৬. পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা
২২৫. ‘‘ৰুত্তত্তা’’তি ইদং নিস্সক্কং কিং লক্খণং? হেতুলক্খণং. যদি এৰং তংহেতুকো ৰিভজ্জৰাদিভাৰো আপজ্জতি. ন হি মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেন ৰুত্তত্তা বুদ্ধসাৰকা ৰিভজ্জৰাদিনো অহেসুন্তি? নযিদমেৰং. তিৰিধো হি হেতু ঞাপকো, কারকো, সম্পাপকোতি. তেসু ঞাপকহেতু ইধাধিপ্পেতো, তস্মা তেন মহাথেরেন ‘‘কিং ৰাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পুট্ঠেন ‘‘ৰিভজ্জৰাদী, মহারাজা’’তি তদা ৰুত্তৰচনেন ঞাযতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকা ৰিভজ্জৰাদিনো’’তি ইমমত্থং দস্সেতি কিং…পে… ৰুত্তত্তা…পে… ৰিভজ্জৰাদিনো’’তি. ‘‘অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, ৰিনযায ধম্মং দেসেমি রাগস্সা’’তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘নো চ খো যং ত্ৰং সন্ধায ৰদেসী’’তিআদিনা (পারা. ৫-৯) ৰেরঞ্জব্রাহ্মণস্স ভগৰতা ৰেনযিকাদিভাৰো ৰিভজ্জ ৰুত্তোতি তং অনুৰদন্তা সাৰকাপি তথা ৰদন্তীতি আহ ‘‘তে হি ৰেনযিকাদিভাৰং ৰিভজ্জ ৰদন্তী’’তি. চীৰরাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সোমনস্সাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তানিপি হি সেৰিতব্বাসেৰিতব্বভাৰেন ৰিভজ্জ ৰুত্তানি. ৰিভজ্জৰাদিপরিসা ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলন্তি এতস্মিং অত্থে যথা তং ওতিণ্ণো নাম হোতি, তংদস্সনত্থং ‘‘আচরিযে অনব্ভাচিক্খন্তেনা’’তিআদি ৰুত্তং. সকসমযাৰোক্কমাদি হি পরমত্থতো তদোতারো. ‘‘অসংকিলিট্ঠাপি অৰিজ্জা অত্থি অমগ্গৰজ্ঝা, যায নিৰুতা খীণাসৰাপি নামগোত্তাদীসু একচ্চং ন জানন্তি, সা কুসলচিত্তুপ্পাদেসুপি পৰত্ততী’’তি নিকাযন্তরিযা. তং সন্ধাযাহ ‘‘অৰিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারানং হেতুপচ্চযো হোতীতিআদিং ৰদন্তো’’তি. উপলক্খণঞ্হেতং সহজাতকোটিযা. আদি-সদ্দেন অকুসলচিত্তেনপি ঞাণং উপ্পজ্জতি, যা সংকিলিট্ঠা পঞ্ঞাতি, অচেতসিকং সীলং, অৰিঞ্ঞত্তিসঙ্খাতং রূপভাৰং দুস্সিল্যন্তি এৰমাদিং সঙ্গণ্হাতি. পরসমযাযূহনং পরসমযে ব্যাপারাপত্তিযা. যো তত্থ সকসমযেন ৰিরুদ্ধো অত্থো, তস্স ৰা দীপনেন সিযা, পরসমযে ৰাদারোপনেন ৰা. তেসু পুরিমং ‘‘আচরিযে অনব্ভাচিক্খন্তেনা’’তি ইমিনা অপনীতন্তি ইতরং দস্সেতি ‘‘পরসমযং…পে… অনাযূহন্তেনা’’তি. অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি উপচযত্থং সন্ধায ৰদন্তি. আযূহন-সদ্দো পন উপচযত্থো ন হোতীতি কেচিৰাদো ন সারতো গহেতব্বো.
তব্বিপরিযাযেনাতি যথাৰিনযং অৰট্ঠানেন. সাৰজ্জস্স অনৰজ্জতাদীপনাদিনা কম্মন্তরং ভিন্দন্তো ৰিনাসেন্তো, আলোল়েন্তো ৰা ধম্মতং ধম্মসভাৰং ৰিলোমেতি ৰিপরীততো দহতি. মহাপদেসেতি মহাঅপদেসে, বুদ্ধাদযো মহন্তে মহন্তে অপদিসিত্ৰা ৰুত্তানি মহাকারণানি. মহাপদেসেতি ৰা মহাওকাসে, মহন্তানি ধম্মস্স পতিট্ঠানট্ঠানানীতি ৰুত্তং হোতি. তত্রাযং ৰচনত্থো – অপদিসীযতীতি অপদেসো, বুদ্ধো অপদেসো এতস্সাতি বুদ্ধাপদেসো. এস নযো সেসেসুপি. অত্থতো চাযং মহাপদেসো ‘‘সম্মুখা মেতং ভগৰতো সুত’’ন্তিআদিনা কেনচি আভতস্স ‘‘ধম্মো’’তি ৰা ‘‘অধম্মো’’তি ৰা ৰিনিচ্ছযনে কারণং. কিং পন তন্তি? তস্স যথাভতস্স সুত্তোতরণাদি এৰ. যদি এৰং কথং চত্তারোতি? ধম্মস্স দ্ৰে সম্পদাযো ভগৰা, সাৰকা চ. তেসু সাৰকা সঙ্ঘগণপুগ্গলৰসেন তিৰিধা. এৰং ‘‘অমুম্হা মযা অযং ধম্মো পটিগ্গহিতো’’তি অপদিসিতব্বানং ভেদেন চত্তারো. তেনাহ ‘‘সম্মুখা মেতং ভগৰতো সুত’’ন্তিআদি. নেত্তিযম্পি ৰুত্তং ‘‘বুদ্ধাপদেসো সঙ্ঘাপদেসো সম্বহুলত্থেরাপদেসো একত্থেরাপদেসো’’তি.
সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতিমহাপদেসেতি এত্থ তিস্সো সঙ্গীতিযো আরুল়্হানি তীণি পিটকানি অত্থসূচনাদিঅত্থেন সুত্তং. যথাৰুত্তস্স সুত্তস্স অনুলোমতো যথাৰুত্তা এৰ চত্তারো মহাপদেসা সুত্তানুলোমং. পাল়িযা অত্থগাহণেন ধম্মতাযং পতিট্ঠাপনতো অট্ঠকথা আচরিযৰাদো. নযগ্গাহেন অনুবুদ্ধিযা অত্তনো পটিভানং অত্তনোমতি. এত্থ চ সুত্তআচরিযৰাদঅত্তনোমতীনম্পি কেনচি আভতস্স ধম্মাধম্মাদিভাৰৰিনিচ্ছযনে কারণভাৰসভাৰতো মহাপদেসতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. সন্তিট্ঠতি অপ্পটিবাহন্তো, অৰিলোমেন্তো চ. তব্বিপরিযাযেন অতিধাৰতি. একস্স পদস্স একেন পকারেন অত্থং ৰত্ৰা তস্সেৰ পুন পকারন্তরেন অত্থং ৰদন্তো ৰা অপরেহি পরিযাযেহি নিদ্দিসতি নাম যথা ‘‘অৰিজ্জা দুক্খসচ্চস্স যাথাৰসরসলক্খণং পটিৰিজ্ঝিতুং ন দেতী’’তিআদিং ৰত্ৰা পুন ‘‘অযং অৰিজ্জা দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তাপি ‘‘দুক্খসচ্চস্স একদেসো হোতী’’তিআদিৰচনং. অথ ৰা হেতুভাৰেন ৰুত্তস্স অত্থস্স পুন ফলভাৰেন ৰচনং তমেৰত্থং পুনরাৰত্তেত্ৰা নিদ্দিসনং যথা ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰত্ৰা পুন ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি ৰচনং. অথ ৰা ‘‘সব্বমেতং ভৰচক্কং কম্মঞ্চেৰ ৰিপাকো চ. কিলেসকম্মৰিপাকৰসেন তিৰিধ’’ন্তি চ আদিনা ৰুত্তস্সেৰত্থস্স দুৰিধতিৰিধাদিৰিভাগদস্সনং তমেৰত্থং পুনরাৰত্তেত্ৰা নিদ্দিসনন্তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
সত্তৰোহারোতি ‘‘সত্তো’’তি সমঞ্ঞা. যে হি ধম্মে সমূহভূতে সন্তানৰসেন ৰত্তমানে উপাদায সত্তপঞ্ঞত্তি, তস্সা ততো অঞ্ঞথানাঞ্ঞথাঅচ্চন্তাভাৰসঙ্খাতে অন্তে অনুপগম্ম যাথাৰতো সঙ্গহণং, বোধনঞ্চ ধম্মতাযং অকুসলস্স দুক্করং দুরভিসম্ভৰন্তি. অৰিজ্জাদিকস্স পচ্চযধম্মস্স সঙ্খারাদিপচ্চযুপ্পন্নধম্মং পতি হেতুআদিনা পচ্চযেন পচ্চযভাৰো পচ্চযাকারো, পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অত্থো.
ৰুত্তনযেনাতি ‘‘আচরিযে অনব্ভাচিক্খন্তেনা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন. কামঞ্চেত্থ সব্বাপি অত্থৰণ্ণনা ইমিনাৰ নযেন কাতব্বা, পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনায পন গরুতরভাৰং দস্সেন্তো এৰং ৰদতি.
পাল়িধম্মন্তি তেপিটকবুদ্ধৰচনং. পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িং.
অত্থং কত্ৰাতি হিতং কত্ৰা. যথাযং হিতাৰহো হোতি, এৰং কত্ৰা. অট্ঠিং কত্ৰাতি ৰা অত্তানং অত্থিকং কত্ৰা. সুতচিন্তামযাদিং ঞাণৰিসেসং. তদঙ্গৰিক্খম্ভনাদিনা কিলেসক্খযৰিসেসং.
ভৰাদীসু আদীনৰপ্পটিচ্ছাদনতো, বলৰূপনিস্সযতো, কম্মস্স ৰিসেসহেতুভাৰতো চ ৰট্টস্স মূলকারণং অৰিজ্জা. ৰিপাকৰট্টনিমিত্তস্স কম্মৰট্টস্স কারণভূতম্পি কিলেসৰট্টং অৰিজ্জামূলকন্তি দস্সনত্থং অৰিজ্জা আদিতো ৰুত্তা. তণ্হাপি হি অৰিজ্জায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে এৰ ৰিসযে অস্সাদানুপস্সিনো পৰত্ততি, ন অঞ্ঞথা. মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞঞ্চাতি ৰল্লিযা মূলমজ্ঝপরিযোসানস্স দস্সনেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স তংদস্সনসামঞ্ঞঞ্চ যোজেতব্বং, সমন্তচক্খুনা সব্বস্স দিট্ঠত্তেপি দেসনাকালে দেসনাঞাণচক্খুনা বোধেতব্বতাৰসেন একদেসদস্সনস্স অধিপ্পেতত্তা.
দিট্ঠিসহিতায মানসহিতায ৰা তণ্হায ‘‘অহ’’ন্তি, ইতরায ‘‘মম’’ন্তি অভিৰদতো. ‘‘অভিনন্দনতো’’তি হি ইমিনা সপ্পীতিকায তণ্হায পৰত্তি দস্সিতা. ‘‘অভিৰদতো’’তি ইমিনা ততো বলৰতরায দিট্ঠিসহিতায মানসহিতায ৰা. ‘‘অজ্ঝোসায তিট্ঠতো’’তি ইমিনা পন ততোপি বলৰতমায দিট্ঠিসহিতায, কেৰলায ৰা তণ্হায পৰত্তি দস্সিতা. গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা ঠানঞ্হি অজ্ঝোসানং. তপ্পচ্চযন্তি তণ্হাপচ্চযং. কথং পন নন্দিৰচনেন চতুব্বিধম্পি উপাদানং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘নন্দিতা’’তিআদি. তত্থ নন্দিতাতদৰিপ্পযোগতাহীতি নন্দিভাৰেন সভাৰতো তণ্হুপাদানং, তায নন্দিযা তণ্হায অৰিপ্পযোগেন অৰিনাভাৰেন দিট্ঠুপাদানং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘দিট্ঠাভিনন্দনভাৰেনা’’তি ইমিনা দিট্ঠিযাপি নন্দিভাৰমাহ.
পটিসন্ধিপৰত্তিফস্সাদযোতি পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ উপ্পন্নফস্সমনোসঞ্চেতনাৰিঞ্ঞাণানি. ‘‘ৰিপাকৰট্টভূতে’’তি চ ইদং পৰত্তৰিসেসনং দট্ঠব্বং. ৰট্টূপত্থম্ভকাতি ৰট্টত্তযূপনিস্সযা. ইতরেতি অকম্মজা. তস্মিন্তি যথাৰুত্তে আহারচতুক্কে. ৰত্তুং ৰট্টন্তীতি তণ্হানিদানূপনিস্সযতো ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৰত্তুং যুজ্জন্তি.
যথা অরিযমগ্গো অন্তদ্ৰযৰজ্জিতমজ্ঝিমপটিপদাভাৰতো ‘‘ঞাযো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদোপীতি আহ ‘‘ঞাযোতি মগ্গো, সোযেৰ ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি. অত্তনো পটিৰেধায সংৰত্ততি অসম্মোহপটিৰেধেন পটিৰিজ্ঝিতব্বত্তা. সংৰত্ততীতি চ নিমিত্তস্স কত্তূপচারৰসেনেতং ৰুত্তং যথা ‘‘অরিযভাৰকরানি সচ্চানি অরিযসচ্চানী’’তি. পকতিআদযো হেট্ঠা সচ্চৰিভঙ্গে হেতুৰিপ্পটিপত্তিকথাযং দস্সিতা এৰ. অকারণং ‘‘কারণ’’ন্তি গণ্হন্তি যথা কাপিলাদযো. ন কিঞ্চি কারণং বুজ্ঝন্তি যথা তং অঞ্ঞে বালপুথুজ্জনা. ইতরাসন্তি মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা দেসনাদীনং তিস্সন্নং. তদত্থতাসম্ভৰেপীতি যথাসকেহি কারণেহি পৰত্তিদস্সনত্থতাসম্ভৰেপি. অত্থন্তরসব্ভাৰতোতি পযোজনন্তরসব্ভাৰতো. ৰুত্তানি হি অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৫) ‘‘জরামরণাদিকস্স দুক্খস্স অত্তনা অধিগতকারণসন্দস্সনত্থং. আহারনিদানৰৰত্থাপনানুসারেন যাৰ অতীতং অদ্ধানং অতিহরিত্ৰা পুন অতীতদ্ধতো পভুতি হেতুফলপটিপাটিসন্দস্সনত্থং. অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থ’’ন্তি তিস্সন্নং যথাক্কমং তীণি পযোজনানি.
তংতংফলপটিৰেধোতি জাতিআদীনং জরামরণাদিতংতংফলাৰগমো. অনুৰিলোকযতোতি পুরিমে ৰিকপ্পে ৰিপস্সনানিমিত্তং অনুৰিলোকনং, দুতিযে দেসনানিমিত্তং. কামুপাদানভূতা তণ্হা মনোসঞ্চেতনাহারসঙ্খাতস্স ভৰস্স, তংসম্পযুত্তানং, তন্নিমিত্তানঞ্চ সেসাহারানং ৰিসেসপচ্চযো হোতীতি আহ ‘‘আহারতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা’’তি. আদি-সদ্দেন যাৰ ৰিঞ্ঞাণং গহেতব্বং. আহারতণ্হাদযোতি এত্থ পচ্চুপ্পন্নকম্মৰট্টপরিযাপন্নে আহারে গহেত্ৰা অদ্ধযোজনং কত্ৰা অনাগতৰিপাকৰট্টপরিযাপন্নে গহেত্ৰা যোজেতুং ৰুত্তং ‘‘আহারা ৰা তণ্হায পভাৰেতব্বা অনাগতো অদ্ধা’’তি. পভাৰেতব্বাতি আযতিং উপ্পাদেতব্বা. যুজ্জতীতি ফলভূতে আহারে পচ্চুপ্পন্নে পচ্চক্খতো দস্সেত্ৰা ‘‘তংনিদানং তণ্হং তস্সা নিদান’’ন্তিআদিনা ফলপরম্পরায কারণপরম্পরায চ দস্সনং তথাবুজ্ঝনকানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযানুলোমতো, ধম্মসভাৰাৰিলোমনতো চ যুত্তিযা সঙ্গয্হতি. যদি তণ্হাদযো অতীতো অদ্ধা, তণ্হাগ্গহণেনেৰ সঙ্খারাৰিজ্জা গহিতাতি কিমত্থং পুন তে গহিতাতি আহ ‘‘সঙ্খারাৰিজ্জা ততোপি অতীততরো অদ্ধা ৰুত্তো সংসারস্স অনাদিভাৰদস্সনত্থ’’ন্তি. অতীতন্তি ৰা অতীততাসামঞ্ঞেন অতীততরম্পি সঙ্গহিতং দট্ঠব্বং.
পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিআহারকাতি পুনব্ভৰূপপত্তিপচ্চযা. ইতি ৰচনতোতি এৰং ৰুত্তৰচনসব্ভাৰতো. ৰিঞ্ঞাণাহারো তাৰ পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা হেতু, ইতরে পন কথন্তি আহ ‘‘তংসম্পযুত্তত্তা…পে… কবল়ীকারাহারস্সা’’তি. তস্স আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিআহারকা চত্তারো আহারাতি সম্বন্ধো. সদ্ধাদীনং উপনিস্সযতা পরিচ্চাগাদিকালে, রাগাদীনং গধিতস্স ভোজনাদিকালে. তেন যথাক্কমং কুসলাকুসলকম্মৰিঞ্ঞাণাযূহনং দস্সিতং. তস্মাতি যস্মা আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিআহারকা চত্তারো আহারা গয্হন্তি, তস্মা. পুরিমোযেৰত্থোতি ‘‘আহারতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা’’তিআদিনা ৰুত্তঅত্থো. অতীতেতি অতীতে অদ্ধনি. ততো পরন্তি ততো অতীতদ্ধতো পরং পচ্চুপ্পন্নে অনাগতে চ অদ্ধনি ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা. পচ্চক্খানন্তি পচ্চুপ্পন্নভৰপরিযাপন্নতায পচ্চক্খভূতানং. পচ্চুপ্পন্নং হেতুন্তি এতরহি ৰত্তমানং তণ্হাদিকং আহারাদীনং হেতুং.
সুত্তং আহরতি ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩). ৰট্টহেতুনোতি ৰিপাকৰট্টহেতুনো, সকলৰট্টহেতুনো ৰা. অকুসলঞ্হি কম্মং কম্মৰট্টস্স কিলেসৰট্টস্স চ পচ্চযো হোতিযেৰ. ‘‘ভৰতণ্হাযপি হেতুভূতা’’তি ইমিনা কিলেসৰট্টস্সাপি অৰিজ্জায পচ্চযভাৰমাহ. এৰঞ্চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতী’’তিআদিনা ৰট্টসীসানম্পি অৰিজ্জাতণ্হানং সপ্পচ্চযতাদস্সনাপদেসেন সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং হেতুফলপরম্পরাৰিচ্ছেদৰুত্তিযা পুরিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযনং ৰিভাৰেতি.
অৰিজ্জং তণ্হা অনুৰত্ততীতি দুক্খে তণ্হং অভিভৰিত্ৰা পৰত্তিযা ততো অৰিজ্জায বলৰভাৰমাহ. অৰিজ্জাভিভূতা হি সত্তা সতিপি তণ্হাপরিতস্সিতে একন্তানত্থসঞ্ঞিতং অত্তকিলমথানুযোগদুক্খমনুযুঞ্জন্তি. তণ্হং অৰিজ্জা অনুৰত্ততীতি সুখে অৰিজ্জং অভিভৰিত্ৰা পৰত্তিযা ততো তণ্হায বলৰভাৰমাহ. যদিপি সাৰজ্জসুখানুভৰে বলৰতীযেৰ অৰিজ্জা ৰিজ্জমানআদীনৰং পটিচ্ছাদেন্তী তিট্ঠতি, তণ্হা পন ততোপি বলৰতরতায সত্তে ৰিপুলানত্থসঞ্হিতে অনরিযে সুখে নিযোজেতীতি অৰিজ্জায তদনুৰত্তনং ৰুত্তং.
আযতনছক্কং ৰা কাযোতি সম্বন্ধো. চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মেতি চক্খাদিনিস্সযভূতে, তপ্পটিবদ্ধে চ সসন্তানপরিযাপন্নে ধম্মে. চক্খাদিনিস্সিতে এৰ কত্ৰাতি চক্খাদিগ্গহণেনেৰ গহিতে কত্ৰা. চক্খাদিকাযন্তি চক্খাদিধম্মসমূহং পরেসং পঞ্চক্খন্ধং. ফস্সেন ফুট্ঠোতি আরম্মণং ফুসন্তেন ৰিয উপ্পন্নেন সুখৰেদনিযেন, দুক্খৰেদনিযেন চ ফস্সেন ফুট্ঠো. ফস্সে হি তথা উপ্পন্নে তংসমঙ্গীপুগ্গলো ফুট্ঠোতি ৰোহারো হোতীতি.
যথা সল়াযতনানি ফস্সস্স ৰিসেসপচ্চযো, এৰং ৰেদনাযপীতি দস্সেন্তো ‘‘সল়াযতনানং ৰেদনায ৰিসেসপচ্চযভাৰ’’ন্তি আহ. তন্নিস্সিতন্তি সল়াযতননিস্সিতং. অতীতদ্ধাৰিজ্জাতণ্হামূলকোতি অতীতদ্ধভূতঅৰিজ্জাতণ্হামূলকো. কাযস্স ভেদা কাযূপগোতি উভযত্থাপি কাযসদ্দেন উপাদিন্নক্খন্ধপঞ্চকো গহিতো. তদুপগতা উপপজ্জনং পটিসন্ধিগ্গহণং. উভযমূলোতি অৰিজ্জাতণ্হামূলো.
অনভিসমযভূতত্তাতি অভিসমযস্স পটিপক্খভূতত্তা. অৰিজ্জাযাতি অৰিজ্জায সতি.
গহণন্তি গহেতব্বতং. তস্মাতি যস্মা সতি সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারত্তেপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা পধানতায ৰিসুং ৰুত্তা গোবলীবদ্দঞাযেন, তস্মা. তত্থ ৰুত্তম্পীতি সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারেসু ৰুত্তম্পি অভিসঙ্খরণকসঙ্খারং ৰজ্জেত্ৰা অগ্গহেত্ৰা ইতরে সঙ্খারা যোজেতব্বা. এৰঞ্হি অত্থস্স উদ্ধরণুদ্ধরিতব্বতাদ্ৰযং অসঙ্করতো দস্সিতং হোতি. ‘‘ইধ ৰণ্ণেতব্বভাৰেনা’’তি ইমিনা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারানং সতিপি সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারভাৰে যথাৰুত্তমেৰ পধানভাৰং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি তদেকদেসো ৰুত্তোতি সম্বন্ধো. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে সঙ্গণ্হনৰসেন সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারেহি সঙ্গহিতাপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা ইধ ৰণ্ণেতব্বভাৰেন পধানাতি ৰিসুং গহিতা, পুরিমস্মিং তে ৰজ্জেত্ৰাতি অযং ৰিসেসো. তেনাহ ‘‘ৰণ্ণেতব্বসব্বসঙ্গহণৰসেন দুৰিধতা ৰুত্তা’’তি. সামঞ্ঞতো সঙ্গয্হমানম্পি পধানভাৰজোতনত্থং ৰিসুং গয্হতি যথা তং ‘‘পুঞ্ঞঞাণসম্ভারা’’তি.
যেন কুসলাকুসলধম্মা ‘‘ৰিপাকধম্মা’’তি ৰুচ্চন্তি, তং আযূহনং, কিং পন তন্তি? অনুপচ্ছিন্নতণ্হাৰিজ্জামানে সন্তানে সব্যাপারতা. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধি…পে… আযূহনরসা’’তি. চেতনাপধানত্তা পন তস্স চেতনাকিচ্চং কত্ৰা ৰুত্তং. রাসিকরণং, আযূহনন্তি চ রাসিভূতস্স রূপারূপসঙ্খাতস্স ফলস্স নিব্বত্তনতো ৰুত্তং. ‘‘অনারম্মণতা অব্যাকততা’’তি ইদং অব্যাকতস্সেৰ অনারম্মণত্তা অব্যাকতসম্বন্ধিনী অনারম্মণতাতি কত্ৰা ৰুত্তং. আযতনং, ঘটনন্তি চ তংতংদ্ৰারিকধম্মপ্পৰত্তনমেৰ দট্ঠব্বং.
অননুবোধাদযো অৰিজ্জাপদনিদ্দেসে আগতা. অৰিজ্জাপদসম্বন্ধেন দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তাতি ইত্থিলিঙ্গনিদ্দেসো. অসণ্ঠানত্তাতি অৰিগ্গহত্তা.
সোকাদীনং সব্ভাৰাতি ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি অনিট্ঠাপেত্ৰা তদনন্তরং সোকাদীনম্পি ৰুত্তানং ৰিজ্জমানত্তা তেসং ৰসেন অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানং বহুভাৰে আপন্নে. দ্ৰাদসেৰাতি কথং দ্ৰাদসেৰ, ননু সোকাদযোপি ধম্মন্তরভূতা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযং ৰুত্তাতি? সচ্চং ৰুত্তা, ন পন অঙ্গন্তরভাৰেনাতি দস্সেন্তো ‘‘ন হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ফলেনাতি ফলভূতেন জরামরণঙ্গসঙ্গহিতেন সোকাদিনা. মূলঙ্গং দস্সেতুন্তি ইমায পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনায মূলভূতং অৰিজ্জঙ্গং সোচনাদীহি সম্মোহাপত্তিকথনেন দস্সেতুং তে সোকাদযো ৰুত্তা ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদদস্সনত্থং. জরামরণং কারণং এতেসন্তি জরামরণকারণা, সোকাদযো, তব্ভাৰো জরামরণকারণতা. জরামরণং নিমিত্তং এতস্সাতি জরামরণনিমিত্তং. তং তন্নিমিত্তানন্তি এত্থ তন্তি সুত্তং. তন্নিমিত্তানং দুক্খনিমিত্তানং সোকাদীনং. ততো পরাযাতি অনাগতে দুতিযত্তভাৰতো পরায ততিযত্তভাৰাদীসু পটিসন্ধিযা. হেতুহেতুভূতাতি কারণস্স কারণভূতা. পটিসন্ধিযা হি সঙ্খারা কারণং, তেসং অৰিজ্জা. সুত্তন্তি ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি (ম. নি. ১.২, ১৭; সং. নি. ২.৬১; ধ. স. ১০০৭) ইমং সুত্তং সন্ধায ৰদতি. অৰিজ্জা সোকাদীনং কারণন্তি দস্সিতা অস্সুতৰতায অৰিজ্জাভিভৰনদীপনিযা তদুপ্পত্তিৰচনতো. ‘‘ন সোকাদীনং বালস্স জরামরণনিমিত্ততামত্তস্স সাধকং সুত্ত’’ন্তি ৰুত্তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘ন চা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন ন চ জরামরণনিমিত্তমেৰ দুক্খং দুক্খং, অথ খো অৰিজ্জানিমিত্তম্পেত্থ ৰুত্তনযেন যোজেতব্বন্তি দস্সেতি. এৰং জরামরণেন সোকাদীনং একসঙ্খেপং কত্ৰা দ্ৰাদসেৰ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ৰেদিতব্বানি.
কস্মা পনেত্থ জরামরণন্তা এৰ দেসনা কতা, কিং ততো পরা পৰত্তি নত্থীতি? নো নত্থি, অপ্পহীনকিলেসস্স হি কম্মতো, ৰিঞ্ঞাণাদিপরিযোসানভূতায চ চুতিযা পটিসন্ধিপাতুভাৰোতি পৰত্তিতদুপরমভূতং জরামরণং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিনিমিত্তং. তং পন কম্মূপপত্তিভৰতো জাতিযা দস্সিতত্তা ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি ইমিনাৰ পকাসিতন্তি ন পুন ৰুচ্চতি, ন ততো পরং পৰত্তিযা অভাৰতো. এককম্মনিব্বত্তস্স চ সন্তানস্স জরামরণং পরিযোসানং. সতি কিলেসৰট্টে কম্মুনা ততো পুনব্ভৰূপপত্তি, অসতি পন তস্মিং ‘‘এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি জরামরণপরিযোসানাৰ দেসনা কতা. যস্মা পন ন অমরণা জরা অত্থি সব্বেসং উপ্পত্তিমন্তানং পাকানন্তরভেদতো, ন চাজরং মরণং অপাকভেদাভাৰা, তস্মা তদুভযমেকমঙ্গং কতং, ন নামরূপং ৰিয উভযট্ঠানে একজ্ঝং উপ্পত্তিযা, সল়াযতনং ৰিয ৰা আযতনভাৰেন কিচ্চসমতায. যা পনাযং ওসানং গতা পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি দীপিতা, তায ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তিআদি, কিলেসকম্মাভাৰে তদভাৰতো ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এৰমাদি এৰ ৰা অত্থতো পকাসিতো হোতীতি ৰট্টত্তযস্স অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনং দস্সিতং হোতি. অথ ৰা জরাগহণেন পরিপক্কপরিপক্কতরাদিক্কমেন ৰত্তমানং নামরূপাদি, সোকাদি চ গয্হতি, তথাস্স পরিপাককালৰত্তিনী অৰিজ্জা চ. যথাহ –
‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, কুমারো ৰুদ্ধিমন্ৰায ইন্দ্রিযানং পরিপাকমন্ৰায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো সমঙ্গীভূতো পরিচারেতি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যেহি রূপেহি…পে… কাযৰিঞ্ঞেয্যেহি ফোট্ঠব্বেহি…পে… রজনীযেহি. সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে সারজ্জতি, অপ্পিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তী’’তিআদি (ম. নি. ১.৪০৮).
এত্থ হি পরিপক্কিন্দ্রিযস্স ছসু দ্ৰারেসু সরাগাদিগ্গহণেন তদৰিনাভাৰিতায ৰিমুত্তিযা অপ্পজাননে চ সোকাদীনং পচ্চযভূতা অৰিজ্জা পকাসিতা. অপিচ ‘‘পিযপ্পভৰা সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি ৰচনতো কামাসৰভৰাসৰেহি, ‘‘তস্স ‘অহং রূপং, মম রূপন্তি পরিযুট্ঠট্ঠাযিনো…পে… রূপৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি (সং. নি. ৩.১) ৰচনতো দিট্ঠাসৰতো, ‘‘অস্সুতৰা’’তিআদিৰচনতো অৰিজ্জাসৰতো সোকাদীনং পৰত্তি দীপিতাতি তেসং হেতুতায তগ্গহণেন গহিতা আসৰা. তেসং সযঞ্চ জরাসভাৰতায জরাগহণেন গয্হন্তি, ততো চ ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি ৰচনতো আসৰনিমিত্তায চ অৰিজ্জায জরাগহণেন গহণং. ততো চ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি আৰট্টতি ভৰচক্কং. অপিচ ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি ৰদন্তেনপি ভৰচক্কস্স অনৰট্ঠানতো পরিব্ভমনং দস্সিতং. এত্থ হি ৰিঞ্ঞাণেন অৰিজ্জানিৰুতস্স পুনব্ভৰো দস্সিতো, জাতিযা তণ্হায সম্পযুত্তস্স, উভযত্থ উভিন্নং অনুৰত্তমানত্তাতি অৰিজ্জাতণ্হানিমিত্তং ভৰচক্কং অনৰট্ঠানতো পরিব্ভমতীতি অযমত্থো দীপিতোতি জরামরণন্তাপি দেসনা ন ততো পরং পৰত্তিযা অভাৰং সূচেতি অতদত্থত্তা, ন চ পচ্চযন্তরদস্সনত্থমেৰ পুন ৰচনন্তি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং একত্রেৰ তদুভযদেসনায তস্স সিদ্ধত্তা. তথা যং কম্মং অৰিজ্জাহেতুকং, তং তণ্হাহেতুকম্পি. যং তণ্হাহেতুকং, তং অৰিজ্জাহেতুকম্পি ৰেদিতব্বং. কস্মা? দ্ৰিন্নং ভৰমূলানং অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিরহতো. যথা হি তণ্হাপচ্চযা কামুপাদানহেতুকং কম্মভৰসঙ্খারং ৰদন্তো ন ৰিনা ভৰতণ্হায অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযোতি দস্সেতি. তথা তমেৰ অৰিজ্জাপচ্চযং দেসেন্তো ন অন্তরেন অৰিজ্জায ভৰতণ্হা কম্মভৰস্স পচ্চযোতি. ততো চ পুব্বে পৰত্তা অৰিজ্জাদিপচ্চযা সঙ্খারাদযো, তণ্হুপাদানাদিপচ্চযা ভৰাদযো চ, তথা তণ্হাহেতুউপাদানপচ্চযা ভৰো, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, ভৰপচ্চযা জাতি, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, জাতিপচ্চযা জরামরণং, ৰিঞ্ঞাণাদিপচ্চযানামরূপাদীতি এৰমেতেসং অঙ্গানং পুব্বাপরসম্বন্ধো দস্সিতো হোতীতি ৰেদিতব্বং.
উদ্দেসৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অৰিজ্জাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৬. পিতা কথীযতীতি অসুকো অসুকস্স পিতাতি পিতুভাৰেন কথীযতি. কথিযমানো চ অসন্দেহত্থং অঞ্ঞেহি মিত্তদত্তেহি ৰিসেসেত্ৰা কথীযতীতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘দীঘো…পে… দত্তো’’তি.
যাথাৰোতি অৰিপরীতো. কিচ্চজাতিতোতি পটিচ্ছাদনকিচ্চতো, উপ্পজ্জনট্ঠানতো চ.
গহণকারণৰসেনাতি গহণস্স কারণভাৰৰসেন. অঞ্ঞসেতাদীনং নিৰত্তকানীতি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধো.
ছাদেন্তিযাতি ছাদনাকারেন পৰত্তন্তিযা. তথা পৰত্তনহেতু তংসম্পযুত্তা অৰিজ্জাসম্পযুত্তা দুক্খারম্মণা হোন্তি.
তস্মাতি সভাৰতো অগম্ভীরত্তা তেসং দুদ্দসভাৰকরণী তদারম্মণতা অৰিজ্জা উপ্পজ্জতি. ইতরেসন্তি নিরোধমগ্গানং. সমানেপি পণীতঅসংকিলেসিকাদিভাৰে সপ্পচ্চযতো অপ্পচ্চযস্স ৰিসেসং দস্সেতুং ‘‘মগ্গস্সা’’তিআদি ৰুত্তং.
অৰিজ্জাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সঙ্খারপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
‘‘সোধেতি অপুঞ্ঞফলতো’’তি ইমিনা পুঞ্ঞস্স ৰিপাকদুক্খৰিৰিত্ততং আহ, ‘‘দুক্খতো’’তি ইমিনা চেতোদুক্খৰিৰিত্ততং, ‘‘সংকিলেসতো’’তি ইমিনা কিলেসদুক্খৰিৰিত্ততং. ‘‘অপুঞ্ঞফলতো’’তি ৰা ইমিনা পুঞ্ঞস্স আযতিং হিততং দস্সেতি. ‘‘দুক্খসংকিলেসতো’’তি ইমিনা পৰত্তিহিততং পৰত্তিসুখতঞ্চ দস্সেতি. তংনিপ্ফাদনেনাতি হিতসুখনিব্বত্তনেন. পুজ্জভৰনিব্বত্তকো পুজ্জনিব্বত্তকো.
‘‘এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তিআদীসু পুঞ্ঞফলম্পি পুঞ্ঞন্তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘পুঞ্ঞুপগন্তি ভৰসম্পত্তুপগ’’ন্তি.
আদিভাৰনাতি ‘‘পথৰী পথৰী’’তিআদিনা কসিণেসু পৰত্তভাৰনা. পথৰী পথৰীতি ৰা এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকারত্থো ৰা. তেন ইতরকসিণানং গহণং. আদিভাৰনাতিআদিভূতা ভাৰনা. সা হি ‘‘পরিকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি. মণ্ডলকরণং কসিণমণ্ডলকরণং.
দানৰসেনাতি দেয্যধম্মপরিচ্চাগৰসেন. চিত্তচেতসিকা ধম্মা দানং দিয্যতি এতেনাতি. তত্থাতি তেসু চিত্তচেতসিকেসু. দানং আরব্ভাতি তেহি নিব্বত্তিযমানং পরিচ্চাগং উদ্দিস্স. যথা ৰা সো নিপ্পজ্জতি, তথা ঠপেত্ৰা. অধিকিচ্চাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. যথা ৰা সম্পযুত্তেহি নিব্বত্তিযমানা দানকিরিযা নিপ্ফত্তিৰসেন অধিকতং পাপুণাতি, তথা কত্ৰা. চেতনাৰসেনেৰ হি দানাদিকম্মনিপ্ফত্তি. ইতরেসূতি ‘‘সীলং আরব্ভা’’তিআদীসু.
অসরিক্খকম্পীতি অত্তনা অসদিসম্পি কটত্তারূপন্তি সম্বন্ধো. ৰিনাপি চতুত্থজ্ঝানৰিপাকেন. রূপতণ্হাসঙ্খাতস্সাতি ‘‘রূপতণ্হা’’তি এত্থ ৰুত্তরূপতণ্হমাহ. গুঞ্জন্তি গুঞ্জফলপরিমাণং ধারণীযৰত্থুং. তথা তণ্ডুলং.
‘‘ৰচনৰিসেসমত্তমেৰা’’তি অত্থৰিসেসাভাৰো ৰুত্তোতি অত্থৰিসেসাভাৰমাহ ‘‘কাযদ্ৰারে পৰত্তি এৰ হি আদানাদিপাপনা’’তি. পুরিমেনাতি ‘‘কাযদ্ৰারে পৰত্তা’’তি ইমিনা. তঞ্হি পৰত্তিমত্তকথনতো দ্ৰারূপলক্খণং হোতি. পচ্ছিমেনাতি ‘‘আদানা’’দিৰচনেন.
কাযৰচীসঙ্খারগ্গহণেতি উদ্দেসং সন্ধাযাহ. কাযৰচীসঞ্চেতনাগহণেতি নিদ্দেসং. ৰিঞ্ঞাণস্সাতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স. সহজাতস্স পন অনন্তরস্স চ পচ্চযো হোতিযেৰ. ‘‘কুসলা ৰিপাকধম্মা চা’’তি ইদং সেক্খপুথুজ্জনসন্তানে অভিঞ্ঞাচেতনা ইধাধিপ্পেতা, ন ইতরাতি কত্ৰা ৰুত্তং. তেন যথাৰুত্তঅভিঞ্ঞাচেতনাপি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো সিযা কুসলসভাৰত্তা, ৰিপাকধম্মত্তা ৰা তদঞ্ঞকুসলাকুসলচেতনা ৰিযাতি দস্সেতি. তযিদং লোকুত্তরকুসলায অনেকন্তিকং. ন হি সা পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো. অথ ৰিপাকদাযিনীতি ৰুচ্চেয্য, এৰম্পি অহোসিকম্মেন অনেকন্তিকং. ন হি তস্সা ৰিপাকুপ্পাদনং অত্থীতি আহ ‘‘ন ৰিপাকুপ্পাদনেন কুসলতা ৰিপাকধম্মতা চা’’তি. কেৰলঞ্হি যা অঞ্ঞেসং ৰিপাকধম্মানং সব্যাপারা সউস্সাহা পৰত্তি, তদাকারাৰস্সা অপ্পহীনকিলেসে সন্তানে পৰত্তীতি ৰিপাকধম্মতা, অনৰজ্জট্ঠেন কুসলতা চ ৰুত্তা. এৰম্পি যদি ৰিপাকধম্মা অভিঞ্ঞাচেতনা, কথং অৰিপাকাতি? অসম্ভৰতোতি তং অসম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘সা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. অভিঞ্ঞাচেতনা হি যদি ৰিপাকং উপ্পাদেয্য, সভূমিকং ৰা উপ্পাদেয্য অঞ্ঞভূমিকং ৰা. তত্থ অঞ্ঞভূমিকস্স তাৰ উপ্পাদনং অযুত্তং পচ্চযাভাৰতো, তথা অদস্সনতো চ. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. সভূমিকং নৰত্তব্বারম্মণং ৰা উপ্পাদেয্য পরিত্তাদিআরম্মণং ৰা, তেসু অত্তনো কম্মসমানারম্মণতায রূপাৰচরৰিপাকস্স দস্সিতত্তা, পরিত্তাদিআরম্মণত্তা চ অভিঞ্ঞাচেতনায নৰত্তব্বারম্মণং ন উপ্পাদেয্য. তথা একন্তনৰত্তব্বারম্মণত্তা রূপাৰচরৰিপাকস্স পরিত্তাদিআরম্মণঞ্চ ন উপ্পাদেয্যাতি অযমসম্ভৰো. তেনাহ ‘‘অত্তনা সদিসারম্মণঞ্চা’’তিআদি. তত্থ তিট্ঠানিকন্তি পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিৰসেন ঠানত্তযৰন্তং. ‘‘পথৰীকসিণং আপোকসিণ’’ন্তিআদিনা কুসলেন অভিন্নং কত্ৰা ৰিপাকস্স আরম্মণং দেসিতন্তি আহ ‘‘চিত্তুপ্পাদকণ্ডে…পে… ৰুত্তত্তা’’তি. ‘‘রূপাৰচরতিকচতুক্কজ্ঝানানি কুসলতো চ ৰিপাকতো চ কিরিযতো চ চতুত্থস্স ঝানস্স ৰিপাকো আকাসানঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ইমে ধম্মা নৰত্তব্বা ‘‘পরিত্তারম্মণা’’তিপি ‘মহগ্গতারম্মণা’তিপি ‘অপ্পমাণারম্মণা’তিপী’’তি ৰচনতো রূপাৰচরৰিপাকো একন্তনৰত্তব্বারম্মণোতি আহ ‘‘ন চ রূপাৰচরৰিপাকো পরিত্তাদিআরম্মণো অত্থী’’তি. স্ৰাযমসম্ভৰো পরিত্তাদিআরম্মণায অভিঞ্ঞাচেতনায ৰিপাকাভাৰং সাধেতি, ন নৰত্তব্বারম্মণায. নৰত্তব্বারম্মণাপি হি সা অত্থীতি ন ব্যাপীতি ৰিপাকানুপ্পাদনে তস্সা অঞ্ঞং কারণং দস্সেতুং ‘‘কসিণেসু চা’’তিআদিমাহ. সমাধিৰিজম্ভনভূতা অভিঞ্ঞা সমাধিস্স আনিসংসমত্তন্তি ‘‘সমাধিফলসদিসা’’তি ৰুত্তং. তস্স তস্স অধিট্ঠানৰিকুব্বনদিব্বসদ্দসৰনাদিকস্স যদিচ্ছিতস্স কিচ্চস্স নিপ্ফাদনমত্তং পন অভিঞ্ঞাচেতনা, ন কালন্তরফলা, দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ৰিয নাপি ৰিপাকফলা, অথ খো যথাৰুত্তআনিসংসফলা দট্ঠব্বা.
কেচি পন ‘‘সমানভূমিকতো আসেৰনলাভেন বলৰন্তানি ঝানানীতি তানি ৰিপাকং দেন্তি সমাপত্তিভাৰতো, অভিঞ্ঞা পন সতিপি ঝানভাৰে তদভাৰতো তস্মিং তস্মিং আরম্মণে আগন্তুকাৰাতি দুব্বলা, তস্মা ৰিপাকং ন দেতী’’তি ৰদন্তি. তং অকারণং পুনপ্পুনং পরিকম্মৰসেন অভিঞ্ঞাযপি ৰসীভাৰসব্ভাৰতো. যং পন ৰদন্তি ‘‘পাদকজ্ঝানে অত্তনা সমানসভাৰেহি জৰনেহি লদ্ধাসেৰনে সম্মদেৰ ৰসীভাৰপ্পত্তে পরিসুদ্ধতাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগমেন সাতিসযে জাতে অভিঞ্ঞা নিব্বত্তন্তি, তাসঞ্চ চতুত্থজ্ঝানিকত্তা চতুত্থজ্ঝানভূমিকো এৰ ৰিপাকো নিব্বত্তেয্য, সো চ যথাৰুত্তগুণেন বলৰতা পাদকজ্ঝানেনেৰ কতোকাসেন সিজ্ঝতীতি অনোকাসতায অভিঞ্ঞা ন ৰিপাকং দেতী’’তি. তম্পি অকারণং অৰিপাকভাৰতো তাসং. সতি হি ৰিপাকদাযিভাৰে ৰিপাকস্স অনোকাসচোদনা যুত্তা, অৰিপাকতা চ তাসং ৰুত্তনযা এৰ.
ন হোতীতি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো ন হোতীতি. উদ্ধচ্চচেতনাপি অভিঞ্ঞাচেতনাতো নিব্বিসেসেন ৰুত্তাতি মঞ্ঞমানো ‘‘ৰিপাকে’’তি চ ৰচনং ন ৰিপাকারহতামত্তৰাচকো, অথ খো ৰিপাকসব্ভাৰৰাচকোতি আহ ‘‘ৰিচারেতব্ব’’ন্তি. তথা চ ৰুত্তং ‘‘ন হি ‘ৰিপাকে’তি ৰচনং ৰিপাকধম্মৰচনং ৰিয ৰিপাকারহতং ৰদতী’’তি. তত্থ যং ৰিচারেতব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – যস্মা উদ্ধচ্চচেতনা পৰত্তিৰিপাকমেৰ দেতি, ন পটিসন্ধিৰিপাকং, তস্মা তস্সা পৰত্তিৰিপাকস্স ৰসেন ৰিভঙ্গে ৰিপাকো উদ্ধটো. উভযৰিপাকদাযিকায পন চেতনায নানাক্খণিককম্মপচ্চযো ৰুচ্চতীতি তদভাৰতো পট্ঠানে তস্সা সো ন ৰুত্তো. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰে অপনেতব্বা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খারপদনিদ্দেস) ৰুত্তং, তং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘এৰং উদ্ধচ্চচেতনাপি ন হোতী’’তি ইদম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযতাভাৰমত্তং গহেত্ৰা ৰুত্তং. এৰঞ্হেত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞং পাল়িযা অট্ঠকথায চ অৰিরোধো দট্ঠব্বো.
এত্থাতি উদ্ধচ্চচেতনায ৰিপাকদানে. অমতগ্গপথেতি এৰংনামকে পকরণে. ‘‘পুথুজ্জনসন্তানে অকুসলা দস্সনেন পহাতব্বা, সেক্খসন্তানে ভাৰনায পহাতব্বা’’তি ইমস্স অত্থস্স ৰুত্তত্তা ‘‘পুথুজ্জনানং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ন ৰুচ্চন্তী’’তি ইমিনা পুথুজ্জনে পৰত্তবহিদ্ধাসংযোজনাদীনং ভাৰনায পহাতব্বপরিযাযাভাৰং দস্সেতি. ‘‘যদি ৰুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা তমেৰত্থং যুত্তিতো চ আগমতো চ ৰিভাৰেতি. তত্থ কেসঞ্চীতি সকভণ্ডে ছন্দরাগাদীনং. কেচীতি সক্কাযদিট্ঠিআদযো. কদাচীতি অতীতাদিকে কিস্মিঞ্চি কালে. চত্তত্তাতিআদি পরিযাযৰচনং. উপনিস্সাযাতি উপনিস্সযপচ্চযে কত্ৰা.
ইতরেসন্তি নদস্সনেনপহাতব্বানং. ন চ ন হোন্তীতি সম্বন্ধো. এৰঞ্চ কত্ৰাতি যথাৰুত্তপাল়িযং উদ্ধচ্চগ্গহণেন উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো গহিতো, ন যত্থ কত্থচি উদ্ধচ্চন্তি এৰমত্থে সতি. তন্তি দিট্ঠিং. ‘‘অতীতাদিভাৰেন নৰত্তব্বত্তে’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু অনাগতা এৰ পহাতব্বাতি? ন, উপ্পজ্জনারহা নিপ্পরিযাযেন অনাগতা নাম, পহাতব্বা পন ন উপ্পজ্জনারহাতি তেসং অতীতাদিভাৰেন নৰত্তব্বতা ৰুত্তা. দস্সনং অপেক্খিত্ৰাতি ভাৰিতং দস্সনমগ্গং উপনিধায. সহাযৰিরহাতি দস্সনপহাতব্বসঙ্খাতসহকারিকারণাভাৰতো. ৰিপাকং ন জনযন্তীতি সকলকিলেসপরিক্খযে ৰিয একচ্চপরিক্খযেপি তন্নিমিত্তং তং একচ্চং কম্মং ন ৰিপচ্চতীতি অধিপ্পাযো. ৰিপাকো ৰিভঙ্গে ৰুত্তোতি পটিসন্ধিপৰত্তিভেদং দুৰিধম্পি ৰিপাকং সন্ধাযাহ.
অকুসলানন্তি যথাৰুত্তৰিসেসানং পুথুজ্জনসন্তানে অকুসলানং. অপ্পহাতব্বানন্তি অপ্পহাতব্বসভাৰানং কুসলাদীনং. অপ্পহাতব্বৰিরুদ্ধসভাৰতা সাৰজ্জতা. ‘‘এৰম্পী’’তিআদি দোসন্তরদস্সনং. তেন যদিপি তেসং অকুসলানং ইমস্মিং তিকে ততিযপদসঙ্গহো ন সিযা, নৰত্তব্বতা পন আপজ্জতীতি দীপেতি. সব্বেন সব্বং ধম্মৰসেন অসঙ্গহিতস্স তিকদুকেসু নৰত্তব্বতাপত্তীতি আহ ‘‘নাপজ্জতী’’তি. ইদানি তং নৰত্তব্বতানাপজ্জনং ‘‘চিত্তুপ্পাদকণ্ডে’’তিআদিনা কারণতো, নিদস্সনতো চ ৰিভাৰেতি. যত্থাতি যস্মিং তিকে. নিযোগতোতি নিযমতো একন্ততো. তেসন্তি পদত্তযসঙ্গহিতধম্মানং. যথাৰুত্তপদেসু ৰিযাতি যথাৰুত্তেসু পঠমাদীসু তীসু পদেসু. যথা ভিন্দিতব্বা চিত্তুপ্পাদা, ইতরে চ যথারহং রাসিত্তযৰসেন ভিন্দিত্ৰা ভজাপিতা তংতংকোট্ঠাসতো কতা, এৰং. তত্থাপীতি চতুত্থকোট্ঠাসেপি. ভজাপেতব্বেতি নৰত্তব্বভাৰং ভজাপেতব্বে. তদভাৰাতি তস্স চতুত্থকোট্ঠাসস্স অভাৰা. তথাতি নৰত্তব্বভাৰেন.
উপ্পন্নত্তিকে অতীতা, ইধ যথাৰুত্তঅকুসলা ন ৰুত্তা, অপেক্খিতব্বভাৰেনারহিতাপি তংসভাৰানতিৰত্তনতো তথা ৰুচ্চন্তীতি নৰত্তব্বতাপত্তিদোসং পরিহরন্তো তস্স উদাহরণং তাৰ দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা যথা সপ্পটিঘেহী’’তিআদিমাহ. তংসভাৰো চেত্থ সাৰজ্জতাৰিসিট্ঠো দস্সনপহাতব্বভাৰাভাৰো. ‘‘এৰঞ্চ সতী’’তিআদিনা ইমস্মিং পক্খে লদ্ধগুণং দস্সেতি. ভাৰনায পহাতব্বানন্তি পরিযাযেন নিপ্পরিযাযেন চ ভাৰনায পহাতব্বানং, তত্থ পুরিমানং অমুখ্যসভাৰত্তা, পচ্ছিমানং অৰিপাকত্তা নানাক্খণিককম্মপচ্চযতা ন ৰুত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা চ ভাৰনায পহাতব্বানং নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো নত্থি, এৰং দস্সনেন পহাতব্বানং ৰসেন তেসং পচ্চযলাভোপি নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ন চ…পে… ৰুত্তা’’তি ৰত্ৰা তত্থ কারণমাহ ‘‘যে হি…পে… পৰত্তন্তী’’তি. তত্থ ন তে দস্সনতো উদ্ধং পৰত্তন্তীতি যে দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযা কিলেসা, তে দস্সনেন পহাতব্বপক্খিকা এৰাতি তেসং ভাৰনায পহাতব্বপরিযাযো এৰ নত্থি, কথং তেসং ৰসেন দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ৰুচ্চেয্যাতি অত্থো. অথ ৰা যে পুথুজ্জনসন্তানে ন দস্সনেন পহাতব্বা, ন তে পরমত্থতো ভাৰনায পহাতব্বা. যে পন তে সেক্খসন্তানে, ন তেসং পচ্চযভূতা দস্সনেন পহাতব্বা অত্থীতি এৰম্পি দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বানং কেনচি পচ্চযেন পচ্চযোতি ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. যদি দস্সনেনপহাতব্বপচ্চযা কিলেসা দস্সনপক্খিকা, তপ্পচ্চযং উদ্ধচ্চসহগতং দস্সনেন পহাতব্বং সিযাতি কথং তস্স একন্তভাৰনায পহাতব্বতা ৰুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘দস্সনেন পহাতব্বপচ্চযস্সা’’তিআদি. তস্মাতি যস্মা সরাগৰীতরাগসন্তানেসু সহাযৰেকল্লেন কম্মস্স ৰিপাকাৰিপাকধম্মতা ৰিয পুথুজ্জনসেক্খসন্তানেসু উদ্ধচ্চসহগতস্স ৰুত্তনযেন সৰিপাকাৰিপাকতা সিদ্ধা, তস্মা. তস্সাতি উদ্ধচ্চসহগতস্স. তাদিসস্সেৰাতি উদ্ধচ্চসহগতভাৰেন একসভাৰস্স.
এত্থ চ যং ‘‘ন ভাৰনায পহাতব্বম্পি অত্থি উদ্ধচ্চসহগত’’ন্তিআদি অমতগ্গপথে ৰুত্তং, তং অকারণং, কস্মা? তস্স একন্তেন ভাৰনায পহাতব্বত্তা. যথাহ ‘‘কতমে ধম্মা ভাৰনায পহাতব্বা? উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো’’তি (ধ. স. ১৫৮৩). যদি হি উদ্ধচ্চসহগতং ন ভাৰনায পহাতব্বম্পি অভৰিস্স, যথা অতীতারম্মণত্তিকে ‘‘নিযোগা অনাগতারম্মণা নত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘কামাৰচরকুসলস্স ৰিপাকতো দস চিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা পুন ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তং, এৰমিধাপি ‘‘কতমে ধম্মা ভাৰনায পহাতব্বা? নিযোগা ভাৰনায পহাতব্বা নত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘উদ্ধচ্চসহগতো চিত্তুপ্পাদো সিযা ভাৰনায পহাতব্বো, সিযা ন ৰত্তব্বো ‘দস্সনেন পহাতব্বো’তিপি ‘ভাৰনায পহাতব্বো’তিপী’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তথা ৰুত্তং. যা চ তমত্থং পটিপাদেন্তেন ‘‘যদি ৰুচ্চেয্যু’’ন্তিআদিনা যুত্তি ৰুত্তা, সাপি অযুত্তি. কস্মা? দস্সনেন পহাতব্বারম্মণানং রাগদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চানং দস্সনেন পহাতব্বভাৰস্সেৰ ইচ্ছিতত্তা.
যঞ্চ ‘‘উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতী’’তি উদ্ধচ্চসহগতচিত্তুপ্পাদো ৰুত্তোতি দস্সেতুং অধিপতিপচ্চযনিদ্দেসে উদ্ধচ্চস্স অনুদ্ধরণং কারণভাৰেন ৰুত্তং, তম্পি অকারণং অঞ্ঞথাপি সাৰসেসপাঠদস্সনতো. তথা হি ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২) এতেসং ৰিভঙ্গে চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্ৰা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্সা’’তি ইমস্স ৰিভঙ্গে লব্ভমানম্পি চেতোপরিযঞাণগ্গহণং ন কতং.
সহাযভাৰো চ দস্সনেন পহাতব্বানং ভাৰনায পহাতব্বস্স ৰিপাকদানং পতি ৰিচারেতব্বো. কিং অৰিজ্জাদি ৰিয দানাদীনং উপ্পত্তিযা এৰ ৰিকুপ্পাদনসমত্থতাপাদনেন দস্সনেন পহাতব্বা ভাৰনায পহাতব্বানং সহকারিকারণং হোন্তি, উদাহু কিলেসো ৰিয কম্মস্স পটিসন্ধিদানে সতীতি, কিঞ্চেত্থ – যদি পুরিমনযো, সোতাপন্নাদিসেক্খসন্তানে ভাৰনায পহাতব্বস্স কিরিযভাৰো আপজ্জতি, সহাযৰেকল্লেন অৰিপাকসভাৰতায আপাদিতত্তা খীণতণ্হাৰিজ্জামানে সন্তানে দানাদি ৰিয. অথ দুতিযো, ভাৰনায পহাতব্বাভিমতস্সাপি দস্সনেন পহাতব্বভাৰো আপজ্জতি, পটিসন্ধিদানে সতি অপাযগমনীযসভাৰানতিৰত্তনতো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ, তস্মা পাল়িযা অট্ঠকথায চ অৰিরুজ্ঝনৰসেনেত্থ অত্থৰিনিচ্ছযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
সাতি উদ্ধচ্চচেতনা. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰেতি সম্পুণ্ণৰিপাকৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰে. কারণং দস্সেন্তোতি অৰিকলফলুপ্পাদনাধিকারে তদভাৰতো যদিপি উদ্ধচ্চচেতনা ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰে অপনেতব্বা, অৰিজ্জায পন পচ্চযুপ্পন্নভাৰে গহেতব্বাতি ইমং কারণং দস্সেন্তো. সব্বাপীতি ৰীসতিপি. তেনাহ ‘‘একৰীসতীতি ৰত্তব্ব’’ন্তি. তন্তি যেন কারণেন সঙ্খারগ্গহণেন অভিঞ্ঞাচেতনায অগ্গহণং, তং কারণং. ইতরাৰচনস্সাপীতি উদ্ধচ্চচেতনাৰচনস্সাপি. কিং পন তং? ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযভাৰাভাৰো এৰ. ভেদাভাৰাতি কাযৰচীসঙ্খারৰসেন ৰিভাগাভাৰতো. সংযোগোতি তিকন্তরপদৰসেন সংযোজনং, তথা সঙ্গহোতি অত্থো.
সুখসঞ্ঞায গহণং অস্সাদনন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘সুখসঞ্ঞায…পে… দস্সেতী’’তি. ‘‘সুখসঞ্ঞাযা’’তি চ ইদং করণত্থে করণৰচনং. ৰিপল্লাসো হি দুক্খে সুখসঞ্ঞা. যং পন অট্ঠকথাযং ‘‘অঞ্ঞাণেনা’’তি ৰুত্তং, তং হেতুম্হি করণৰচনং ৰিপল্লাসস্সাদনানং অৰিজ্জায হেতুভাৰদস্সনতো. ‘‘রথো সেতপরিক্খারো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪) পরিৰারত্থোপি পরিক্খারসদ্দো হোতীতি ৰুত্তং ‘‘তণ্হায পরিৰারে’’তি. তণ্হাপরিৰারেতি চ তণ্হায কিচ্চসাধনেন সঙ্খারানং সহকারিকারণভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. পরিক্খারট্ঠো সঙ্খারট্ঠো ৰিয ভূসনট্ঠো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘সঙ্খতে অলঙ্কতে’’তি আহ. পরিক্খরোতি যথা ফলদানসমত্থা হোন্তি, তথা সঙ্খরোতি. অমরণত্থাতি অমতত্থা, নিব্বানত্থাতি অত্থো. দুক্করকিরিযাতি পঞ্চাতপতপ্পনাদিদুক্করচরিযা. দেৰভাৰায তপো দেৰভাৰত্থং তপো. মারেতীতি মরো হেতুঅত্থং অন্তোনীতং কত্ৰা. অমঙ্গলম্পি মঙ্গলপরিযাযেন ৰোহরন্তি মঙ্গলিকাতি ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠে অদিট্ঠসদ্দো ৰিযা’’তি যথা ‘‘অসিৰে সিৰা’’তি.
পপাতং পতনদুক্খসদিসন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘জাতিআদিপপাতদুক্খ’’ন্তি. ইন্দদুদ্দব্রহ্মকূটসঞ্ঞিতপব্বতসিখরপ্পপাতো মরুপপাতো. তং পুঞ্ঞফলং অত্থো পযোজনং এতস্সাতি তদত্থো.
পরিব্বাজিকায তরুণিযা. অসৰসো অসেরিৰিহারী. কিলেসাসুচিপগ্ঘরণেন পণ্ডিতেহি জিগুচ্ছনীযং. রাগাদিপরিল়াহেন, কটুকৰিপাকতায চ দুক্খং. আরভতি করোতি. সভযস্সাপি পিসাচনগরস্স কামগুণসমিদ্ধিযা সুখৰিপল্লাসহেতুভাৰো ৰিযাতি যোজনা. ভিন্নজাতিযেন অৰোমিস্সতা নিরন্তরতা. জরায মরণেন চ অঞ্ঞথত্তং ৰিপরিণামো.
‘‘ন তাৰাহং পাপিম পরিনিব্বাযিস্সামী’’তি ৰচনতো ‘‘তাত এহি, তাৰ ইদং রজ্জং পটিপজ্জাহী’’তিআদীসু যদিপি পরিমাণনিযমনকমপদপূরণমত্তাদীসুপি তাৰ-সদ্দো দিস্সতি, ইধ পন ৰক্খমানত্তাপেক্খো অধিপ্পেতোতি ৰুত্তং ‘‘তাৰাতি ৰত্তব্বন্তরাপেক্খো নিপাতো’’তি. অৰিজ্জাপচ্চযা পন…পে… দস্সেতীতি পুব্বেনাপরং অট্ঠকথাযং অৰিরুজ্ঝনমাহ.
রাগাদিঅস্সাদনকালেসূতি রাগাদীনং অস্সাদনকালেসু. ‘‘রাগদিট্ঠিসম্পযুত্তাযা’’তি এত্থ রাগসম্পযুত্তায তাৰ অৰিজ্জায যোজনা হোতু রাগস্স অস্সাদনভাৰতো, দিট্ঠিসম্পযুত্তায পন কথন্তি আহ ‘‘তদৰিপ্পযুত্তা চ দিট্ঠী…পে… ৰেদিতব্বা’’তি. তংসম্পযুত্তসঙ্খারস্সাতি রাগাদিসম্পযুত্তসঙ্খারস্স. অৰিজ্জারম্মণাদিতন্তি অৰিজ্জায আরম্মণাদিতং. আদি-সদ্দেন আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপকতূপনিস্সযে, অনন্তরাদিকে চ পচ্চযে সঙ্গণ্হাতি. অনৰিজ্জারম্মণস্সাতি ন অৰিজ্জারম্মণস্স অৰিজ্জং অনারব্ভ পৰত্তস্স. আরম্মণাধিপতিঅনন্তরাদিপচ্চযৰচনেসূতি আরম্মণাধিপতিআরম্মণূপনিস্সযপচ্চযৰচনেসু অৰুত্তস্স অনৰিজ্জারম্মণস্স, অনন্তরাদিপচ্চযৰচনেসু অৰুত্তস্স পঠমজৰনস্স, দ্ৰীসুপি ৰুত্তস্স অৰিজ্জারম্মণস্স দুতিযাদিজৰনস্সাতি যোজেতব্বং. অনন্তরপচ্চযলাভিনো অনন্তরাদিনা, সহজাতস্স হেতুআদিনা, অসহজাতস্স উপনিস্সযাদিনা সঙ্খারস্স অৰিজ্জা পচ্চযো হোতীতি অযমত্থো ‘‘যং কিঞ্চী’’তিআদিনা দস্সিতোতি ৰেদিতব্বং. সমতিক্কমভৰপত্থনাৰসেনাতি অৰিজ্জাসমতিক্কমত্থায অরূপাৰচরজ্ঝানানি উপ্পাদেন্তস্স, অৰিজ্জাসম্মূল়্হত্তা অরূপভৰসম্পত্তিযো পত্থেত্ৰা তানেৰ ঝানানি নিব্বত্তেন্তস্সাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারে ৰুত্তেন নযেন, ৰুত্তনযানুসারেনাতি অত্থো.
এককারণৰাদো আপজ্জতি যথা পকতিইস্সরপজাপতিপুরিসকালাদিৰাদা. একস্মিংযেৰ লোকস্স কারণভূতে সতি ততো সকলায পৰত্তিযা অনৰসেসতো, সব্বদা চ পৰত্তিতব্বং অপেক্খিতব্বস্স কারণন্তরস্স অভাৰতো. ন চেতং অত্থি কমেনেৰ পৰত্তিযা দস্সনতো. কারণন্তরাপেক্খতায পন এককারণৰাদো অপহতো সিযা একস্স চ অনেকসভাৰতাভাৰা. যত্তকা ততো নিব্বত্তন্তি, সব্বেহি তেহি সমানসভাৰেহেৰ ভৰিতব্বং, ন ৰিসদিসেহি, ইতরথা তস্স একভাৰো এৰ ন সিযাতি ইমমত্থমাহ ‘‘সব্বস্স…পে… পত্তিতো চা’’তি. পারিসেসেনাতি একতো একং, একতো অনেকং, অনেকতো একন্তি ইমেসু তীসু পকারেসু অৰিজ্জমানেসু অনুপলব্ভমানেসু পারিসেসঞাযেন. অনেকতো অনেকন্তি একস্মিং চতুত্থে এৰ চ পকারে ৰিজ্জমানে. যদিদং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তিআদিনা একহেতুফলদীপনং, তং এত্থ দেসনাৰিলাসেন, ৰিনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা ধম্মানং পধানপাকটাসাধারণভাৰৰিভাৰনত্থন্তি একহেতুফলদীপনং ন নুপপজ্জতি উপপজ্জতিযেৰাতি দস্সেতি ‘‘যস্মা’’তিআদিনা.
যথাফস্সন্তি সুখৰেদনীযাদিচক্খুসম্ফস্সাদিতংতংফস্সানুরূপন্তি ৰুত্তং হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘সুখৰেদনীয’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা ‘‘ৰেদনাৰৰত্থানতো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘সমানেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সমানেসূতি অৰিসিট্ঠেসু. ফস্সৰসেনাতি সুখৰেদনীযাদিফস্সৰসেন. ৰিপরিযাযাভাৰতোতি ব্যত্তযাভাৰতো. ন হি কদাচি সুখৰেদনীযং ফস্সং পটিচ্চ দুক্খৰেদনা, দুক্খাদিৰেদনীযং ৰা ফস্সং পটিচ্চ সুখৰেদনা উপ্পজ্জতি. সুখাদিচক্খুসম্ফস্সজাদীনন্তি সুখাদীনং, চক্খুসম্ফস্সজাদীনঞ্চ ৰেদনানং. ওল়ারিকসুখুমাদীতি আদি-সদ্দেন হীনপণীতাদিসঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ যং উপাদায যা ৰেদনা ‘‘ওল়ারিকা, হীনা’’তি ৰা ৰুচ্চতি, ন তংযেৰ উপাদায তস্সা কদাচিপি সুখুমতা পণীততা ৰা অত্থীতি ৰুত্তং ‘‘ওল়ারিকসুখুমাদিসঙ্করাভাৰতো’’তি. যথাৰুত্তসম্ফস্সস্সাতি সুখৰেদনীযাদিফস্সস্স. সুখৰেদনীযফস্সতোযেৰ সুখৰেদনা, ন ইতরফস্সতো. সুখৰেদনীযফস্সতো সুখৰেদনাৰ, ন ইতরৰেদনা. তথা সেসেসুপীতি উভযপদনিযমৰসেন যথাফস্সং ৰেদনাৰৰত্থানং, যথাৰেদনং ফস্সৰৰত্থানন্তি পদদ্ৰযেন কারণন্তরাসম্মিস্সতা ফলস্স, ফলন্তরাসম্মিস্সতা চ কারণস্স দস্সিতা পঠমপক্খে অসংকিণ্ণতাৰৰত্থানন্তি কত্ৰা. দুতিযপক্খে পন পচ্চযভেদভিন্নেন কারণৰিসেসেন ফলৰিসেসো, ফলৰিসেসেন চ কারণৰিসেসো নিচ্ছীযতীতি অযমত্থো দস্সিতো সন্নিট্ঠানং ৰৰত্থানন্তি কত্ৰা. পুরিমস্মিঞ্চ পক্খে ধম্মানং অসঙ্করতো ৰৰত্থানং ৰুত্তং, দুতিযস্মিঞ্চ যথাৰৰত্থিতভাৰজাননন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো. উতুআদযোতি আদি-সদ্দেন চিত্তৰিসমাচারা পিত্তৰাতাদযোপি সঙ্গয্হন্তি. একস্মিং দোসে কুপিতে ইতরেপি খোভং গচ্ছন্তি. সন্তেসুপি তেসু সেম্হপটিকারেন রোগৰূপসমতো সেম্হো পাকটোতি অত্থো.
‘‘ভৰো’’তি ৰুত্তানং সঙ্খারানং কারণস্স পকারণং, কারণমেৰ ৰা তণ্হাতি আহ ‘‘তণ্হায সঙ্খারকারণভাৰস্স ৰুত্তত্তা’’তি. তস্সাপীতি তণ্হাযপি. তণ্হা হি কামাসৰো ভৰাসৰো চ. কামাসৰভৰাসৰা কামুপাদানং, দিট্ঠাসৰো ইতরুপাদানন্তি আহ ‘‘চতুরুপাদানভূতা কামভৰদিট্ঠাসৰা’’তি. তে চ ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’’তি ৰচনতো উপাদানঞ্চ, ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি ৰচনতো তণ্হা চ সঙ্খারস্স কারণন্তি পাকটা. অনস্সাদনীযেসু অনেকাদীনৰৰোকিণ্ণেসু সঙ্খারেসু অস্সাদানুপস্সনা অৰিজ্জায ৰিনা ন হোতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো…পে… দস্সিতা হোতী’’তি. খীণাসৰস্স সঙ্খারাভাৰতোতি ব্যতিরেকেনপি অৰিজ্জায সঙ্খারকারণভাৰং ৰিভাৰেতি. একন্তেন হি খীণাসৰোৰ ৰিদ্দসু. এতেন বালানং এৰ সম্ভৰতো অৰিজ্জায অসাধারণতা ৰুত্তাতি দস্সেতি. ৰত্থারম্মণাদীনি হি ইতরেসম্পি সাধারণানি. ৰত্থারম্মণতণ্হুপাদানাদীনি ৰিয অৰিজ্জাপি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং সাধারণকারণন্তি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘পুঞ্ঞভৰাদী’’তিআদি. তত্থ আদি-সদ্দেন অপুঞ্ঞানেঞ্জভৰা গহেতব্বা. পুঞ্ঞভৰোতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারহেতুকো উপপত্তিভৰো. এস নযো সেসেসু. এত্থ চ কিচ্চকরণট্ঠানভেদেন কিচ্চৰতী অৰিজ্জা ভিন্দিত্ৰা দস্সিতা. ন হি যদৰত্থা অৰিজ্জা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং উপনিস্সযো, তদৰত্থা এৰ ইতরেসং উপনিস্সযোতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. এত্থ চ ভৰাদীনৰপ্পটিচ্ছাদনন্তি অত্থতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদীনং তংতংভৰসঙ্খাতদুক্খহেতুসভাৰানভিসমযনিমিত্ততা.
ঠানন্তি ধরমানতা অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘ঠানৰিরুদ্ধোতি অত্থিতাৰিরুদ্ধো’’তি. ঠানাৰিরুদ্ধা চক্খুরূপাদযো. ‘‘পুরিমচিত্তঞ্হী’’তিআদিনা ঠানৰিরুদ্ধো চ উদাহটোতি আহ ‘‘ন ইদং একন্তিকং সিযা’’তি. ‘‘চক্খুরূপাদযো’’তিআদিনা হি পরতো ঠানাৰিরুদ্ধা উদাহরীযন্তীতি. পুরিমসিপ্পাদিসিক্খা হি পচ্ছা পৰত্তমানসিপ্পাদিকিরিযানং সমোধানাসম্ভৰা ঠানৰিরোধোতি যথাৰুত্তমত্থং সমত্থেতুং ‘‘ন চ সিপ্পাদীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তন্তি পটিসন্ধিআদিঠানং. ইধাতি ঠানসভাৰকিচ্চাদিগ্গহণে. আদি-সদ্দেন আরম্মণভূমিসন্তানাদিৰিরুদ্ধা গহেতব্বা, তে চ অনুলোমতো গোত্রভুস্স, গোত্রভুতো মগ্গস্স লিঙ্গপরিৰত্তনাদিৰসেন চ পৰত্তিযং ৰেদিতব্বা. নমনরুপ্পনৰিরোধা সভাৰৰিরুদ্ধো পচ্চযোতি যোজনা. তত্থ নমনরুপ্পনন্তি অরূপরূপভাৰমেৰ দস্সেতি. কম্মং চেতনাসভাৰং, রূপং রুপ্পনসভাৰন্তি সভাৰৰিরুদ্ধং. মধুরম্বিলরসাদীতি খীরং মধুররসং পিত্তুপসমনং মধুরৰিপাকসভাৰং, দধি অম্বিলরসং পিত্তব্রূহনং কটুকৰিপাকসভাৰন্তি অতো সভাৰৰিরোধা.
দধিআদীনীতি দধিপলালানি. ভূতিণকস্সাতি ভূতিণকনামকস্স ওসধিৰিসেসস্স. অৰী নাম এল়কা, তা পন যেভুয্যেন রত্তলোমকা হোন্তীতি ৰুত্তং ‘‘রত্তা এল়কা’’তি. ৰিপাকানম্পি পচ্চযভাৰতো, অৰিপাকানম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৰতো ন ৰিপাকধম্মৰিপাকাপেক্খা পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাতি ৰুত্তং ‘‘ৰিপাকাযেৰ তে চ না’’তি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তদৰিপাকানন্তি তস্সা অৰিজ্জায অৰিপাকভূতানং. ন ন যুজ্জতি যুজ্জতি এৰ পচ্চযুপ্পন্নতামত্তস্স অধিপ্পেতত্তা. তদৰিরুদ্ধানন্তি তায অৰিজ্জায অৰিরুদ্ধানং.
পুব্বাপরিযৰৰত্থানন্তি কাযপৰত্তিগতিজাতিআদীনং যথারহং পুব্বাপরভাৰেন পৰত্তি, সা পন কেনচি অকটা অকটৰিধা পটিনিযতসভাৰাতি দস্সেতুং নিযতিৰাদিনা ৰুত্তনিদস্সনং আহরন্তো ‘‘অচ্ছেজ্জসুত্তাৰুতাভেজ্জমণীনং ৰিযা’’তি আহ. দুতিযৰিকপ্পে সঙ্গতীতি অধিচ্চসমুপ্পাদো যাদিচ্ছিকতা, যং সন্ধায ‘‘যদিচ্ছায পৰত্তনং নিৰত্তনং যদিচ্ছাযা’’তিআদি ৰুচ্চতি. ভাৰোতি ধম্মানং সভাৰসিদ্ধিতা, যং সন্ধায ৰদন্তি ‘‘কণ্টকস্স কোটিতিখিণভাৰং, কপিট্ঠফলস্স ৰট্টভাৰং, মিগপক্খীনং ৰা ৰিচিত্তৰণ্ণসণ্ঠানাদিতং কো অভিসঙ্খরোতি, কেৰলং সভাৰসিদ্ধোৰাযং ৰিসেসো’’তি. তেনাহ ‘‘সব্বে সত্তা, সব্বে পাণা, সব্বে ভূতা, সব্বে জীৰা অৰসা অবলা অৰীরিযা নিযতিসঙ্গতিভাৰপরিণতা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮). এতেহি ৰিকপ্পনেহীতি চুতিআদীসু সম্মূল়্হতায ‘‘সত্তো মরতী’’তিআদিৰিকপ্পনেহি কারণভূতেহি. অকুসলং চিত্তং কত্ৰাতি অযোনিসোমনসিকারপরিব্রূহনেন চিত্তং অকুসলং কত্ৰা.
সুত্তাদিধম্মন্তি সুত্তগেয্যাদিপরিযত্তিধম্মং. পরিযত্তিধম্মঞ্হি সম্মদেৰ জানন্তো পটিপত্তিধম্মং পরিপূরেত্ৰা পটিৰেধধম্মে পতিট্ঠহতি. তন্তি তং জাননং, নিব্বানাভিসমযোতি অত্থো.
সঙ্খারপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৭. যথাৰুত্তসঙ্খারপচ্চযাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিৰুত্তপ্পকারসঙ্খারপচ্চযা. ৰিঞ্ঞাণাদযো ৰেদনাপরিযোসানা এতরহি ৰিপাকৰট্টভূতা ইধাধিপ্পেতাতি আহ ‘‘তংকম্মনিব্বত্তমেৰ ৰিঞ্ঞাণং ভৰিতুং অরহতী’’তি. অযঞ্চ অত্থৰণ্ণনা ধাতুকথাপাল়িযা ন সমেতীতি দস্সেন্তো ‘‘ধাতুকথাযং পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ধাতুকথাযং ৰচনতো সব্বৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাপরিগ্গহো কতো ধাতুকথাযন্তি যোজনা. সপ্পদেসাতি সাৰসেসা, ৰিপাকা এৰাতি অধিপ্পাযো. ৰিঞ্ঞাণাদীসু হি ৰিপাকেসুযেৰ অধিপ্পেতেসু যথা –
‘‘ৰিপাকেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা পঞ্চহি খন্ধেহি দ্ৰাদসহাযতনেহি তেরসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. কতিহি অসঙ্গহিতা? ন কেহিচি খন্ধেহি ন কেহিচি আযতনেহি পঞ্চহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৪৭৭) –
ৰিপাকৰিপ্পযুত্তানং সঙ্গহাসঙ্গহা ৰিস্সজ্জিতা, এৰমিধাপি ৰিস্সজ্জিতব্বং সিযা. তেনাহ ‘‘ৰিপাকা ধম্মাতি ইমস্স ৰিয ৰিস্সজ্জনং সিযা’’তি. তস্মাতি যস্মা ৰিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে নিপ্পদেসাৰ ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনা গহিতা, তস্মা. তত্থাতি ধাতুকথাযং. অভিধম্মভাজনীযৰসেনাতি ইমস্মিং পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে অভিধম্মভাজনীযৰসেন. তেনাহ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা চা’’তিআদি. তেন যথাৰুত্তঅত্থৰণ্ণনা সুত্তন্তভাজনীযৰসেন ৰুত্তাতি যথাদস্সিতং ৰিরোধং পরিহরতি. যদি অভিধম্মভাজনীযৰসেন ধাতুকথাপাল়ি পৰত্তা, অথ কস্মা ‘‘কামভৰো পঞ্চহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. রূপভৰো পঞ্চহি খন্ধেহি পঞ্চহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতো’’তিআদিনা (ধাতু. ৬৭-৬৮) উপাদিন্নক্খন্ধৰসেন ভৰো ৰিস্সজ্জিতোতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ভৰো পন…পে… ন অভিধম্মভাজনীযৰসেন গহিতো’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰাতি অভিধম্মভাজনীযৰসেন অগ্গহিতত্তা এৰ. তত্থাতি ধাতুকথাযং. ৰিপাকঞ্হেতন্তি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা যথাৰুত্তবাত্তিংসৰিধৰিঞ্ঞাণং ৰিপাকং, তস্মা তং সঙ্খারপচ্চযন্তি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপাকত্তা’’তিআদিমাহ.
‘‘সোমনস্সসহগতানেৰ সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি ইদং ৰিচারেতব্বং উপেক্খাসহগতকুসলাকুসলজৰনানন্তরম্পি সোমনস্সসহগততদারম্মণস্স ইচ্ছিতত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘চতুন্নং পন দুহেতুককুসলচিত্তানং অঞ্ঞতরজৰনস্স পরিযোসানে অহেতুকচিত্তং তদারম্মণভাৰেন পতিট্ঠাতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ৪৯৮ ৰিপাকুদ্ধারকথা) ৰত্ৰা ‘‘ইট্ঠারম্মণে পন সন্তীরণম্পি তদারম্মণম্পি সোমনস্সসহগতমেৰা’’তি ৰুত্তং. কুসলাকুসলঞ্হি অভিইট্ঠম্পি আরম্মণং তথাভিসঙ্খরণেন কদাচি ন মজ্ঝত্তং কত্ৰা ন পৰত্ততি, ৰিপাকং পন যথাসভাৰতোৰ আরম্মণরসং অনুভৰতি. তেনাহ ‘‘ন সক্কা ৰিপাকং ৰঞ্চেতু’’ন্তি. কিরিযজৰনানং পন ৰিসযাভিসঙ্খরণস্স বলৰভাৰতো তদনন্তরানং তদারম্মণানং যথাৰিসযং ৰেদনাৰসেন তদনুগুণতা ইচ্ছিতা. যে পন কিরিযজৰনানন্তরং তদারম্মণং ন ইচ্ছন্তি, তেসং ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. যং পন ‘‘জৰনেন তদারম্মণং নিযমেতব্ব’’ন্তি ৰুত্তং, তং কুসলং সন্ধায ৰুত্তন্তি চ ৰুত্তং. তস্মা যথাৰুত্তো ৰিচারেতব্বো. তিহেতুকজৰনাৰসানে চ দুহেতুকজৰনাৰসানে চাতি সমুচ্চযত্থো চ-সদ্দো. কেচি পন ৰিভাগং অকত্ৰা ‘‘কুসলজৰনাৰসানেপি অহেতুকতদারম্মণং হোতীতি ‘যেভুয্যেনা’তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. লোভচিত্তস্স ৰা সত্তানং বহুলং উপ্পজ্জনতো ‘‘যেভুয্যেনা’’তি ৰুত্তং. ‘‘সকিং ৰা’’তি ৰচনসিলিট্ঠতাৰসেন ৰুত্তং যথা ‘‘অট্ঠ ৰা দস ৰা’’তি দস্সেতুং ‘‘দিরত্ততিরত্তাদীসু ৰিয ৰেদিতব্ব’’ন্তি আহ. ৰা-সদ্দস্স অভাৰাতি সুয্যমানস্স ৰা-সদ্দস্স অভাৰেন ৰুত্তং. অত্থতো পন তত্থাপি ৰা-সদ্দো লব্ভতেৰ. তিরত্তং পন ৰাসাদিকে লব্ভমানে দিরত্তে ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি দিরত্তগ্গহণং ৰিসুং ন যোজেতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ৰচনসিলিট্ঠতামত্তেনা’’তি ৰুত্তং. কেৰলং ‘‘তিরত্ত’’ন্তি ৰুত্তে অঞ্ঞত্থ ৰাসাদিনা অন্তরিতম্পি তিরত্তং গণ্হেয্য, দিরত্তৰিসিট্ঠং পন তিরত্তং ৰুচ্চমানং তেন অনন্তরিতমেৰ তিরত্তং দীপেতীতি আহ ‘‘নিরন্তরতিরত্তদস্সনত্থং ৰা’’তি. বলৰরূপাদিকে আরম্মণেতি অতিমহতি রূপাদিআরম্মণে. ‘‘অধিপ্পাযো’’তি এতেন একচিত্তক্খণাযুকেপি ৰিসযে কদাচি তদারম্মণং উপ্পজ্জেয্যাতি ‘‘সকিং এৰা’’তিআদিনা ৰুত্তমত্থং উল্লিঙ্গেতি. ‘‘সব্বদ্ৰারেসু তদারম্মণে দ্ৰে এৰ চিত্তৰারা আগতা’’তি ৰুত্তত্তা অযম্পি অত্থো ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বো. অনুরূপায পটিসন্ধিযাতি অত্তনো অত্তনো অনুচ্ছৰিকেন পটিসন্ধানকিচ্চেন.
‘‘কতি পটিসন্ধিযো, কতি পটিসন্ধিচিত্তানী’’তিআদিনা পটিসন্ধিৰিচারো পরতো ৰিত্থারতো কথীযতীতি আহ ‘‘পটিসন্ধিকথা মহাৰিসযাতি কত্ৰা পৰত্তিমেৰ তাৰ দস্সেন্তো’’তি. অহেতুকদ্ৰযাদীনন্তি আদি-সদ্দেন মহাৰিপাকমহগ্গতৰিপাকে সঙ্গণ্হাতি. দ্ৰারনিযমানিযমাৰচনন্তি দ্ৰারস্স নিযতানিযতাৰচনং, নিযতদ্ৰারং অনিযতদ্ৰারন্তি ৰা অৰচনন্তি অত্থো. অনুপ্পত্তিতোতি ন উপ্পজ্জনতো. যদিপি ‘‘অনুরূপায পটিসন্ধিযা’’তি পটিসন্ধিপি হেট্ঠা গহিতা, ‘‘পৰত্তিযং পনা’’তি অধিকতত্তা পন পৰত্তিযেৰ পচ্চামট্ঠা. পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন পঠমুদ্দিট্ঠানি সব্বানিপি লোকিযৰিপাকচিত্তানি অন্ৰাদেসং অরহন্তীতি আহ ‘‘তত্রস্সাতি পৰত্তিযং বাত্তিংসৰিধস্সা’’তি.
যথা কামাৰচরপটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স বীজস্স অভাৰেপি রূপভৰে চক্খুসোতিন্দ্রিযপৰত্তিআনুভাৰতো চক্খুসোতৰিঞ্ঞাণানং সম্ভৰো, এৰং তেনেৰ কারণেন সম্পটিচ্ছনাদীনম্পি তত্থ সম্ভৰোতি দস্সেন্তো ‘‘ইন্দ্রিযপৰত্তিআনুভাৰতো এৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ চক্খুসোতদ্ৰারভেদেনাতি চক্খুসোতদ্ৰারৰিসেসেন ভৰিতব্বন্তি সম্বন্ধো. তস্সাতি চক্খুসোতদ্ৰারস্স. দ্ৰারৰন্তাপেক্খো দ্ৰারভাৰোতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণৰীথিভেদাযত্তত্তা’’তি. তস্মিঞ্চ সতীতি তস্মিং দ্ৰারভেদে ৰীথিভেদে চ সতি. ভাৰোতি উপ্পত্তি. জনকং অনুবন্ধতি নামাতি তংসদিসে তব্বোহারং কত্ৰা ৰুত্তং.
ইদং পন ৰত্ৰাতি রূপারূপাৰচরধম্মে আরব্ভ তদারম্মণানুপ্পত্তিং ৰত্ৰা. ভাৰনাযাতি অকুসলভাৰনায সংকিলেসৰড্ঢনেন, সংকিলিট্ঠসমাধানেনাতি অত্থো. তথা হি লোভদোসসহগতচিত্তুপ্পাদেপি সমাধি ‘‘অৰট্ঠিতি অৰিসাহারো অৰিক্খেপো অৰিসাহটমানসতা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১) নিদ্দিট্ঠো. অৰত্থুভাৰদস্সনত্থন্তি অট্ঠানভাৰদস্সনত্থং, অনারম্মণভাৰদস্সনত্থন্তি অত্থো.
‘‘কেন কত্থা’’তি পদস্স ‘‘কেন চিত্তেন কস্মিং ভৰে’’তি সঙ্খেপেন ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘একূনৰীসতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তেন তেন চিত্তেনাতি তেন তেন অহেতুকদ্ৰযাদিচিত্তেন সদ্ধিং পৰত্তমানা পটিসন্ধিক্খণে রূপারূপধম্মা একূনৰীসতি পটিসন্ধিযোতি যোজনা. তেন তেন চিত্তেন সহজাতাদিপচ্চযতায হেতুভূতেন, করণভূতেন ৰা. তত্থ তত্থ ভৰে.
অনুস্সরণত্থো ব্যাপারো অনুস্সরণব্যাপারো. কেচীতি ধম্মসিরিত্থেরং সন্ধায ৰদতি. তীসু জৰনৰারেসু…পে… ভৰিতব্বন্তি কম্মাদিউপট্ঠানস্স পরতো তীহি জৰনৰারেহি পৰত্তিতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অনেক…পে… অভিপ্পলম্বনঞ্চ হোতী’’তি. তস্মাতি যস্মা একজৰনৰারস্সেৰ কম্মাদিউপট্ঠানেন মরণং ন সম্ভৰতি, তস্মা. ফোট্ঠব্বস্সাতি পহারফোট্ঠব্বস্স. ভৰঙ্গচিত্তে ৰত্তমানে, অন্তরন্তরা পঞ্চদ্ৰারৰীথিযা ৰা ৰত্তমানায ফোট্ঠব্বসমাযোগে পঠমং কাযদ্ৰারাৰজ্জনুপ্পত্তি যুত্তা, তথাপি কিস্মিঞ্চি চিন্তিযমানে তমেৰারব্ভ একস্মিং জৰনৰারে পৰত্তে পচ্ছা কাযদ্ৰারাৰজ্জনুপ্পত্তি সিযা চিত্তস্স লহুপরিৰত্তিভাৰতোতি কেচিৰাদস্স অধিপ্পাযো. যথা নিদ্দাযন্তস্স ফোট্ঠব্বসমাযোগেন পবুজ্ঝনকালে মনোদ্ৰারাৰজ্জনমেৰ আৰট্টেতি, ন কাযদ্ৰারাৰজ্জনং. ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন পটিবুজ্ঝতী’’তি (ৰিভ. ৭৫১) হি ৰুত্তং. এৰংসম্পদং ৰা এতং দট্ঠব্বং. লহুকপচ্চুপট্ঠানন্তি লহুউপট্ঠানং. মনোদ্ৰারস্স ৰিসযো কম্মাদিকো. লহুকতাতি লহুপট্ঠানতা. রূপানন্তি চক্খাদিরূপধম্মানং. ৰিসযভাৰেপীতি রূপাযতনাদিৰিসযসব্ভাৰেপি. যেসং ৰিসযো অত্থীতি যেসং নিপ্পরিযাযেন ৰিসযো অত্থি. তংদস্সনত্থমেৰাতি তেসং সারম্মণানংযেৰ দস্সনত্থং. তেনাতি তস্মা.
‘‘ভূমিচিত্তুপ্পাদাদিৰসেনা’’তি ইদং কম্মং সন্ধায ৰুত্তং, কম্মনিমিত্তস্সপি ৰসেন লব্ভতেৰ তস্স ছল়ারম্মণভাৰতো. গতিনিমিত্তস্স পন পভেদো নীলাদিকোযেৰ.
অনুপচ্ছিন্নেসু মগ্গেন অপ্পহীনেসু. তঞ্চ কম্মাদিং. ভৰন্তরনিন্নাদিতা চিত্তসন্তানস্স ভৰপত্থনায তথাভিসঙ্খতত্তা. যস্মিঞ্হি চিত্তসন্তানে পুঞ্ঞাদিচেতনায ৰিয ভৰপত্থনায পরিভাৰনা অনুপচ্ছিন্না, তত্থেৰ ভৰন্তরপরিযাপন্নচিত্তুপ্পত্তি. তং পন চিত্তং তথা উপ্পজ্জমানং তায ৰিনামিতং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘অনুপচ্ছিন্নকিলেসবলৰিনামিত’’ন্তি. সব্বত্থাতি সুগতিদুগ্গতীসু. ইতরাযাতি সুগতিপটিসন্ধিনিন্নায চুতিযা. ‘‘নিচ্ছিনন্তী’’তি ৰুত্তস্স নিচ্ছযস্স নিবন্ধনং আগমং দস্সেন্তো ‘‘নিমিত্তস্সাদগধিতং ৰা’’তিআদিমাহ.
অকুসলে হি দুগ্গতূপনিস্সযে নিযমিতে কুসলং সুগতূপনিস্সযোতি নিযমিতমেৰ হোতীতি.
অনিট্ঠং আরম্মণং আহ যতো দুগ্গতিপটিসন্ধি দস্সীযতীতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং ‘‘রাগাদিহেতুভূত’’ন্তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘তম্পি হি…পে… হোতী’’তি. তম্পীতি অনিট্ঠারম্মণম্পি. যস্মা পন হীনং আরম্মণন্তি আরম্মণভূতকম্মনিমিত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা ‘‘অকুসলৰিপাকজনককম্মসহজাতানং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. কম্মনিমিত্তভূতঞ্হি আরম্মণং যং ৰিপাকস্স জনকং কম্মং, তেন সহজাতানং, তস্স কম্মস্স সদিসাসন্নজৰনসহজাতানঞ্চ রাগাদীনং আরম্মণপচ্চযসঙ্খাতো হেতু হোতি, সো এৰ চস্স হীনভাৰোতি দস্সেতুং ‘‘তঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. কম্মৰসেন অনিট্ঠন্তি হীনস্স অকুসলকম্মস্স আরম্মণতো আরম্মণতাৰসেন হীনন্তি কত্ৰা অনিট্ঠং, সভাৰেন ইট্ঠম্পীতি অধিপ্পাযো. ‘‘অঞ্ঞথা চা’’তিআদিনা কম্মনিমিত্তারম্মণস্স অকুসলৰিপাকস্স ন সম্ভৰোতি দস্সেতি. আসন্নকতকম্মারম্মণসন্ততিযন্তি আসন্নকতস্স কম্মস্স আরম্মণসন্তানে. তংসদিসন্তি যথাৰুত্তকম্মারম্মণসদিসং. পটিসন্ধিআরম্মণূপট্ঠাপকন্তি পটিসন্ধিযা আরম্মণস্স উপট্ঠাপকং. চুতিআসন্নজৰনানং পটিসন্ধিজনকত্তে অযমত্থো লব্ভেয্যাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘ন চ পটিসন্ধিযা’’তিআদি. তংসমানৰীথিযন্তি তায পটিসন্ধিযা একৰীথিযং. ন অস্সাদিতানীতি অস্সাদনভূতায তণ্হায ন আমট্ঠানি.
সমত্তাতি পরিপুণ্ণা, পরিযত্তা ৰা. ‘‘মরণকালে…পে… সমাদিন্না’’তি ৰচনতো যথাৰুত্তচুতিআসন্নজৰনানং পটিসন্ধিদানং সিদ্ধন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন চ দুব্বলেহী’’তিআদি. ‘‘ৰক্খতি চা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং উপচযেন পাকটতরং করোতি. ঞাণৰত্থুৰিভঙ্গৰণ্ণনাযঞ্হি ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতী’’তি পদানং অত্থং ৰিৰরন্তো ৰক্খতি ‘‘সব্বম্পি…পে… পটিক্খিত্তানী’’তি. তত্থ পটিৰিজাননাদীতি আদি-সদ্দেন ইরিযাপথকপ্পনকাযৰচীকম্মুপট্ঠাপনকুসলাকুসলধম্মসমাদানসমাপজ্জনৰুট্ঠানানি সঙ্গণ্হাতি. উপপজ্জনসুপিনদস্সনাদীনং মনোদ্ৰারিকচিত্তেনেৰ পৰত্তি পাকটাতি তানি বহি করোন্তো ‘‘চৰনপরিযোসানং কিচ্চ’’ন্তি আহ. সহজৰনকানীতি জৰনসহিতানি, পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেহি সদ্ধিন্তি অত্থো.
তত্থাতি ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতী’’তি পাল়িৰণ্ণনাযং. ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতীতি এত্থ ন সব্বে রূপাদিধম্মা ধম্মগ্গহণেন গহিতাতি যথাধিপ্পেতধম্মদস্সনত্থং ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি (ধ. প. ১-২) এৰং ৰুত্তং একম্পি কুসলং ৰা অকুসলং ৰা ন পটিৰিজানাতী’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি দস্সেত্ৰা তস্স অত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘যেস’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যেসং কুসলাকুসলধম্মানং পটিৰিভাৰনপ্পৰত্তিযা সিদ্ধা ৰিপাকধম্মতা যোনিসোমনসিকারঅযোনিসোমনসিকারসমুট্ঠানা, যায সুখং ৰা দুক্খং ৰা তংসন্তানে অন্ৰেতি অনুগচ্ছতি, পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং সা ৰিপাকধম্মতা পটিক্খিত্তা পটিসেধিতাতি. তাদিসমেৰাতি কুসলাকুসলধম্মপটিৰিজাননসদিসমেৰ. যদি পঞ্চদ্ৰারে যথাৰুত্তকিচ্চস্স করণে সহজৰনকানি ৰীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানি, কথং তত্থ চৰনুপপজ্জনানি সম্ভৰন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তদারম্মণানন্তরং পনা’’তিআদি. নিপ্পরিযাযেন মনোদ্ৰারিকভাৰো মনোদ্ৰারাৰজ্জনুপ্পত্তিপুব্বকোতি তদভাৰেনাহ ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তি. অৰসেসেকচিত্তক্খণাযুকে রূপাদিম্হীতি যোজনা.
উপচারো ৰিয দট্ঠব্বা সমানারম্মণত্তা, উপপত্তিনিমিত্তত্তা চ. কেচীতি ধম্মসিরিত্থেরং সন্ধায ৰদতি. মহগ্গতাৰসানং ৰদন্তীতি যথাপচ্চযং মহগ্গতসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স সা ৰীথি উপ্পজ্জতি, ততো চুতিচিত্তং হোতীতি ৰদন্তি. অতীতারম্মণা একাদসৰিধাতি নৰ কামাৰচরসুগতিচুতিযো, দ্ৰে ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনআরুপ্পচুতিযোতি এৰং অতীতারম্মণা একাদসৰিধা সুগতিচুতিযো. পঞ্চ রূপাৰচরা, ৰুত্তাৰসেসা দ্ৰে অরূপাৰচরাতি নৰত্তব্বারম্মণা সত্তৰিধা চুতিযো. দুগ্গতিচুতি পন পরতো ৰুচ্চতীতি ইধ ন গহিতা. তথা হি ৰক্খতি ‘‘দুগ্গতিচুতিযা পন…পে… ন দস্সিতা’’তি.
এৰমাদিকেতি আদি-সদ্দেন ‘‘সুদ্ধায ৰা জৰনৰীথিযা’’তিআদিৰচনং সঙ্গণ্হাতি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সুদ্ধায ৰাতি মহগ্গতকম্মনিমিত্তারম্মণায জৰনৰীথিযা’’তি. ‘‘ৰিঞ্ঞাযতী’’তি ইমিনা যদিপি ‘‘পথৰীকসিণাদী’’তিআদিসদ্দেন অরূপাৰচরজ্ঝানারম্মণস্সাপি সঙ্গহো সম্ভৰতি, ‘‘চক্খুসোতানং ৰা’’তি পন দ্ৰারদ্ৰযস্সেৰ ৰসেন ৰিকপ্পন্তরকরণং যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স ঞাপকন্তি দস্সেতি. ঞাপকঞ্চ নাম অগতিকা গতীতি যথাৰুত্তং ঞাপকং অসম্ভাৰেন্তো ‘‘অথাপী’’তিআদিমাহ. যো যত্থ সম্ভৰতি, তস্স যোজনা যথাসম্ভৰযোজনা, তায. অযম্পি পটিসন্ধীতি আরুপ্পচুতিযা অনন্তরং পটিসন্ধিং ৰদতি. তত্থেৰাতি ‘‘পথৰীকসিণাদিকং ৰা নিমিত্ত’’ন্তি ৰুত্তে পঠমে ৰিকপ্পে এৰ. হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা পটিসন্ধি নত্থীতি যোজনা. তেনাতি তস্মা. ততোতি চতুত্থারুপ্পচুতিতো. তত্থেৰাতি চতুত্থারুপ্পে এৰ. অতীতারম্মণা পটিসন্ধি, ততো চতুত্থারুপ্পচুতিতো কামাৰচরে অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা পটিসন্ধি. ইতরাহীতি আরুপ্পচুতীহি. দুতিযা আরুপ্পপটিসন্ধি অতীতারম্মণা, ইতরা নৰত্তব্বারম্মণাতি আহ ‘‘যথাসম্ভৰ’’ন্তি. অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণা চ কামাৰচরপটিসন্ধীতি এত্থাপি ইতরাহীতি সম্বন্ধো. সব্বত্থ চ ‘‘যোজেতব্বা’’তি সম্বন্ধিতব্বং. ইমস্স ৰিসেসস্সাতি ‘‘তেনা’’তিআদিনা যথাৰুত্তস্স ৰিসেসস্স. ৰিসুং উদ্ধরণং কতং অধিকৰচনমঞ্ঞমত্থং বোধেতীতি.
আরম্মণৰসেন একৰিধাযাতি অতীতারম্মণতাৰসেন একৰিধায. দুৰিধাতি অতীতারম্মণা, পচ্চুপ্পন্নারম্মণা চাতি দ্ৰিপ্পকারা. দুগ্গতিচুতিযা আরম্মণৰসেন ‘‘একৰিধাযা’’তি পদং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. অতীতপচ্চুপ্পন্নারম্মণতায দ্ৰিপ্পকারা কামাৰচরপটিসন্ধি, নৰত্তব্বারম্মণতায একপ্পকারা রূপাৰচরপটিসন্ধি, নৰত্তব্বাতীতারম্মণতায দ্ৰিপ্পকারা আরুপ্পপটিসন্ধীতি আহ ‘‘দ্ৰিএকদ্ৰিপ্পকারানং কামরূপারুপ্পানং ৰসেনা’’তি. ‘‘তথেৰা’’তি ইমিনা ‘‘দ্ৰিএকদ্ৰিপ্পকারানং কামরূপারুপ্পানং ৰসেনা’’তি পদদ্ৰযং আকড্ঢতি. দুৰিধাযাতি নৰত্তব্বাতীতারম্মণতাৰসেন দুৰিধায. পচ্চেকন্তি ৰিসুং ৰিসুং. দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং কামারুপ্পানন্তি এত্থাযং যোজনা – নৰত্তব্বারম্মণায আরুপ্পচুতিযা অনন্তরা অতীতারম্মণা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা চ দ্ৰে কামপটিসন্ধী, নৰত্তব্বারম্মণা অতীতারম্মণা চ দ্ৰে আরুপ্পপটিসন্ধী, তথা অতীতারম্মণাযপীতি ইমাসং ৰসেন অট্ঠৰিধা.
‘‘দ্ৰিদ্ৰী’’তি গাথায ৰুত্তমেৰত্থং সুখগ্গহণত্থং সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতি. যদিপি ‘‘কম্মস্স কতত্তা’’তিআদিনাপি কম্মস্স ৰিপাকানং উপনিস্সযপচ্চযভাৰো গহিতোযেৰ হোতি, ‘‘কুসলাকুসলং কম্ম’’ন্তিআদিনা পন ৰিসুং উপনিস্সযপচ্চযভাৰো দস্সীযতীতি ‘‘কামাৰচরস্স…পে… আদিনা নানাক্খণিককম্মপচ্চযভাৰো দস্সিতপ্পকারো’’তি আহ.
আদিনা ৰিমিস্সৰিঞ্ঞাণেনাতি একস্স ভৰস্স আদিভূতেন রূপৰিমিস্সেন পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেন. অঞ্ঞত্থাতি সংসেদজওপপাতিকযোনিযং. অৰচনং পটিক্খেপং মঞ্ঞমানো ‘‘গন্ধরসাহারানং পটিক্খিত্তত্তা’’তি ৰত্ৰা সব্বেন সব্বং রূপভৰে তে নত্থীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘চক্খুসোতৰত্থুসত্তকজীৰিতছক্কভাৰেপী’’তি. পাল়িযন্তি ধম্মহদযৰিভঙ্গপাল়িযং. পঞ্চাযতনানীতি চক্খুসোতমনরূপধম্মাযতনানি. পঞ্চ ধাতুযোতি তা এৰ পঞ্চ ধাতুযো. ৰুত্তঞ্হি – ‘‘রূপধাতুযা উপপত্তিক্খণে কতমানি পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তি? চক্খাযতনং রূপাযতনং সোতাযতনং মনাযতনং ধম্মাযতনং. ইমানি পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তি. কতমা পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৰন্তি? চক্খুধাতু…পে… ধম্মধাতু. ইমা পঞ্চ ধাতুযো পাতুভৰন্তী’’তি (ৰিভ. ১০১৬). ছ আযতনানি সদ্দাযতনেন সদ্ধিং তানিযেৰ. নৰ ধাতুযোতি চক্খুরূপচক্খুৰিঞ্ঞাণসোতসদ্দসোতৰিঞ্ঞাণমনোধম্মমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো. সব্বসঙ্গহৰসেনাতি অনৰসেসপরিগ্গহৰসেন. তত্থাতি রূপধাতুযং. ‘‘কথাৰত্থুম্হি চা’’তিআদিনা ন কেৰলং ধম্মহদযৰিভঙ্গপাল়িযংযেৰ, অথ খো পকরণন্তরেপি গন্ধাদযো পটিক্খিত্তাতি দস্সেতি. তত্থ ঘানাযতনাদীনং ৰিযাতি সদিসূদাহরণদস্সনং. যথা ঘানাযতনাদীনং তত্থ রূপভৰে ভাৰো অত্থি, তা পটিক্খিত্তা, এৰং গন্ধাযতনাদীনঞ্চাতি. অত্থি তত্থ ঘানাযতনন্তি পুচ্ছা সকৰাদিস্স. যঞ্হি তত্থ আযতনং নত্থি, তস্স ৰসেনাযং চোদনা. ততো পরৰাদী যং তত্থ অজ্ঝত্তিকানং তিণ্ণং আযতনানং ঘানাদিকং সণ্ঠাননিমিত্তং, তদেৰ আযতনন্তি লদ্ধিযা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. বাহিরানং গন্ধাযতনাদীনং ৰসেন পুট্ঠো যস্মা ঘানপ্পসাদাদযো তত্থ ন ইচ্ছতি, তস্মা তেসং গোচরং পটিসেধেন্তো ‘‘ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তি পটিক্খিপতি. আদি-সদ্দেন ‘‘অত্থি তত্থ জিৰ্হাযতনন্তি? আমন্তা. অত্থি তত্থ রসাযতনন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে’’তিআদিনযপ্পৰত্তানং অনুলোমপটিলোমসংসন্দনপঞ্হাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অফোট্ঠব্বাযতনানন্তি ফোট্ঠব্বাযতনভাৰরহিতানং, অফোট্ঠব্বসভাৰানন্তি অত্থো.
ইদানি অনাযতনসভাৰে গন্ধরসে পটিজানিত্ৰাপি দোসং ৰদন্তো ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. অৰচনে নত্থি কারণং যথাধম্মসাসনে অভিধম্মে, তেসং ৰা নিসত্তনিজ্জীৰসভাৰত্তাতি অধিপ্পাযো. যথা চ ধাতুভাৰো, এৰং ধম্মভাৰো চ তেসং একন্তিকো, তথা আযতনভাৰো চাতি সব্বথাপি তত্থ ৰিজ্জমানানং গন্ধরসানং আযতনেসু অৰচনে কারণং নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘ধম্মভাৰো চা’’তিআদিমাহ. অঞ্ঞস্স পরমত্থস্স অভাৰা. কোচি আযতনসভাৰোতি ধম্মাযতনমেৰ সন্ধায ৰদতি. তেন যদি রূপভৰে গন্ধরসা ৰিজ্জন্তি, যথাৰুত্তকারণতো গন্ধরসাযতনভাৰেন অৰুচ্চমানাপি ধম্মাযতনভাৰেন ৰত্তব্বা সিযুং, ন চ ৰুত্তা. তস্মা নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং ‘‘নত্থেৰ রূপভৰে গন্ধরসা’’তি দস্সেতি. কিঞ্চ রূপধাতুযং গন্ধরসভাৰেন অৰুত্তানং, কামধাতুযং ৰুত্তানং তেসং কিং গন্ধরসভাৰতো অঞ্ঞেন সভাৰেন রূপধাতুযং অত্থিভাৰো, উদাহু গন্ধরসভাৰেন. যদি পুরিমো পক্খো ধম্মাযতনে তেসং সঙ্গহো সিযা অনাযতনসভাৰস্স সভাৰধম্মস্স অভাৰা, অথ দুতিযো তেনেৰ কারণেন নেসং গন্ধরসাযতনভাৰো সিদ্ধোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যদি চা’’তিআদিমাহ. তস্মাতি যস্মা গন্ধরসা ধম্মহদযৰিভঙ্গে ন ৰুত্তা, কথাৰত্থুম্হি চ তেসং ভাৰো পটিক্খিত্তো, ফুসিতুং অসক্কুণেয্যা পথৰীআদযো ৰিয ঘাযিতুং সাযিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যা তে নত্থি, ধাতুসদ্দেন চ তে গহিতা, ধম্মভাৰো চ তেসং একন্তিকো, তস্মিঞ্চ সতি সিদ্ধো আযতনভাৰো, তস্মা. তথাতি পাল়িযং অৰুত্তধম্মে হাপেত্ৰা চক্খুসত্তকাদিৰসেন. এৰন্তি চক্খুসত্তকাদিৰসেন রূপগণনায করিযমানায. ধম্মতাতি পাল়িধম্মো, রূপভৰে ৰা পৰত্তনকরূপধম্মতা. ‘‘ন ৰিলোমিতা’’তি ইমিনা যথাপটিঞ্ঞাতং ধম্মং দীপিতং উল্লিঙ্গেতি.
এত্থ চ রূপাৰচরসত্তানং ঘানজিৰ্হাযতনাভাৰতো ৰিজ্জমানাপি গন্ধরসা আযতনকিচ্চং ন করোন্তীতি তে অনামসিত্ৰা পাল়িযং ‘‘পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তি, ছ আযতনানী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তযো আহারা’’তি চ অজ্ঝোহরিতব্বস্স আহারস্স অভাৰেন ওজট্ঠমকরূপসমুট্ঠাপনসঙ্খাতস্স আহারকিচ্চস্স অকরণতো, ন সব্বেন সব্বং গন্ধরসানং ওজায চ অভাৰতো. ইতি ৰিসযিনো কিচ্চস্স চ অভাৰেন ৰিসযো, কিচ্চৰা চ ধম্মো ন ৰুত্তো. যস্মিঞ্হি ভৰে ৰিসযী নত্থি, তস্মিং তংহেতুকো নিপ্পরিযাযেন ৰিসযস্স আযতনভাৰো নত্থীতি ৰিজ্জমানস্সাপি অৰচনং, যথা রূপভৰে পথৰীতেজোৰাযোধাতূনং ফোট্ঠব্বাযতনভাৰেন. যস্স পন যত্থ ৰচনং, তস্স তত্থ ৰিসযীসব্ভাৰহেতুকো নিপ্পরিযাযেন আযতনভাৰো ৰুত্তো দিট্ঠো যথা তত্থেৰ রূপাযতনস্স. যদি ৰিসযীসব্ভাৰহেতুকো ৰিসযস্স নিপ্পরিযাযেন আযতনভাৰো, কথং অসঞ্ঞসত্তানং দেৰানং দ্ৰে আযতনানি পাতুভৰন্তীতি. অসঞ্ঞসত্তানঞ্হি চক্খাযতনং নত্থি, অচক্খাযতনভাৰেন চ নেসং রূপাযতনং অঞ্ঞেসং অৰিসযোতি? নাযং ৰিরোধো. যেন অধিপ্পাযেন রূপধাতুযং সঞ্ঞীনং গন্ধাযতনাদীনং অৰচনং, তেন রূপাযতনস্সাপি অৰচনন্তি অসঞ্ঞীনং একং আযতনং ৰত্তব্বং. যথাসকঞ্হি ইন্দ্রিযগোচরভাৰাপেক্খায যেসং নিপ্পরিযাযেন আযতনভাৰো অত্থি, তেসু নিদ্দিসিযমানেসু তদভাৰতো রূপধাতুযং সঞ্ঞীনং গন্ধাদিকে ৰিসুং আযতনভাৰেন অৰত্ৰা ধম্মসভাৰানতিৰত্তনতো, মনোৰিঞ্ঞাণস্স চ ৰিসযভাৰূপগমনতো ধম্মাযতনন্তোগধে কত্ৰা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি পাল়িযং ৰুত্তং. এতদত্থঞ্হি ‘‘ধম্মাযতন’’ন্তি সামঞ্ঞতো নামকরণং, পিট্ঠিৰট্টকানি ৰা তানি কত্ৰা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি ৰুত্তং. যেন চ পন অধিপ্পাযেন অসঞ্ঞীনং রূপাযতনং ৰুত্তং, তেন সঞ্ঞীনম্পি গন্ধাদীনং ৰিসুং গহণং কাতব্বন্তি ইমস্স নযস্স দস্সনত্থং ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং দেৰানং দ্ৰে আযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি (ৰিভ. ১০১৭) ৰুত্তং. অসতিপি হি অত্তনো ইন্দ্রিযে রূপস্স ৰণ্ণাযতনসভাৰাতিক্কমো নত্থেৰাতি তং রূপাযতনন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. ইমিনা চ নযদস্সনেন গন্ধাদীনি তীণি পক্খিপিত্ৰা সঞ্ঞীনং অট্ঠ আযতনানি, অসঞ্ঞীনং পঞ্চাতি অযমত্থো দস্সিতো হোতি. এৰঞ্চেতং সম্পটিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা রূপলোকে ফুসিতুমসক্কুণেয্যতায পথৰীআদীনং ৰচীঘোসো এৰ ন সিযা. ন হি পটিঘট্টনানিঘংসমন্তরেন সদ্দপ্পৰত্তি অত্থি, ন চ ফুসনসভাৰানং কত্থচি অফুসনসভাৰতা সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. ফোট্ঠব্বাযতনসঙ্খাতস্স চ ভূতত্তযস্স অভাৰে রূপভৰে রূপাযতনাদীনম্পি সম্ভৰো এৰ ন সিযা, তস্মা ফুসিতুং সক্কুণেয্যতাযপি পথৰীআদীনং তত্থ কাযিন্দ্রিযাভাৰেন তেসং ফোট্ঠব্বভাৰো ন ৰুত্তো. এৰঞ্চ কত্ৰা রূপধাতুযং তেসং সপ্পটিঘৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘অসঞ্ঞসত্তানং অনিদস্সনসপ্পটিঘং একং মহাভূতং পটিচ্চ দ্ৰে মহাভূতা’’তিআদি (পট্ঠা. ২.২২.১৭). পটিঘো হেত্থ ভূতত্তযস্স কাযপ্পসাদং পতি তংনিস্সযভূতঘট্টনদ্ৰারেন অভিমুখভাৰো, সো চ ফুসিতুং অসক্কুণেয্যসভাৰস্স ঘট্টনায অভাৰতো নত্থি. ননু ‘‘দ্ৰে আযতনানী’’তি এত্থ পরিযাযাযতনং অধিপ্পেতং, অথ কস্মা গন্ধাযতনাদীনিপি গহেত্ৰা ‘‘পঞ্চাযতনানী’’তি ন ৰুত্তন্তি? ‘‘নযদস্সনৰসেন দেসনা পৰত্তা’’তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অথ ৰা তত্থ রূপাযতনস্সেৰ ৰচনং কদাচি অঞ্ঞভূমিকানং পসাদস্স ৰিসযভাৰং সন্ধায, ন পন ইতরেসং অভাৰতো. নাপি পরিযাযেন গন্ধাযতনাদীনং আযতনসভাৰাভাৰতো. অসঞ্ঞীনঞ্হি রূপাযতনং সমানভূমিকানং ৰেহপ্ফলানং, উপরিভূমিকানঞ্চ সুদ্ধৰাসানং পসাদস্স ৰিসযভাৰং গচ্ছতি, ন পন গন্ধরসাতি তেসংযেৰ তত্থাৰচনং যুত্তং. কথাৰত্থুম্হি চ নিপ্পরিযাযেন গন্ধাযতনাদীনং অত্থিভাৰং পটিজানন্তং সন্ধায পটিসেধো কতো. যদিপি চেতং ৰচনং তত্থ গন্ধাযতনাদীনং অভাৰৰিভাৰনং ন হোতি, অত্থিভাৰদীপনম্পি পন অঞ্ঞৰচনং নত্থেৰাতি? নযিদমেৰং অট্ঠকথাসু তত্থ নেসং অত্থিভাৰস্স নিদ্ধারেত্ৰা ৰুত্তত্তা. যঞ্হি অট্ঠকথাৰচনং পাল়িযা ন ৰিরুজ্ঝতি, তং পাল়ি ৰিয পমাণভূতং অগরহিতায আচরিযপরম্পরায যাৰজ্জতনা আগতত্তা. তত্থ সিযা – যং পাল়িযা ন ৰিরুজ্ঝতি অট্ঠকথাৰচনং, তং পমাণং. ইদং পন ৰিরুজ্ঝতীতি? নযিদমেৰং যথা ন ৰিরুজ্ঝতি, তথা পটিপাদিতত্তা. চক্খাদীনং আযতনানং, তন্নিস্সযানঞ্চ ৰিঞ্ঞাণানং সত্তসুঞ্ঞতাসন্দস্সনত্থং ভগৰতো ধাতুদেসনাতি আযতনভাৰেন ৰুত্তানংযেৰ ধাতুভাৰদীপনতো ধাতুভাৰস্সাপি নেসং অৰচনং যুজ্জতি এৰ, তস্মা যথা পাল়িযা অৰিরোধো হোতি, তথা চক্খুদসকাদিৰসেন অট্ঠকথাযং রূপগণনা কতাতি ন এত্থ ধম্মতাৰিলোমনাসঙ্কায ওকাসোতি ৰেদিতব্বং.
এল়কস্স জাতকালে উণ্ণা জাতিউণ্ণাতি পঠমো অত্থো. ততো সুখুমতরতং সন্ধায ‘‘গব্ভং…পে… ইতিপি ৰদন্তী’’তি ৰুত্তং. সম্ভৰনস্স ভেদো ৰা সম্ভৰভেদো, পৰত্তিভেদোতি অত্থো.
রূপীব্রহ্মেসূতি অধিকরণে ভুম্মং, ওপপাতিকযোনিকেসূতি নিদ্ধারণেতি দস্সেন্তো ‘‘ওপপাতিকযোনিকেহি রূপীব্রহ্মে নিদ্ধারেতী’’তি আহ. তেন ‘‘ওপপাতিকযোনিকেসূ’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তরাসিতো ‘‘রূপীব্রহ্মেসূ’’তি ৰিসেসং নিদ্ধারেতি. ন সমেতীতি ন সংসন্দতি, ৰিরুজ্ঝতীতি অত্থো. যায পাল়িযা ন সমেতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মহদযৰিভঙ্গে হী’’তিআদিমাহ.
একাদসাতি পরিপুণ্ণাযতনস্স সদ্দাযতনৰজ্জানি একাদসাযতনানি. কস্সচি দসাযতনানীতি অন্ধস্স চক্খাযতনৰজ্জানি. কস্সচি অপরানি দসাযতনানীতি বধিরস্স সোতাযতনৰজ্জানি. কস্সচি নৰাযতনানীতি অন্ধবধিরস্স চক্খুসোতাযতনৰজ্জানি. কস্সচি সত্তাযতনানীতি গব্ভসেয্যকস্স রূপগন্ধরসকাযফোট্ঠব্বমনোধম্মাযতনৰসেন ৰুত্তং.
‘‘ন ৰুত্তং অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ইদং ‘‘ন হি পাল়িযং…পে… ৰুত্তা’’তি এতস্স অত্থৰিৰরণং. চক্খুসোতঘানৰিকলস্স হি উপপজ্জমানস্স অট্ঠেৰ আযতনানি সিযুন্তি. সতি চ অঘানকুপপত্তিযং পুনপি ‘‘কস্সচি অপরানি দসাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ৰত্তব্বং সিযা. তথা চ সতি যথা অন্ধবধিরস্স ৰসেন ‘‘কস্সচি নৰাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি (ৰিভ. ১০০৭) একৰারং ৰুত্তং, এৰং অন্ধাঘানকস্স, বধিরাঘানকস্স চ ৰসেন ‘‘কস্সচি অপরানি নৰাযতনানি, কস্সচি অপরানি নৰাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ৰত্তব্বং সিযা, এৰং ন ৰুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘তথা…পে… ন চ তং ৰুত্ত’’ন্তি. এৰং ধাতুপাতুভাৰাদিপঞ্হেসূতি ‘‘কস্সচি একাদস ধাতুযো পাতুভৰন্তি, কস্সচি দস ধাতুযো, কস্সচি অপরা দস ধাতুযো, কস্সচি নৰ ধাতুযো, কস্সচি সত্ত ধাতুযো পাতুভৰন্তী’’তি (ৰিভ. ১০০৭) এৰং ধাতুপাতুভাৰপঞ্হো ৰেদিতব্বো. আদি-সদ্দেন ‘‘কস্সচি চুদ্দসিন্দ্রিযানি পাতুভৰন্তী’’তিআদি (ৰিভ. ১০০৭) নযপ্পৰত্তা ইন্দ্রিযপঞ্হাদযো সঙ্গহিতা.
এত্থ চ যথা ‘‘সত্ততি উক্কংসতো চ রূপানী’’তি পদং ‘‘সংসেদজোপপাতীসূ’’তি এত্থ যোনিদ্ৰযৰসেন যোজীযতি, ন এৰং ‘‘অৰকংসতো তিংসা’’তি ইদং, ইদং পন সংসেদজযোনিৰসেনেৰ যোজেতব্বং, একযোগনিদ্দিট্ঠস্সাপি একদেসো সম্বন্ধং লভতীতি. সংসেদজস্সেৰ চ জচ্চন্ধবধিরঅঘানকনপুংসকস্স জিৰ্হাকাযৰত্থুদসকানং ৰসেন তিংস রূপানি উপ্পজ্জন্তীতি ৰুত্তং, ন ওপপাতিকস্সাতি অযমেত্থ অট্ঠকথায অধিপ্পাযো. যে পন ‘‘ওপপাতিকস্স জচ্চন্ধ…পে… উপ্পজ্জন্তীতি মহাঅট্ঠকথাযং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন গহেতব্বং. সো হি পমাদপাঠো. এৰঞ্চ কত্ৰা আযতনযমকৰণ্ণনায ‘‘কামধাতুযং পন অঘানকো ওপপাতিকো নত্থি. যদি ভৰেয্য, ‘কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’তি ৰদেয্যা’’তি (যম. অট্ঠ. আযতনযমক ১৮-২১) ৰক্খতি. অপরে পনাহু ‘‘কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তি, যাৰ ‘কস্সচি নৰাযতনানী’তি পাল়ি ওপপাতিকে সন্ধায ৰুত্তা. তস্মা পুব্বেনাপরং অট্ঠকথাযং অৰিরোধো সিদ্ধো হোতি, তথা চ যথাৰুত্তপাল়িযা অযমত্থৰণ্ণনা অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি সমেতিযেৰা’’তি. যং পনেকে ৰদন্তি ‘‘ওপপাতিকগ্গহণেন সংসেদজাপি সঙ্গয্হন্তি. তথা হি ধম্মহদযৰিভঙ্গে ‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তী’তিআদীনং (ৰিভ. ১০০৭) উদ্দেসে ‘ওপপাতিকানং পেতান’ন্তিআদিনা ওপপাতিকগ্গহণমেৰ কতং, ন সংসেদজগ্গহণ’’ন্তি, তং পরিপুণ্ণাযতনানংযেৰ সংসেদজানং ওপপাতিকেসু সঙ্গহণৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সংসেদজযোনিকা পরিপুণ্ণাযতনাপরিপুণ্ণাযতনভাৰেন ওপপাতিকসঙ্গহং কত্ৰা ৰুত্তা’’তি ‘‘পধানায ৰা যোনিযা সব্বং পরিপুণ্ণাযতনযোনিং দস্সেতুং ‘ওপপাতিকান’ন্তি ৰুত্ত’’ন্তি চ. অট্ঠকথাযং পন যোনিদ্ৰযং সরূপেনেৰ পকাসেতুং, সংসেদজযোনিৰসেনেৰ চ অৰকংসতো পৰত্তিং দস্সেতুং ওপপাতিকযোনিযা ইতরং অসঙ্গহেত্ৰা ‘‘সংসেদজোপপাতীসূ’’তি ৰুত্তন্তি. সব্বং তং ৰীমংসিত্ৰা গহেতব্বং.
চুতিপটিসন্ধীনন্তি অনন্তরাতীতচুতিযা, তদনন্তরায মিস্সামিস্সভেদায পটিসন্ধিযা. খন্ধাদীহীতি খন্ধারম্মণগতিহেতুৰেদনাপীতিৰিতক্কৰিচারেহি. মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণায মহগ্গতঅজ্ঝত্তারম্মণা, অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণায অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণাতি এৰমাদিনো অরূপভূমীসুযেৰ চুতিপটিসন্ধীনং ভেদাভেদৰিসেসস্স সম্ভৰতো ‘‘নযমুখমত্তং দস্সেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. একচ্চসুগতীতি মহগ্গতৰজ্জসুগতি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘রূপারূপাৰচরান’’ন্তিআদি. কেচি পন ‘‘যথা মহগ্গতাৰজ্জা, এৰং উত্তরকুরুকৰজ্জা’’তিপি ৰদন্তি. একচ্চসুগতিচুতিযাতি ৰুত্তসুগতিচুতিযা. যদিপি ‘‘অযং নাম দুগ্গতিপটিসন্ধি ন হোতী’’তি নিযমো নত্থি, দেসনা পন সোতপতিতা গতাতি ৰদন্তি. নিযতবোধিসত্তাপেক্খায ৰা এৰং ৰুত্তং. তেসঞ্হি একচ্চদুগ্গতিপটিসন্ধি নত্থি অৰীচিআদীসু অনুপপজ্জনতো. ‘‘একচ্চদুগ্গতিচুতিযা’’তি এত্থাপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
একচ্চসুগতিপটিসন্ধীতি পন কামাৰচরসুগতিপটিসন্ধি ৰেদিতব্বা. সযমেৰাতি অত্তনা এৰ. ‘‘ভেদৰিসেসো এৰ চ এৰং ৰিত্থারেন দস্সিতো’’তি ইদং ‘‘অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণাযা’’তিআদিং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘চতুক্খন্ধায…পে… পটিসন্ধি হোতী’’তি ইদং পন অভেদৰিসেসদস্সনমেৰাতি. একেকস্মিং ভেদেতি ‘‘অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণাযা’’তি এৰমাদিকে একেকস্মিং ভাগে. তত্থ তত্থেৰাতি ‘‘অমহগ্গতবহিদ্ধারম্মণায মহগ্গতবহিদ্ধারম্মণা, অমহগ্গতজ্ঝত্তারম্মণায মহগ্গতজ্ঝত্তারম্মণা’’তিআদিনা তস্মিং তস্মিং ভেদে, তত্থ তত্থেৰ ৰা ভৰাদিকে চৰিত্ৰা উপপজ্জন্তস্স ৰসেন চুতিপটিসন্ধিযোজনা ৰেদিতব্বা. ভুম্মত্থে অযং তো-সদ্দোতি দস্সেন্তো ‘‘ততো হেতুং ৰিনাতি তত্থ হেতুং ৰিনা’’তি আহ. তস্সত্থো – তস্মিং পুরিমভৰে নিপ্ফন্নং অৰিজ্জাসঙ্খারাদিকং কারণং ৰিনা ন হোতীতি.
অতিমন্দভাৰূপগমনং সকিচ্চাসমত্থতা. পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণৰসেন চুতি পটিসিদ্ধা, ন তদনন্তরৰিঞ্ঞাণৰসেন. স্ৰাযমত্থো ‘‘পঞ্চন্নং দ্ৰারান’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা অট্ঠকথাযমাগতোতি আহ ‘‘পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণানন্তরম্পি হি পুব্বে চুতি দস্সিতা’’তি. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. চুতিচিত্তেন সদ্ধিং চক্খাযতনাদীনং নিরোধো হোতীতি দস্সেতুং ‘‘যমকে চা’’তিআদি ৰুত্তং. পরিণতত্তাতি পরিপাকৰসেন পরিযোসানং গতত্তাতি অধিপ্পাযো. ফস্সাদযো যথাৰুত্তচেতনাসহজাতফস্সাদযো. যথাউপট্ঠিতে কম্মাদিআরম্মণে অনেকৰারং উপ্পত্তিযা সন্তানস্স অভিসঙ্খরণং তত্থ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণপতিট্ঠানস্স হেতুভাৰো.
সন্তানৰসেন নিপ্পজ্জমানানং নমনাদিকিরিযানং একস্মিং পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণেযেৰ অত্থসিদ্ধীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নমন…পে… দস্সেতী’’তি. পথৰিযং সবলপযোগেহীতি পথৰিযা আধারণভূতায অত্তনো বলেন পযোগেন চ করণভূতেন.
সদ্দহেতুকোতি সদ্দস্স পধানাদিভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. তাদিসো পব্বতকুচ্ছিআদিপদেসোপি তস্স হেতুযেৰ. পদীপন্তরাদীতি আদি-সদ্দেন তেলৰট্টিআদিকে সঙ্গণ্হাতি. ততো সদ্দাদিপ্পৰত্তিতো পুব্বে অভাৰা. পটিঘোসাদীনঞ্হি সদ্দাদিপ্পৰত্তিতো সতি পুরিমসিদ্ধিযং তে সদ্দাদিপচ্চযদেসং গচ্ছেয্যুং, ন পন তে অত্থীতি ৰুত্তং ‘‘ততো পুব্বে অভাৰা’’তি. উপমেয্যেপি এৰমেৰ অত্থো যোজেতব্বো. যথা চ হেতুদেসং ন গচ্ছতি হেতুসমুপ্পন্নং, এৰং ততো নাগচ্ছতীতি আহ ‘‘তস্মা ন…পে… আগত’’ন্তি. তে সদ্দাদযো পচ্চযা এতেসন্তি তপ্পচ্চযা. ৰুত্তনযেনাতি উপমাযং ৰুত্তনযেনেৰ. পুরিমভৰহেতুদেসে সন্নিহিতং হুত্ৰা পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ততো অঞ্ঞত্র ভৰন্তরে তং উপগন্ত্ৰা তপ্পচ্চযং ন হোতীতি অত্থো. পচ্চযতো নিব্বত্তমানং পচ্চযুপ্পন্নং অঞ্ঞত্র অগন্ত্ৰা পচ্চযদেসং অনুপগতমেৰ হুত্ৰা নিব্বত্ততীতি পঠমো অত্থো. পঠমং পচ্চযেন সমোধানগতং হুত্ৰা ততো অঞ্ঞত্র গন্ত্ৰা পচ্চযুপ্পন্নৰত্থুভাৰং নাপজ্জতীতি দুতিযো অত্থো. যথাসম্ভৰন্তি যায ‘‘ন খীরতো দধি সম্ভূতং সিযা, ন খীরসামিনো দধি সিযা’’তি চ খীরদধীসু একন্তং একতায নানতায চ দোসযোজনা কতা. ইমিনা নযেন বীজাদীসু সব্বহেতূসু, অঙ্কুরাদীসু সব্বহেতুসমুপ্পন্নেসু যথাসম্ভৰং হেতুঅনুরূপং, হেতুসমুপন্নানুরূপঞ্চ দোসযোজনা কাতব্বা. সন্তানবদ্ধেসু ধম্মেসু একন্তএকতাপটিসেধেন সস্সতগাহস্স পটিসেধিতত্তা ৰুত্তং ‘‘সযংকতং সুখং দুক্খন্তি ইমং দিট্ঠিং নিৰারেতী’’তি. তথা একন্তনানতাপটিসেধেন উচ্ছেদগাহো পটিসেধিতো হোতীতি আহ ‘‘পরংকতং সুখং দুক্খং অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতীতি ইমং দিট্ঠিং নিৰারেতী’’তি. তেন কতনাসো, অকতাগমো চ নিৰত্তিতো হোতীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নদিট্ঠিনিৰারণেনেৰ নিযতিসভাৰৰাদপটিসেধোপি কতোতি দট্ঠব্বং.
তত্থাতি অঙ্কুরাদিপ্পবন্ধসঙ্খাতে ভূতুপাদারূপসন্তানে. তন্তি ৰিজ্জাপাটৰাদি. অঞ্ঞস্সাতি বালকালে কতৰিজ্জাপরিযাপুণনাদিতো অঞ্ঞস্স. সঙ্খারতো অঞ্ঞো তণ্হাদিকো অঞ্ঞপচ্চযো.
নিয্যাতনাদি এৰ ফলং নিয্যাতনাদিফলং, অফলিতং নিয্যাতনাদিফলং এতস্সাতি অফলি…পে… ফলং, যথাৰুত্তকিরিযাকরণং.
পিণ্ডৰসেনাতি অকতাৰযৰৰিভাগস্স সমুদাযস্স ৰসেন. সব্বত্থাতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদিকে সব্বস্মিং পচ্চযধম্মে, পটিসন্ধিভেদে ৰা পচ্চযুপ্পন্নধম্মে. বলৰকম্মস্স ৰসেন যোজেতব্বো. ভুসো নিস্সযো হি উপনিস্সযো. ‘‘অৰিসেসেনা’’তি ৰুত্তেপি কামাৰচরপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পঞ্চন্নং পৰত্তে, ইতরো পঠমজ্ঝানৰিপাকাদীনং পৰত্তে চ পটিসন্ধিযঞ্চ পচ্চযো হোতীতি পাকটোযমত্থোতি তং অৰিভজিত্ৰা ‘‘সব্বপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং সহ সঙ্গণ্হাতি’’চ্চেৰ ৰুত্তং. দ্ৰাদসাকুসলচেতনাভেদোতি নযিদং সমাসপদং, সন্ধিৰসেন পনেতং ৰুত্তং. দ্ৰাদসাতি চ ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনং, দ্ৰাদসসু অকুসলচেতনাসু. অকুসলচেতনাভেদোতি একাদসাকুসলচেতনাপভেদো, দ্ৰাদসাকুসলচেতনাপভেদো চাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰঞ্হি সতি ন এত্থ কিঞ্চি ৰিচারেতব্বং হেট্ঠা ৰিত্থারিতত্তা. কেচি পন ‘‘দ্ৰাদসাকুসলচেতনাভেদোতি ইদং ‘ছন্নং পৰত্তে’তিআদিনা যোজেতব্ব’’ন্তি ৰদন্তি, তেসং মতেন উদ্ধচ্চচেতনায গহণে পযোজনং ৰিচারেতব্বমেৰ পটিসন্ধিযাপি পচ্চযভাৰস্স ৰুত্তত্তা. একস্সাতি এত্থ এৰ-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘একস্সেৰ পচ্চযভাৰনিযমো’’তি. মিলাতমালাদীনন্তি মিলাতমালকিলিট্ঠৰত্থাদীনং. মনোপদোসিকানং তদঞ্ঞৰত্থূনম্পি অনিট্ঠতা কথং ন সিযা, সিযা এৰাতি অধিপ্পাযো. অট্ঠকথাযং (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) পন পচুরতাভাৰতো তং অনামসিত্ৰা ‘‘তথা কামাৰচরদেৰলোকেপী’’তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘দেৰলোকে অনিট্ঠং নাম পরিকপ্পনৰসেন, সভাৰতো পন তত্থুপ্পন্নং ইট্ঠমেৰা’’তি ৰদন্তি.
‘‘একূনতিংসচেতনাভেদম্পী’’তি ইমিনা উদ্ধচ্চচেতনাযপি পৰত্তিৰিপাকদাযিতং অনুজানাতি, অট্ঠকথাঅধিপ্পাযৰসেন ৰা এৰমাহ. পঞ্চদসন্নং অহেতুকৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং পঞ্চট্ঠানানি দ্ৰে অপনেত্ৰা অৰসেসানং তেরসন্নং. দ্ৰে দ্ৰে চক্খুসোতসম্পটিচ্ছনৰিঞ্ঞাণানি, তীণি সন্তীরণানীতি নৰন্নং. একদেসপচ্চযভাৰেনাতি একদেসস্স ৰীসতিচেতনাভেদস্স কামাৰচরচিত্তসঙ্খারস্স পচ্চযভাৰেন একূনতিংসচেতনাভেদো সমুদাযো ৰুত্তো. স্ৰেৰাতি অৰযৰগতেনাপি ৰিসেসেন সমুদাযো ৰোহরীযতি যথা ‘‘অলঙ্কতো রাজকুমারো’’তি.
যত্থাতি পঞ্চৰোকারভৰং সন্ধাযাহ. তত্থ হি ‘‘কামাৰচরসুগতিযং তাৰ ঠিতস্সা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) পটিসন্ধিযং পৰত্তিযঞ্চ ৰিপাকস্স ৰিত্থারপ্পকাসনং কতং. চতুত্থজ্ঝানভূমীতি ৰেহপ্ফলভূমিং ৰদতি. তেনাহ ‘‘অসঞ্ঞারুপ্পৰজ্জা’’তি. চতুত্থজ্ঝানমেৰ হি ভাৰনাৰিসেসপ্পৰত্তং অসঞ্ঞভূমিং আরুপ্পভূমিঞ্চ নিপ্ফাদেতি, চতুক্কনযৰসেন ৰা সংৰণ্ণনা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অট্ঠ মহাৰিপাকা, পরিত্তৰিপাকেসু পচ্ছিমো, পঞ্চ রূপাৰচরৰিপাকাতি এৰং চুদ্দসন্নং. সত্তন্নন্তি সেসানং পরিত্তৰিপাকানংযেৰ সত্তন্নং.
ভৰাদযোতি ভৰযোনিগতিসত্তাৰাসে. তিণ্ণং ৰিঞ্ঞাণানন্তি পুরিমানং তিণ্ণং আরুপ্পৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং. তীসূতি পঞ্চমাদীসু তীসু ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘কামভৰে পন দুগ্গতিযং অট্ঠন্নম্পি পরিত্তৰিপাকৰিঞ্ঞাণানং তথেৰ পচ্চযো পৰত্তে, নো পটিসন্ধিয’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) ৰুত্তনযেনেৰ.
ৰিঞ্ঞাণপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নামরূপপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৮. যদিপি সুত্তন্তে অভিধম্মে চ পটিচ্চসমুপ্পাদনিদ্দেসে রূপপদস্স দেসনাভেদো নত্থি, অভিধম্মে পন ‘‘সব্বং রূপং ন হেতূ’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৮৪) সুত্তন্ততো তস্স দেসনাভেদো অত্থেৰাতি আহ ‘‘সুত্তন্তা…পে… ভেদো’’তি. সঙ্খ্যেয্যেসু পরিচ্ছেদতো গহিতেসু অত্থসিদ্ধো তত্থ সঙ্খ্যাপরিচ্ছেদোতি ৰুত্তং ‘‘অত্থতো পন ৰুত্তমেৰ হোতী’’তি.
ওপপাতিকসত্তেসূতি ৰা সামঞ্ঞতো সব্বে ওপপাতিকা ৰুত্তা. তেসু ব্রহ্মকাযিকাদিগ্গহণেন রূপাৰচরাৰ ৰুত্তাতি তদঞ্ঞে সন্ধায সেসওপপাতিকানন্তি সেসগ্গহণং সাত্থকমেৰ. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘দ্ৰে ৰা তযো ৰা দসকা, ওমতো আদিনা সহা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৭) রূপমিস্সকৰিঞ্ঞাণে ৰুত্তনযেন.
‘‘দ্ৰে সন্ততিসীসানী’’তি আরব্ভ যাৰ ‘‘সত্ত সন্ততিসীসানী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৮) এত্তকং অট্ঠকথাপাঠং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘সত্তকপরিযোসান’’ন্তি. একেকচিত্তক্খণে তিক্খত্তুং রূপুপ্পত্তিং অননুজানন্তো আহ ‘‘ইমিনাধিপ্পাযেনা’’তি. চিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৰ সব্বং রূপং উপ্পজ্জতীতি হি অত্তনো অধিপ্পাযো.
‘‘রূপাজনককম্মজ’’ন্তি ইদং ভূতকথনমত্তং দট্ঠব্বং পঞ্চৰিঞ্ঞাণানং অতংসভাৰতাভাৰা. রূপাজনককম্মজন্তি ৰা চুতিচিত্তং সন্ধায ৰুত্তং. পটিসন্ধিচিত্তং পন ‘‘পৰত্তিয’’ন্তি ইমিনাৰ নিৰত্তিতং. ‘‘সব্বেসম্পি চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতী’’তি (ধ. স. মূলটী. ৬৩৬) অট্ঠসালিনীটীকাযং ৰুত্তোৰাযমত্থো. পঞ্চৰিঞ্ঞাণক্খণে তপ্পচ্চযা রূপুপ্পত্তিযা অভাৰেন ৰুত্তং ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণপ্পৰত্তিকালং সন্ধাযা’’তি. তত্থাপি অসহজাতৰিঞ্ঞাণপচ্চযা অত্থেৰ রূপুপ্পত্তীতি আহ ‘‘সহজাতৰিঞ্ঞাণপচ্চযঞ্চা’’তি. ভৰঙ্গাদীতি ভৰঙ্গসম্পটিচ্ছনসন্তীরণতদারম্মণানি. অঞ্ঞেনাতি যথাৰুত্তকম্মৰিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণেন. রূপমেৰ হি কুসলাকুসলকিরিযচিত্তপ্পৰত্তিক্খণে অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণপচ্চযা উপ্পজ্জতি, ন নামং ভৰঙ্গং. তংজনকেনাতি ভৰঙ্গাদিজনকেন. কম্মৰিঞ্ঞাণপ্পচ্চযা ৰিপাকচিত্তপ্পৰত্তিকালে ৰিপাকনামস্স কম্মসমুট্ঠানরূপস্স চ ৰসেন. সহজাতৰিঞ্ঞাণপচ্চযা পন ইতরচিত্তপ্পৰত্তিকালেপি ৰিপাকো ৰিপাকনামৰসেন, চিত্তসমুট্ঠানরূপৰসেন চ নামরূপস্স সম্ভৰো দস্সেতব্বোতি আহ ‘‘সহজাত…পে… যোজেতব্ব’’ন্তি. রূপসদ্দেন চ অত্তনো একদেসেনাতি সম্বন্ধো. ‘‘সরূপানং একদেসো একৰিভত্তিয’’ন্তি (পাণিনী ১.২.৬৪) সদ্দলক্খণং সন্ধাযাহ ‘‘সরূপানং একদেসো’’তি. ইচ্ছিতো হি একদেসরূপানম্পি একদেসো যথা ‘‘নিদস্সিতৰিপক্খেহী’’তি. নিদস্সিতো চ নিদস্সিতৰিপক্খো চ নিদস্সিতৰিপক্খোতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. ‘‘ঠান’’ন্তি ইমিনা সেসসদ্দস্স অত্থং ৰদতি. সরূপেন ঠপনঞ্হি ইধ সেসনং.
যং-তং-সদ্দানং অব্যভিচারিতসম্বন্ধত্তা অৰুত্তম্পি ততো-সদ্দং আনেত্ৰা আহ ‘‘ততো যুত্তমেৰ ইদন্তি যোজেতব্ব’’ন্তি. ৰিপাকস্স অজনকং ৰিপাকাজনকং, নিস্সন্দফলমত্তদাযককম্মং, তং সমুট্ঠানং এতস্সাতি ৰিপাকাজনককম্মসমুট্ঠানং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘ৰত্থুকাযৰসেন রূপতো দ্ৰে সন্ততিসীসানি, তযো চ অরূপিনো খন্ধা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৮) ৰুত্তেন নযেন. উভযন্তি নামং রূপঞ্চ.
কম্মারম্মণপটিসন্ধিআদিকালেতি এত্থ আদি-সদ্দেন সম্মসনাদিকালসঙ্গহো দট্ঠব্বো. তন্তি অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং.
যদিপি ‘‘অত্থি রূপং চিত্তসমুট্ঠান’’ন্তিআদিৰচনতো (ধ. স. ৫৮৪) রূপস্সপি ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা সুত্ততো জানিতব্বা, ৰিঞ্ঞাণসন্নিস্সিতা ইট্ঠানুভৰনাদযো তস্মিং সতি সব্ভাৰতো, অসতি চ অভাৰতো যথা সদ্ধেয্যাদিৰত্থুম্হি সদ্ধাদযোতি নামস্সপি যুত্তিতো ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা সিদ্ধা, অট্ঠকথাযং পন ৰুত্তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সুত্ততো নামং…পে… জানিতব্ব’’ন্তি আহ. যাৰদেৰ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নধম্মমত্ততাৰিভাৰনমুখেন অৰিপরীততো পৰত্তিনিৰত্তিসন্দস্সনং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা, তাৰদেৰ চ ধম্মচক্কপ্পৰত্তনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ. যস্মা পন পৰত্তিনিৰত্তিৰিভাৰনতো সচ্চদেসনাৰ পচ্চযাকারদেসনা, সচ্চদেসনা চ ধম্মচক্কপ্পৰত্তনং. যথাহ ‘‘ইদং দুক্খন্তি মে ভিক্খৰে…পে… বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিত’’ন্তিআদি, তস্মা ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি পদস্স সচ্চদেসনাভাৰদীপনেন ধম্মচক্কপ্পৰত্তনভাৰং দস্সেতুং ‘‘নামরূপমত্ততাৰচনেনেৰ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং.
নামরূপপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সল়াযতনপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২২৯. যথাসম্ভৰন্তি সম্ভৰানুরূপং. তেন চতুন্নং তাৰ ভূতানং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন চক্খাযতনাদীনং পঞ্চন্নং পচ্চযভাৰো, ৰত্থূসু পন হদযৰত্থুনো ছট্ঠাযতনস্স পটিসন্ধিযং সহজাতনিস্সযঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন, পৰত্তিযং যস্মা অনন্তরচিত্তেন সদ্ধিং উপ্পন্নমেৰ ৰত্থু ঠিতিপ্পত্তিযা বলৰভাৰেন তস্স নিস্সযো ভৰিতুং সক্কোতি, ন সহজাতং, তস্মা পুরেজাতনিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন. ইতরৰত্থূনং পঞ্চৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স ছট্ঠাযতনস্স ইন্দ্রিযপচ্চযৰসেন চ, জীৰিতস্স ইন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতৰসেন পচ্চযভাৰো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. একপ্পকারেনেৰাতি যথা চক্খাদীনং মনাযতনস্স পটিনিযতদস্সনাদিকিচ্চানুৰিধানতো নিযতো একপ্পকারেনেৰ পচ্চযভাৰো, ন এৰং রূপাযতনাদীনং, তেসং পন রূপারম্মণাদিনা পকারন্তরেন তস্স পচ্চযভাৰোতি ‘‘অনিযমতো’’তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘নিযমতো’’তি পদং ‘‘সসন্ততিপরিযাপন্ন’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধিত্ৰা অত্থং ৰদন্তি ‘‘একন্তেন সসন্ততিপরিযাপন্ন’’ন্তি.
‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চ ছট্ঠাযতন’’ন্তি ইমিনা ৰিগ্গহেন অত্থতো, ইতরেহি দ্ৰীহি সদ্দতোপি অত্থতোপি সরূপতং দস্সেতি. ‘‘চক্খাদীহি সহ ‘সল়াযতন’ন্তি ৰুত্ত’’ন্তি ৰুত্তনযেন একসেসং কত্ৰা মনাযতনং চক্খাদীহি সদ্ধিং ‘‘সল়াযতন’’ন্তি পাল়িযং ৰুত্তং ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি. যথাৰুত্তোতি ‘‘ছট্ঠাযতনঞ্চ মনাযতনঞ্চা’’তিআদিনা অত্তনা ৰুত্তপ্পকারো. সব্বত্থাতি নামরূপসদ্দেন সল়াযতনসদ্দেন চ সদ্দসরূপতাসু, অত্থসরূপতাসু ৰা. যদি সুত্তন্তভাজনীযে ৰিপাকছট্ঠাযতনমেৰ অধিপ্পেতং, অথ কস্মা ‘‘ইতরং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. অৰিপাকঞ্হি তত্থ ইতরন্তি অধিপ্পেতন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পচ্চযনযে পনা’’তিআদি.
সহজাতাদীসু হেতুআহারিন্দ্রিযপচ্চযে পক্খিপিত্ৰা দসধা, ততো একং অপনেত্ৰা নৰধা, ততো একং অপনেত্ৰা অট্ঠধা পচ্চযভাৰো ৰেদিতব্বো. এৰমেত্থ সাধারণৰসেন অৰকংসো, হেতুআদিঅসাধারণৰসেন উক্কংসোতি ঝানাদীনম্পি ৰসেন ৰেদিতব্বো.
পটিসন্ধিযং অরূপধম্মা কম্মজরূপস্স উপ্পাদক্খণে পচ্চযা হোন্তীতি ‘‘পৰত্তে’’তি ৰিসেসেতি. ‘‘পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তাদযো এৰা’’তি নিযমেন সহজাতপুরেজাতৰিপ্পযুত্তাদযো নিৰত্তেতি.
‘‘অৰসেসমনাযতনস্সা’’তি অৰসেসগ্গহণম্পি পকরণতো ৰিসিট্ঠৰিসযমেৰাতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্চক্খন্ধভৰে’’তিআদিমাহ, যতো অট্ঠকথাযং ‘‘ৰত্থুরূপ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যথাসম্ভৰং যোজেতব্বোতি নামরূপস্স পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযঅত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযভাৰো সহজাতাদিসাধারণপচ্চযভাৰো, সম্পযুত্তৰিপাকহেতুআহারিন্দ্রিযাদিপচ্চযভাৰো সম্পযুত্তাদিঅসাধারণপচ্চযভাৰো নামস্স, রূপস্স পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযভাৰো যোজেতব্বো.
সল়াযতনপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ফস্সপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩০. তদভেদৰসেনাতি তস্স ফস্সস্স অভেদৰসেন, ফস্সভাৰসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ন যুত্তং একস্সেৰ ৰচনং. অঞ্ঞস্সাপীতি যথাৰুত্ততো অঞ্ঞস্সাপি. সব্বাযতনতো হি একস্স ফস্সস্স অসম্ভৰচোদনাযং তপ্পসঙ্গেন একাযতনতো অনেকস্সাপি সম্ভৰো নত্থীতি চোদনা ‘‘ঈদিসী ধম্মতা নত্থী’’তি ঞাপনত্থাতি দস্সেতি ‘‘অঞ্ঞস্সাপী’’তিআদিনা. নিদস্সনৰসেনাতি উদাহরণদস্সনৰসেন. একফস্সস্স সম্ভৰতোতি কারণাপদেসো. একফস্সসম্ভৰস্স লব্ভমানত্তা ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ভগৰতা ৰুত্তন্তি পরিহারং দস্সেন্তোতি যোজনা. সেসেসূতি একন্তিআদীসু. নৰধা পচ্চযত্তে একং ৰিপাকমনাযতনং ৰিভাৰযে. তথা চাতি আরম্মণপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন. য্ৰাযং পচ্চযভাৰো যাদিসানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানি…পে… সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি আহ. অতীতানাগতকালৰিমুত্তানম্পি আরম্মণমত্ততায সম্ভৰতো আহ ‘‘আরম্মণ…পে… সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. তত্থ তন্তি রূপাযতনাদিং.
ফস্সপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰেদনাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩১. অনন্তরাদীহীতি অনন্তরসমনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতপচ্চযেহি. উপনিস্সযেতি অনন্তরূপনিস্সযে. অনন্তরসমনন্তরপচ্চযা হি অনন্তরতাৰসেনেৰ অনন্তরূপনিস্সযে অন্তোগধা. নত্থিৰিগতপচ্চযা পন অনন্তরসমনন্তরপচ্চযধম্মানংযেৰ তথাভাৰতো তদন্তোগধা. তস্সাতি উপনিস্সযস্স.
সব্বস্সাতি ৰিপাকস্স, অৰিপাকস্স চ. পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিচিত্তসম্পযুত্তায হি ৰেদনায সহজাতমনোসম্ফস্সো ৰুত্তনযেন অট্ঠধা পচ্চযো হোতি. অনন্তরো অনন্তরাদিনা, অনানন্তরো উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি. সম্ভৰদস্সনঞ্চেতং, ন তাসং মনোদ্ৰারিকভাৰদস্সনন্তি দট্ঠব্বং.
ৰেদনাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তণ্হাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩২. যথা চ রসাযনজানি ওজাজীৰিতানি, এৰং তংনিমিত্তং সুখং, তদপনেয্যং জরাদিদুক্খঞ্চ ধম্মারম্মণভাৰেন যোজেতব্বং.
কম্মফলাভিপত্থনাৰসেন সত্তা কম্মানিপি আযূহন্তীতি সাতিসযং তণ্হায ৰিপাকৰেদনা উপনিস্সযো, ন তথা ইতরাতি আহ ‘‘ৰিপাকা ৰিসেসেন…পে… অৰিসেসেন ইতরা চা’’তি. ইতরাতি অৰিপাকাতি অত্থো. ‘‘সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা’’তি ইদং ইট্ঠসভাৰংযেৰ উপেক্খং সন্ধায ৰুত্তং, ন অনিট্ঠসভাৰং. তেনাহ ‘‘উপেক্খা পনা’’তিআদি. সব্বস্সাতি অৰীতরাগস্স ৰীতরাগস্স চ ৰেদনাৰতো পুগ্গলস্স.
ৰেদনাপচ্চযা এৰাতি অযং নিযমো নিযমন্তরনিৰত্তনপরোতি নাস্স পচ্চযন্তরনিৰত্তনত্থতা দট্ঠব্বা. এতেন পচ্চযুপ্পন্নন্তরপটিক্খেপোপি নিৰত্তিতো হোতি.
তণ্হাপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপাদানপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩৩. পুরিমদিট্ঠিন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা’’তি (দী. নি. ১.৩১) পগেৰ অভিনিৰিট্ঠং সস্সতগাহং সন্ধায ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্তগ্গহণং…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি. উপাদিযমানন্তি গণ্হন্তং. লোকোতি ৰা গহণন্তি যং ‘‘লোকো সস্সতো’’তি গহণং, সা দিট্ঠীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘দিট্ঠুপাদানভূত’’ন্তি. ‘‘ধম্মসঙ্খেপ…পে… দিট্ঠিমত্তমেৰা’’তি ইদং ব্যৰহিতানং পদানং সম্বন্ধদস্সনং. তত্থ সঙ্খেপতো তণ্হাদল়্হত্তং, সঙ্খেপতো দিট্ঠিমত্তমেৰ চত্তারি উপাদানানীতি অধিপ্পাযো. ধম্মসঙ্খেপৰিত্থারতোতি সমুদাযভূততো ধম্মসঙ্খেপৰিত্থারতো তদৰযৰভূতং সঙ্খেপং ৰিত্থারঞ্চ নিদ্ধারেতি.
সস্সতগাহপুব্বঙ্গমো, উচ্ছেদগাহপুব্বঙ্গমো চ অত্তগাহোতি যোজনা. তেসন্তি যথাৰুত্তসস্সতুচ্ছেদগাহানং মূলভাৰেন ৰিধাযকত্তা সামিভূতো. আদিনা ৰাতি ‘‘পঠমং অত্তৰাদুপাদান’’ন্তিআদিনা ৰা ৰাক্যেন.
যেন ভৰস্সাদেন গধিতচিত্তো ভৰনিব্বত্তকং কম্মং কত্ৰা উপপন্নো, সা ভৰনিকন্তি সন্তানে চিরানুবন্ধা অভিণ্হুপ্পত্তিকা উপপন্নমত্তস্স উপ্পজ্জতীতি আহ ‘‘যদিপি…পে… পৰত্তিতব্বত্তা’’তি. অরহত্তমগ্গৰজ্ঝত্তা ভৰরাগস্সপি কামুপাদানভাৰো অত্থেৰাতি আহ ‘‘তণ্হাদল়্হত্তং ন হোতীতি মঞ্ঞমানো’’তি. ভৰরাগোপি হি সৰিসযে দল়্হং পৰত্ততীতি. সব্বাপি তণ্হা কামুপাদানন্তি এত্থাপি তস্স অরহত্তমগ্গৰজ্ঝতা ৰুত্তাতি আনেত্ৰা যোজেতব্বং.
উপ্পত্তিট্ঠানভূতা ন আরম্মণভূতাতি অধিপ্পাযো. তেনাতি খন্ধানং আলযভাৰেন. আরম্মণানন্তরপকতূপনিস্সযাতি আরম্মণূপনিস্সযঅনন্তরূপনিস্সযপকতূপনিস্সযা. অনন্তরপচ্চযাদীনন্তি অনন্তরসমনন্তরআরম্মণপচ্চযাদীনং.
উপাদানপদনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ভৰপদনিদ্দেসৰণ্ণনা
২৩৪. ‘‘ভৰতী’’তি ইদং উপপত্তিভৰনিব্বচনং. দ্ৰযস্সাতি কম্মুপপত্তিভৰদ্ৰযস্স. নিপ্ফাদনফলং ফলস্স উপ্পাদনসমত্থতা. নিব্বত্তনং নিপ্ফাদনং.
‘‘ভগৰংমূলকা’’তি (অ. নি. ৮.৮৩; ৯.১; ১০.৫৮; ১১.১৯) ৰিয ‘‘সঞ্ঞাৰংভৰো’’তি ৰত্তব্বে অত্থি-অত্থে ৰা ৰং-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘সঞ্ঞাভৰো’’তি. তস্স ৰা অত্থেতি তস্স ৰন্তুসদ্দস্স অত্থে, অত্থি-অত্থেতি অত্থো. অকারং কত্ৰাতি যথা ‘‘পীতিসুখং অস্স অত্থী’’তি অত্থে অকারং কত্ৰা উপ্পাদেত্ৰা ঝানং পীতিসুখন্তি ৰুচ্চতি, এৰং সঞ্ঞা অস্স অত্থীতি সঞ্ঞো, ভৰো, সোৰ সঞ্ঞভৰো. একস্মিন্তি রূপক্খন্ধে এৰ. পৰত্তত্তাতি পৰত্তকপৰত্তনট্ঠানানং অভেদেপি উপচারৰসেন ভিন্নং ৰিয কত্ৰা দস্সেতি.
কম্মসঙ্খাততন্তি ‘‘কম্ম’’ন্তি ৰত্তব্বতং, কম্মকোট্ঠাসতং ৰা. ‘‘চেতনাহং, ভিক্খৰে, কম্মং ৰদামী’’তিআদিনা (অ. নি. ৬.৬৩) সুত্তেপি চেতনায কম্মভাৰো আগতোৰ. নিপ্পরিযাযেন পন চেতনাৰ কম্মভৰোতি ৰুত্তমত্থং অভিধম্মপাল়িযাৰ সাধেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হী’’তিআদিমাহ. ইমায হি ৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেহি, মনাযতনমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি, সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতুএকদেসেন চ কম্মভৰস্স সম্পযুত্ততং ৰদন্তিযা ধাতুকথাপাল়িযা তস্স চেতনাভাৰো দীপিতোতি.
ধম্মভেদতোতি চেতনাচেতনাসম্পযুত্তভাৰেন, কুসলাকুসলাব্যাকতভাৰেন চ ধম্মৰিভাগতো. ‘‘পুনৰচন’’ন্তি ইমিনাৰ পুনরুত্তিদোসাপত্তি পটিঞ্ঞাতাতি পরস্স আসঙ্কং দস্সেন্তো ‘‘সাত্থকমেৰিদং পুনৰচনন্তি এতং ন যুত্তন্তি চে’’তি আহ. ভৰেকদেসভাৰেনাতি কম্মভৰস্স একদেসত্তা সঙ্খারানং. তেন যেসং ধম্মানং সমুদাযো ভৰো ৰুত্তো, তদেকদেসা সঙ্খারা, সমুদাযেকদেসা চ অত্থতো ভিন্না এৰাতি ৰুত্তমেৰেতন্তি দস্সেতি. পুন যথাৰুত্তমেৰ ভেদং মনসি কত্ৰা অত্থতো পুনৰচনাভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পরেন ৰা’’তিআদিমাহ.
অন্তোগধেতি কামভৰাদিঅন্তোগধে সঞ্ঞাভৰাদিকে. কামভৰাদিকেতি কামরূপারূপভৰে.
উপাদানভেদন্তি কামুপাদানাদিউপাদানৰিসেসং.
তেনাতি সীলব্বতুপাদানেন. ৰক্খমানেনাতি ‘‘ইদং সীলব্বতং নামা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২৩৪) অট্ঠকথাযং ৰক্খমানেন পকারেন. পুরাণং ব্রহ্মণ্ডলিঙ্গখন্দপুরাণাদি. ‘‘সেতৰধযজ্জং আরভতে ভূতিকামো’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৬৫০) পসুমারণৰিধানযুত্তো যঞ্ঞৰিধি পসুবন্ধৰিধি.
অত্তনো সুদ্ধিমগ্গপরামাসমত্তত্তা সীলব্বতুপাদানস্স অত্তৰাদুপাদাননিমিত্তং ৰুত্তং.