতি অত্তাভিনিৰেসৰিসিট্ঠস্স নিচ্চগ্গহণস্স ৰসেন. পঠমোঘততিযচতুত্থগন্থযোজনাযং ৰুত্তনযেনেৰ কাযচিত্তধম্মানং ইতরুপাদানৰত্থুতা গহেতব্বাতি ৰেদনায দিট্ঠুপাদানৰত্থুতা দস্সিতা. তথা কাযৰেদনানং ছন্দদোসাগতিৰত্থুতা কামোঘব্যাপাদকাযগন্থৰত্থুতাৰচনেন ৰুত্তাতি. তেনাহ ‘‘অৰুত্তানং ৰুত্তনযেন ৰত্থুভাৰো যোজেতব্বো’’তি.

ধারণতা অসম্মুস্সনতা, অনুস্সরণমেৰ ৰা. একত্তেতি একসভাৰে নিস্সরণাদিৰসেন. সমাগমো সচ্ছিকিরিযা. সতিপট্ঠানসভাৰো সম্মাসতিতা নিয্যানসতিতা সমানভাগতা একজাতিতা সভাগতা. পুরিমস্মিন্তি ‘‘একত্তে নিব্বানে সমাগমো একত্তসমোসরণ’’ন্তি এতস্মিং অত্থে. ৰিসুন্তি নানাঅত্থদ্ৰযভাৰেন. তদেৰ গমনং সমোসরণন্তি সতিসদ্দত্থন্তরাভাৰা…পে… একভাৰস্সাতি যোজেতব্বং. সতিসদ্দত্থৰসেন অৰুচ্চমানেতি ‘‘একো সতিপট্ঠানসভাৰো একত্ত’’ন্তিআদিনা অৰুচ্চমানে, ‘‘একত্তে নিব্বানে সমাগমো একত্তসমোসরণ’’ন্তি এৰং ৰুচ্চমানেতি অত্থো. ধারণতাৰ সতীতি ‘‘সরণতা’’তি (ধ. স. ১৪) ৰুত্তধারণতা এৰ সতীতি কত্ৰা. সতিসদ্দত্থন্তরাভাৰাতি সতিসঙ্খাতস্স সরণেকত্তসমোসরণসদ্দত্থতো অঞ্ঞস্স অত্থস্স অভাৰা. পুরিমন্তি সরণপদং. নিব্বানসমোসরণেপীতি যথাৰুত্তে দুতিযে অত্থে সরণেকত্তসমোসরণপদানি সহিতানেৰ সতিপট্ঠানেকভাৰস্স ঞাপকানি, এৰং নিব্বানসমোসরণেপি ‘‘একত্তে নিব্বানে সমাগমো একত্তসমোসরণ’’ন্তি এতস্মিম্পি অত্থে সতি…পে… কারণানি.

আনাপানপব্বাদীনন্তি আনাপানপব্বইরিযাপথচতুসম্পজঞ্ঞ কোট্ঠাস ধাতুমনসিকারনৰসিৰথিকপব্বানীতি এতেসং. ইমেসু পন যস্মা কেসুচি দেৰানং কম্মট্ঠানং ন ইজ্ঝতি, তস্মা তানি অনামসিত্ৰা যদিপি কোট্ঠাসধাতুমনসিকারৰসেনেৰেত্থ দেসনা পৰত্তা, দেসনন্তরে পন আগতং অনৰসেসং কাযানুপস্সনাৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘চুদ্দসৰিধেন কাযানুপস্সনং ভাৰেত্ৰা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৫) ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মহাসতিপট্ঠানসুত্তে ৰুত্তান’’ন্তি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৮২) ৰুত্তান’’ন্তি ইমমেৰ উপসংহরতি. পঞ্চৰিধেনাতি নীৰরণউপাদানক্খন্ধাযতনবোজ্ঝঙ্গঅরিযসচ্চানং ৰসেন পঞ্চধা. ভাৰনানুভাৰো অরিযমগ্গগ্গহণসমত্থতা.

তংনিযমতোতি তস্সা কাযানুপস্সনাদিপটিপত্তিযা নিযমতো. তস্সা ভিক্খুভাৰে নিযতে সাপি ভিক্খুভাৰে নিযতাযেৰ নাম হোতি.

কাযানুপস্সনাউদ্দেসৰণ্ণনা

এত্থাতি কাযে. অৰযৰা অস্স অত্থীতি অৰযৰী, সমুদাযো, সমূহোতি অত্থো, সো পন অৰযৰৰিনিমুত্তং দ্রব্যন্তরন্তি গাহো লদ্ধি অৰযৰীগাহো. হত্থপাদাদিঅঙ্গুলিনখাদিঅঙ্গপচ্চঙ্গে সন্নিৰেসৰিসিট্ঠে উপাদায যাযং অঙ্গপচ্চঙ্গসমঞ্ঞা চেৰ কাযসমঞ্ঞা চ, তং অতিক্কমিত্ৰা ইত্থিপুরিসরথঘটাদিদ্রব্যন্তিপরিকপ্পনং সমঞ্ঞাতিধাৰনং. অথ ৰা যথাৰুত্তসমঞ্ঞং অতিক্কমিত্ৰা পকতিআদিদ্রব্যাদিজীৰাদিকাযাদিপদত্থন্তরপরিকপ্পনং সমঞ্ঞাতিধাৰনং. নিচ্চসারাদিগাহভূতো অভিনিৰেসো সারাদানাভিনিৰেসো.

ন তং দিট্ঠন্তি তং ইত্থিপুরিসাদি দিট্ঠং ন হোতি. দিট্ঠং ৰা ইত্থিপুরিসাদি ন হোতীতি যোজনা. যথাৰুত্তন্তি কেসাদিভূতুপাদাযসমূহসঙ্খাতং.

কেসাদিপথৰিন্তি কেসাদিসঞ্ঞিতং সসম্ভারপথৰিং. পুব্বাপরিযভাৰেনাতি সন্তানৰসেন. অঞ্ঞত্থাতি ‘‘আপোকায’’ন্তি এৰমাদীসু.

অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতি সপরসন্তানে কাযো ৰুত্তোতি. ‘‘কাযো’’তি চেত্থ সম্মসনুপগা রূপধম্মা অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অজ্ঝত্তবহিদ্ধাধম্মান’’ন্তি. ঘটিতং একাবদ্ধং আরম্মণং ঘটিতারম্মণং, একারম্মণভূতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘একতো আরম্মণভাৰো নত্থী’’তি.

অন্তোওলীযনা অন্তোসঙ্কোচো অন্তরাৰোসানং.

দ্ৰীহীতি অভিজ্ঝাৰিনযদোমনস্সৰিনযেহি.

সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সতিসম্পজঞ্ঞং, তেন. এতেন করণভূতেন. ৰিপক্খধম্মেহি অনন্তরিতত্তা অৰিচ্ছিন্নস্স. তস্স সব্বত্থিককম্মট্ঠানস্স.

কাযানুপস্সনাউদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰেদনানুপস্সনাদিউদ্দেসৰণ্ণনা

সুখাদীনন্তি সুখদুক্খাদুক্খমসুখানং.

রূপাদিআরম্মণনানত্তভেদানং ৰসেন যোজেতব্বন্তি সম্বন্ধো. তথা চ সেসেসুপি. সৰত্থুকাৰত্থুকাদীতি আদি-সদ্দেন হীনাদিযোনিআদিভেদং সঙ্গণ্হাতি. ৰিসুং ৰিসুং ন ৰত্তব্বন্তি চোদনং দস্সেতীতি যোজনা. একত্থাতি কাযাদীসু একস্মিং. পুরিমচোদনাযাতি ‘‘পুব্বে পহীনত্তা পুন পহানং ন ৰত্তব্ব’’ন্তি চোদনায. পহীনন্তি ৰিক্খম্ভিতং. পটিপক্খভাৰনাযাতি মগ্গভাৰনায. উভযত্থাতি উভযচোদনায. উভযন্তি পরিহারদ্ৰযং. যস্মা পুরিমচোদনায নানাপুগ্গলপরিহারো, নানাচিত্তক্খণিকপরিহারো চ সম্ভৰতি, দুতিযচোদনায পন নানাচিত্তক্খণিকপরিহারোযেৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সম্ভৰতো যোজেতব্ব’’ন্তি. মগ্গসতিপট্ঠানভাৰনং সন্ধায ৰুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বেসু কাযাদীসু.

ৰেদনানুপস্সনাদিউদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কাযানুপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৫৬. অজ্ঝত্তাদীতি আদি-সদ্দেন ইধ ৰুত্তা বহিদ্ধাঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাঅনুপস্সনপ্পকারা ৰিয মহাসতিপট্ঠানসুত্তে ৰুত্তা সমুদযধম্মানুপস্সিআদিঅনুপস্সনপ্পকারাপি কাযানুপস্সনাভাৰতো গহিতা ইচ্চেৰ ৰেদিতব্বং. তত্থাতি অজ্ঝত্তাদিঅনুপস্সনাযং. চুদ্দস পকারা মহাসতিপট্ঠানসুত্তে আগতচুদ্দসপ্পকারাদিকে অপেক্খিত্ৰা ইধ ৰুত্তা. অজ্ঝত্তাদিপ্পকারো একো পকারোতি আহ ‘‘একপ্পকারনিদ্দেসেনা’’তি. বাহিরেসূতি একচ্চেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু. তেসম্পি হি আনাপানাদিৰসেন সমথপক্খিকা কাযানুপস্সনা সম্ভৰতি. তেনাহ ‘‘একদেসসম্ভৰতো’’তি.

তচস্স চ অতচপরিচ্ছিন্নতা তচেন অপরিচ্ছিন্নতা অত্থীতি যোজনা. ‘‘দীঘবাহু নচ্চতূ’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞপদত্থেপি সমাসে অৰযৰপদত্থসঙ্গহো লব্ভতেৰাতি ৰুত্তং ‘‘কাযেকদেসভূতো তচো গহিতো এৰা’’তি. তচপটিবদ্ধানং নখদন্তন্হারুমংসানং, তচপটিবদ্ধানং তদনুপ্পৰিট্ঠমূলানং কেসলোমানং, তপ্পটিবদ্ধপটিবদ্ধানং ইতরেসং সমূহভূতো সব্বো কাযো ‘‘তচপরিযন্তো’’ত্ৰেৰ ৰুত্তোতি দস্সেন্তো ‘‘তপ্পটিবদ্ধা’’তিআদিমাহ. অত্থি কেসা, অত্থি লোমাতি সম্বন্ধো. তত্থ অত্থীতি পুথুত্তৰাচী একং নিপাতপদং, ন কিরিযাপদং. কিরিযাপদত্তে হি সন্তীতি ৰত্তব্বং সিযা, ৰচনৰিপল্লাসেন ৰা ৰুত্তন্তি.

কম্মট্ঠানস্স ৰাচুগ্গতকরণাদিনা উগ্গণ্হনং উগ্গহো. কোট্ঠাসপাল়িযা হি ৰাচুগ্গতকরণং, মনসিকিরিযায কেসাদীনং ৰণ্ণাদিতো উপধারণস্স চ পগুণভাৰাপাদনং ইধ উগ্গহো. যেন পন নযেন যোগাৰচরো তত্থ কুসলো হোতি, সো ৰিধীতি ৰুত্তো.

পুরিমেহীতি পুরিমপুরিমেহি পঞ্চকছক্কেহি সম্বন্ধো ৰুত্তো. ‘‘মংসং…পে… ৰক্ক’’ন্তি হি অনুলোমতো ৰক্কপঞ্চকস্স পুন ‘‘ৰক্কং…পে… কেসা’’তি ৰক্কপঞ্চকস্স, তচপঞ্চকস্স চ পটিলোমতো সজ্ঝাযক্কমো সম্বন্ধো দস্সিতো. স্ৰাযং সজ্ঝাযোতি সম্বন্ধো. ৰিসুং তিপঞ্চাহন্তি অনুলোমতো পঞ্চাহং, পটিলোমতো পঞ্চাহং, অনুলোমপটিলোমতো পঞ্চাহন্তি এৰং পঞ্চকছক্কেসু পচ্চেকং তিপঞ্চাহং. পুরিমেহি একতো তিপঞ্চাহন্তি তচপঞ্চকাদীহি সদ্ধিং অনুলোমতো ৰক্কপঞ্চকাদীনি একজ্ঝং কত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ তিপঞ্চাহং. আদিঅন্তদস্সনৰসেনাতিআদিভূতস্স অনুলোমতো সজ্ঝাযস্স, অনুলোমপটিলোমতো সজ্ঝাযে অন্তভূতস্স পটিলোমতো সজ্ঝাযস্স দস্সনৰসেন. তেনাহ ‘‘অনুলোম…পে… অন্তিমো’’তি. এতম্পীতি যদিদং পুরিমেহি সদ্ধিং পচ্ছিমস্স পঞ্চকাদিনো একতো সজ্ঝাযকরণং, পঞ্চকাদীনং পচ্চেকং অনুলোমাদিনা সজ্ঝাযপ্পকারতো অঞ্ঞো সজ্ঝাযপ্পকারো এসোতি অত্থো. দ্ৰিন্নং হত্থানং একমুখা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধা ঠপিতা অঙ্গুলিযো ইধ হত্থসঙ্খলিকাতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অঙ্গুলিপন্তী’’তি. অসুভলক্খণং কেসাদীনং পটিক্কূলভাৰো. থদ্ধাদিভাৰো ধাতুলক্খণং.

অত্তনো কোট্ঠাসো, সমানো ৰা কোট্ঠাসো সকোট্ঠাসো, তত্থ ভৰো সকোট্ঠাসিকো, কম্মট্ঠানং.

কাযানুপস্সনং হিত্ৰাতি অসুভতো ৰা ধাতুতো অনুপস্সনং মনসিকারং অকত্ৰা. পুব্বে ৰিয পরিযন্ততালঞ্চ আদিতালঞ্চ অগন্ত্ৰা.

সমাধানাদিৰিসেসযোগেন অধিকং চিত্তন্তি অধিচিত্তং. তেন ৰুত্তং ‘‘সমথৰিপস্সনাচিত্ত’’ন্তি. মনসিকরণং চিত্তন্তি একন্তং সমাধিনিমিত্তস্সেৰ সমন্নাহারকং চিত্তং. ৰিক্খেপৰসেন চিত্তস্স নানারম্মণে ৰিসটপ্পৰত্তি ইধ পভঞ্জনং, সমাধানেন তদভাৰতো ন চ পভঞ্জনসভাৰং.

সক্খিভৰনতা পচ্চক্খকারিতা. পুব্বহেতাদিকেতি আদি-সদ্দেন তদনুরূপমনসিকারানুযোগাদিং সঙ্গণ্হাতি.

সমপ্পৰত্তন্তি লীনুদ্ধচ্চরহিতং. তথাপৰত্তিযাতি মজ্ঝিমসমথনিমিত্তং পটিপত্তিযা, তত্থ চ পক্খন্দনেন সিদ্ধায যথাৰুত্তসমপ্পৰত্তিযা. পঞ্ঞায তোসেতীতি যাযং তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৰত্তনা, ইন্দ্রিযানং একরসতা, তদুপগৰীরিযৰাহনা, আসেৰনাতি ইমাসং সাধিকা ভাৰনাপঞ্ঞা, তায অধিচিত্তং তোসেতি পহট্ঠং করোতি. যথাৰুত্তৰিসেসসিদ্ধিযাৰ হি তংসাধিকায পঞ্ঞায তং চিত্তং সম্পহংসিতং নাম হোতি. এৰং সম্পহংসন্তো চ যস্মা সব্বসো পরিবন্ধৰিসোধনেন পঞ্ঞায চিত্তং ৰোদাপেতীতি চ ৰুচ্চতি, তস্মা ‘‘সমুত্তেজেতি চা’’তি ৰুত্তং. নিরস্সাদন্তি পুব্বেনাপরং ৰিসেসালাভেন ভাৰনারসৰিরহিতং. সম্পহংসেতীতি ভাৰনায চিত্তং সম্মা পহাসেতি পমোদেতি. সমুত্তেজেতীতি সম্মা তত্থ উত্তেজেতি.

আসযো পৰত্তিট্ঠানং.

ৰৰত্থিততন্তি অসংকিণ্ণতং.

অন্তোতি অব্ভন্তরে কোট্ঠাসে. সুখুমন্তি সুখুমন্হারুআদিং সন্ধায ৰদতি.

তালপট্টিকা তালপত্তৰিলিৰেহি কতকটসারকো.

গণনায মত্তা-সদ্দো কতিপযেহি ঊনভাৰদীপনত্থং ৰুচ্চতি. দন্তট্ঠিৰজ্জিতানি তীহি ঊনানি তীণি অট্ঠিসতানি. তস্মা ‘‘তিমত্তানী’’তি ৰুত্তং. যং পন ৰিসুদ্ধিমগ্গে ‘‘অতিরেকতিসতঅট্ঠিকসমুস্সয’’ন্তি (ৰিসুদ্ধি. ১.১২২) ৰুত্তং, তং দন্তট্ঠীনিপি গহেত্ৰা সব্বসঙ্গাহিকনযেন ৰুত্তং. ‘‘গোপ্ফকট্ঠিকাদীনি অৰুত্তানী’’তি ন ৰত্তব্বং ‘‘একেকস্মিং পাদে দ্ৰে গোপ্ফকট্ঠীনী’’তি ৰুত্তত্তা, ‘‘আনিসদট্ঠিআদীনী’’তি পন ৰত্তব্বং.

তেন অট্ঠিনাতি ঊরুট্ঠিনা.

মরুম্পেহীতি মরুম্পচুণ্ণেহি.

সুসমাহিতচিত্তেন হেতুভূতেন. নানারম্মণৰিপ্ফন্দনৰিরহেনাতি নানারম্মণভাৰেন ৰিপ্ফন্দনং নানারম্মণৰিপ্ফন্দনং, তেন ৰিরহেন. অনতিক্কন্তপীতিসুখস্স ঝানচিত্তস্স. তংসমঙ্গীপুগ্গলস্স ৰা.

পটিক্কূলধাতুৰণ্ণৰিসেসন্তি পটিক্কূলৰিসেসং, ধাতুৰিসেসং, ৰণ্ণকসিণৰিসেসং. ৰক্কপঞ্চকাদীসু পঞ্চসু ৰিসুং, হেট্ঠিমেহি একতো চ সজ্ঝাযে ছন্নং ছন্নং পঞ্চাহানং ৰসেন পঞ্চ মাসা পরিপুণ্ণা লব্ভন্তি, তচপঞ্চকে পন ৰিসুং তিপঞ্চাহমেৰাতি আহ ‘‘অদ্ধমাসে ঊনেপী’’তি. মাসন্তরগমনং সজ্ঝাযস্স সত্তমাদিমাসগমনং.

যমেন্তন্তি বন্ধেন্তং.

‘‘নীলং পীত’’ন্তিআদিনা সঙ্ঘাটে নীলাদিৰৰত্থানং তংনিস্সযত্তা মহাভূতে উপাদাযাতি আহ ‘‘মহাভূতং…পে… দুগ্গন্ধন্তিআদিনা’’তি. উপাদাযরূপং মহাভূতেন পরিচ্ছিন্নন্তি যোজনা. তস্সাতি উপাদারূপস্স. ততোতি মহাভূততো. ছাযায আতপপচ্চযভাৰো আতপো পচ্চযো এতিস্সাতি, আতপস্স ছাযায উপ্পাদকভাৰো ছাযাতপানং আতপপচ্চযছাযুপ্পাদকভাৰো. তেন উপ্পাদেতব্বউপ্পাদকভাৰো অঞ্ঞমঞ্ঞপরিচ্ছেদকতাতি দস্সেতি. আযতনানি চ দ্ৰারানি চাতি দ্ৰাদসাযতনানি, তদেকদেসভূতানি দ্ৰারানি চ.

সপ্পচ্চযভাৰাতি সপ্পচ্চযত্তা.

যথাৰুত্তেন আকারেনাতি ‘‘ইতি ইদং সত্তৰিধং উগ্গহকোসল্লং সুগ্গহিতং কত্ৰা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৬), ‘‘ইমং পন কম্মট্ঠানং ভাৰেত্ৰা অরহত্তং পাপুণিতুকামেনা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৬) ৰা ৰুত্তপ্পকারেন ৰিধিনা. ‘‘অৰিসেসতো পন সাধারণৰসেন এৰং ৰেদিতব্বা’’তি, ‘‘ইতো পট্ঠাযা’’তি চ ৰদন্তি. ৰণ্ণাদিমুখেনাতি ৰণ্ণপটিক্কূলসুঞ্ঞতামুখেন. উপট্ঠানন্তি কম্মট্ঠানস্স উপট্ঠানং, যো উগ্গহোতি ৰুত্তো. এত্থাতি চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানপঠমজ্ঝানৰিপস্সনাসু একস্মিং সন্ধীযতি. কেন? কম্মট্ঠানমনসিকারেনেৰ, তস্মা উগ্গহোৰ সন্ধি উগ্গহসন্ধীতি ৰেদিতব্বং.

উট্ঠানকং উপ্পজ্জনকং. সাতিরেকানি ছ অম্বণানি কুম্ভং. ততোতি মুখধোৰনখাদনভোজনকিচ্চতো. নিৰত্ততীতি অরহত্তাধিগমেন অচ্চন্তনিৰত্তিৰসেন নিৰত্ততি.

কম্মমেৰাতি মনসিকারকম্মমেৰ. আরম্মণন্তি পুব্বভাগভাৰনারম্মণং.

তথাতি ৰনমক্কটো ৰিয.

একন্তি একং কোট্ঠাসং.

সত্তগহণরহিতেতি সত্তপঞ্ঞত্তিম্পি অনামসিত্ৰা দেসিতত্তা ৰুত্তং. সসন্তানতায অহংকারৰত্থুম্হি অপ্পহীনমানস্স পহীনাকারং সন্ধাযাহ ‘‘ৰিদ্ধস্তাহংকারে’’তি. তত্থাতি পরস্স কাযে.

৩৫৭. আদিম্হি সেৰনা মনসিকারস্স উপ্পাদনা আরম্ভো.

৩৬২. গমিতাতি ৰিগমিতা.

কাযানুপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ৰেদনানুপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৬৩. সম্পজানস্সাতি সম্মা পকারেহি জানন্তস্স, ৰত্থারম্মণেহি সদ্ধিং সুখসামিসাদিপ্পকারেহি অৰিপরীতং ৰেদনং জানন্তস্সাতি অত্থো. পুব্বভাগভাৰনা ৰোহারানুসারেনেৰ পৰত্ততীতি আহ ‘‘ৰোহারমত্তেনা’’তি. ৰেদযামীতি ‘‘অহং ৰেদযামী’’তি অত্তুপনাযিকা ৰুত্তাতি, পরিঞ্ঞাতৰেদনোপি ৰা উপ্পন্নায সুখৰেদনায লোকৰোহারেন ‘‘সুখং ৰেদনং ৰেদযামী’’তি জানাতি, ৰোহরতি চ, পগেৰ ইতরো. তেনাহ ‘‘ৰোহারমত্তেন ৰুত্ত’’ন্তি.

উভযন্তি ৰীরিযসমাধিং. সহ যোজেত্ৰাতি সমধুরকিচ্চতো অনূনাধিকং কত্ৰা. অত্থধম্মাদীসু সম্মোহৰিদ্ধংসনৰসেন পৰত্তা মগ্গপঞ্ঞা এৰ লোকুত্তরপটিসম্ভিদা.

ৰণ্ণমুখাদীসু তীসুপি মুখেসু. পরিগ্গহস্সাতি অরূপপরিগ্গহস্স. ‘‘ৰত্থু নাম করজকাযো’’তি ৰচনেন নিৰত্তিতং দস্সেন্তো ‘‘ন চক্খাদীনি ছ ৰত্থূনী’’তি আহ. অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভেন ঠিতেসু দ্ৰীসু নল়কলাপেসু একস্স ইতরপটিবদ্ধট্ঠিতিতা ৰিয নামকাযস্স রূপকাযপটিবদ্ধৰুত্তিতাদস্সনঞ্হেতং নিস্সযপচ্চযৰিসেসদস্সনন্তি.

তেসন্তি যেসং ফস্সৰিঞ্ঞাণানি পাকটানি, তেসং. অঞ্ঞেসন্তি ততো অঞ্ঞেসং, যেসং ফস্সৰিঞ্ঞাণানি ন পাকটানি. সুখদুক্খৰেদনানং সুৰিভূতৰুত্তিতায ৰুত্তং ‘‘সব্বেসং ৰিনেয্যানং ৰেদনা পাকটা’’তি. ৰিলাপেত্ৰা ৰিলাপেত্ৰাতি সুৰিসুদ্ধং নৰনীতং ৰিলাপেত্ৰা সীতিভূতং অতিসীতলে উদকে পক্খিপিত্ৰা পত্থিন্নং ঠিতং মত্থেত্ৰা পরিপিণ্ডেত্ৰা পুন ৰিলাপেত্ৰাতি সতৰারং এৰং কত্ৰা.

তত্থাপীতি যত্থ অরূপকম্মট্ঠানং এৰ…পে… দস্সিতং, তত্থাপি. যেসু সুত্তেসু তদন্তোগধং রূপকম্মট্ঠানন্তি যোজনা.

ৰেদনানুপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চিত্তানুপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা

৩৬৫. কিলেসসম্পযুত্তানং ন ৰিসুদ্ধতা হোতীতি সম্বন্ধো. ইতরেহিপীতি অত্তনা সম্পযুত্তকিলেসতো ইতরেহিপি অসম্পযুত্তেহি. ৰিসুং ৰচনন্তি অঞ্ঞাকুসলতো ৰিসুং কত্ৰা ৰচনং. ৰিসিট্ঠগ্গহণন্তি ৰিসিট্ঠতাগহণং, আৰেণিকসমোহতাদস্সনন্তি অত্থো, যতো তদুভযং মোমূহচিত্তন্তি ৰুচ্চতি.

চিত্তানুপস্সনানিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ধম্মানুপস্সনানিদ্দেসো

ক. নীৰরণপব্বৰণ্ণনা

৩৬৭. একস্মিং যুগে বদ্ধগোণানং ৰিয একতো পৰত্তি যুগনদ্ধতা.

গহণাকারেনাতি অসুভেপি আরম্মণে ‘‘সুভ’’ন্তি গহণাকারেন. নিমিত্তন্তি চাতি সুভনিমিত্তন্তি চ ৰুচ্চতীতি যোজনা. একংসেন সত্তা অত্তনো অত্তনো হিতসুখমেৰ আসীসন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘আকঙ্খিতস্স হিতসুখস্সা’’তি. অনুপাযো এৰ চ হিতৰিসিট্ঠস্স সুখস্স অযোনিসোমনসিকারো, আকঙ্খিতস্স ৰা যথাধিপ্পেতস্স হিতসুখস্স অনুপাযভূতো. অৰিজ্জন্ধা হি তাদিসেপি পৰত্তন্তীতি. নিপ্ফাদেতব্বেতি অযোনিসোমনসিকারেন নিব্বত্তেতব্বে কামচ্ছন্দেতি অত্থো.

তদনুকূলত্তাতি তেসং অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, ‘‘অসুভ’’ন্তি চ পৰত্তানং অযোনিসোমনসিকারযোনিসোমনসিকারানং অনুকূলত্তা. রূপাদীসু অনিচ্চাদিঅভিনিৰেসস্স, অনিচ্চসঞ্ঞাদীনঞ্চ যথাৰুত্তমনসিকারূপনিস্সযতা তদনুকূলতা.

আহারে পটিক্কূলসঞ্ঞং সো উপ্পাদেতীতি সম্বন্ধো. তব্বিপরিণামস্সাতি ভোজনপরিণামস্স নিস্সন্দাদিকস্স. তদাধারস্সাতি উদরস্স, কাযস্সেৰ ৰা. সোতি ভোজনেমত্তঞ্ঞূ. সুত্তন্তপরিযাযেন কামরাগো ‘‘কামচ্ছন্দনীৰরণ’’ন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘অভিধম্মপরিযাযেনা’’তি. অভিধম্মে হি ‘‘নীৰরণং ধম্মং পটিচ্চ নীৰরণো ধম্মো উপ্পজ্জতি নপুরেজাতপচ্চযা’’তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) এতস্স ৰিভঙ্গে ‘‘অরূপে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণং উপ্পজ্জতী’’তিআদিৰচনতো ভৰরাগোপি কামচ্ছন্দনীৰরণং ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. তেনাহ ‘‘সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৰরণ’’ন্তি.

সীমাভেদে কতেতি অত্তাদিমরিযাদায ভিন্নায, অত্তাদীসু সব্বত্থ একরূপায মেত্তাভাৰনাযাতি অত্থো. ৰিহারাদিউদ্দেসরহিতন্তি ৰিহারাদিপদেসপরিচ্ছেদরহিতং. উগ্গহিতায মেত্তায. অট্ঠৰীসতিৰিধাতি ইত্থিআদিৰসেন সত্তৰিধা পচ্চেকং অৰেরাদীহি যোজনাৰসেন অট্ঠৰীসতিৰিধা. সত্তাদিইত্থিআদিঅৰেরাদিযোগেনাতি এত্থ সত্তাদিঅৰেরাদিযোগেন ৰীসতি, ইত্থিআদিঅৰেরাদিযোগেন অট্ঠৰীসতীতি অট্ঠচত্তারীসং একিস্সা দিসায. তথা সেসদিসাসুপীতি সব্বা সঙ্গহেত্ৰা আহ ‘‘অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা’’তি.

কতাকতানুসোচনঞ্চ ন হোতীতি যোজনা. ‘‘বহুকং সুতং হোতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৪.৬) বহুস্সুততা নৰঙ্গস্স সাসনস্স ৰসেন ৰেদিতব্বা, ন ৰিনযমত্তস্সেৰাতি ৰুড্ঢতং পন অনপেক্খিত্ৰা ইচ্চেৰ ৰুত্তং, ন বহুস্সুততঞ্চাতি.

তিট্ঠতি অনুপ্পন্না ৰিচিকিচ্ছা এত্থ এতেসু ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিকায (ম. নি. ১.১৮; স. নি. ২.২০) পৰত্তিযা অনেকভেদেসু পুরিমুপ্পন্নেসু ৰিচিকিচ্ছাধম্মেসূতি তে ঠানীযা ৰুত্তা.

অট্ঠৰত্থুকাপীতি ন কেৰলং সোল়সৰত্থুকা, নাপি রতনত্তযৰত্থুকা চ, অথ খো অট্ঠৰত্থুকাপি. রতনত্তযে সংসযাপন্নস্স সিক্খাদীসু কঙ্খাসম্ভৰতো, তত্থ নিব্বেমতিকস্স তদভাৰতো চ সেসৰিচিকিচ্ছানং রতনত্তযৰিচিকিচ্ছামূলিকতা দট্ঠব্বা. অনুপৰিসনং ‘‘এৰমেত’’ন্তি সদ্দহনৰসেন আরম্মণস্স পক্খন্দনং.

নীৰরণপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

খ. বোজ্ঝঙ্গপব্বৰণ্ণনা

তেনাতি অত্থসন্নিস্সিতগ্গহণেন.

পচ্চযৰসেন দুব্বলভাৰো মন্দতা.

পব্বতপদেসৰনগহনন্তরিতোপি গামো ন দূরে, পব্বতং পরিক্খিপিত্ৰা গন্তব্বতায আৰাসো অরঞ্ঞলক্খণূপেতো, তস্মা মংসসোতেনেৰ অস্সোসীতি ৰদন্তি.

সম্পত্তিহেতুতায পসাদো সিনেহপরিযাযেন ৰুত্তো.

ইন্দ্রিযানং তিক্খভাৰাপাদনং তেজনং. তোসনং পমোদনং.

বোজ্ঝঙ্গপব্বৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমথৰিপস্সনাৰসেন পঠমস্স সতিপট্ঠানস্স, সুদ্ধৰিপস্সনাৰসেন ইতরেসং. আগমনৰসেন ৰুত্তং অঞ্ঞথা মগ্গসম্মাসতিযা কথং কাযারম্মণতা সিযাতি অধিপ্পাযো. কাযানুপস্সিআদীনং চতুব্বিধানং পুগ্গলানং ৰুত্তানং. তেনাহ ‘‘ন হি সক্কা একস্স…পে… ৰত্তু’’ন্তি. অনেকসতিসম্ভৰাৰবোধপসঙ্গাতি একচিত্তুপ্পাদেন অনেকিস্সা সতিযা সম্ভৰস্স, সতি চ তস্মিং অনেকাৰবোধস্স চ আপজ্জনতো. সকিচ্চপরিচ্ছিন্নেতি অত্তনো কিচ্চৰিসেসৰিসিট্ঠে. ধম্মভেদেনাতি আরম্মণভেদৰিসিট্ঠেন ধম্মৰিসেসেন. ন ধম্মস্স ধম্মো কিচ্চন্তি একস্স ধম্মস্স অঞ্ঞধম্মো কিচ্চং নাম ন হোতি তদভাৰতো. ধম্মভেদেন ধম্মস্স ৰিভাগেন. তস্স ভেদোতি তস্স কিচ্চস্স ভেদো নত্থি. তস্মাতি যস্মা নযিধ ধম্মস্স ৰিভাগেন কিচ্চভেদো ইচ্ছিতো, কিচ্চভেদেন পন ধম্মৰিভাগো ইচ্ছিতো, তস্মা. তেন ৰুত্তং ‘‘একাৰা’’তিআদি.

সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

৩৭৪. ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি ইদং পুগ্গলাধিট্ঠানেন সতিপট্ঠানৰিসেসনং, তঞ্চ আগমনসিদ্ধং, অঞ্ঞথা তস্স অসম্ভৰতোতি আহ ‘‘আগমনৰসেন…পে… দেসেত্ৰা’’তি. পুগ্গলং অনামসিত্ৰাতি ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এৰং পুগ্গলং অগ্গহেত্ৰা. তথা অনামসনতো এৰ আগমনৰিসেসনং অকত্ৰা. নযদ্ৰযেতি অনুপস্সনানযো, সুদ্ধিকনযোতি এতস্মিং নযদ্ৰযে.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সতিপট্ঠানৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.