১. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

২১৯. চক্খুদ্ৰারভাৰেতি চক্খুদ্ৰারভাৰহেতু. তংদ্ৰারিকেহীতি তস্মিং দ্ৰারে পৰত্তনকেহি চিত্তচেতসিকেহি. তে হি ‘‘তং দ্ৰারং পৰত্তিওকাসভূতং এতেসং অত্থী’’তি তংদ্ৰারিকা. ননু চ তব্বত্থুকেহিপি তং ইন্দট্ঠং কারেতি. তেনাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তিক্খে তিক্খত্তা, মন্দে চ মন্দত্তা’’তি? সচ্চং কারেতি, তব্বত্থুকাপি পন ইধ ‘‘তংদ্ৰারিকা’’ইচ্চেৰ ৰুত্তা. অপরিচ্চত্তদ্ৰারভাৰংযেৰ হি চক্খু নিস্সযট্ঠেন ‘‘ৰত্থূ’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা তংদ্ৰারিকেসু তস্স ইন্দট্ঠো পাকটোতি ‘‘তংদ্ৰারিকেহী’’তি ৰুত্তং. ইন্দট্ঠো পরেহি অনুৰত্তনীযতা পরমিস্সরভাৰোতি দস্সেন্তো ‘‘তঞ্হি…পে… অনুৰত্তন্তী’’তি আহ. তত্থ তন্তি চক্খুং. তেতি তংদ্ৰারিকে. কিরিযানিট্ঠানৰাচী আৰী-সদ্দো ‘‘ৰিজিতাৰী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৮; ২.৩৩; ৩.১৯৯) ৰিযাতি আহ ‘‘পরিনিট্ঠিতকিচ্চজানন’’ন্তি.

‘‘ছ ইমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্রিযং…পে… মনিন্দ্রিয’’ন্তি (সং. নি. ৫.৪৯৫-৪৯৯) এৰং কত্থচি ছপিন্দ্রিযানি আগতানি, কস্মা পন সুত্তন্তে খন্ধাদযো ৰিয ইন্দ্রিযানি একজ্ঝং ন ৰুত্তানি, অভিধম্মে চ ৰুত্তানীতি আহ ‘‘তত্থ সুত্তন্তে’’তিআদি. নিস্সরণূপাযাদিভাৰতোতি এত্থ লোকুত্তরেসু মগ্গপরিযাপন্নানি নিস্সরণং, ইতরানি নিস্সরণফলং, ৰিৰট্টসন্নিস্সিতেন নিব্বত্তিতানি সদ্ধিন্দ্রিযাদীনি নিস্সরণূপাযো, ইতরেসু কানিচি পৰত্তিভূতানি, কানিচি পৰত্তিউপাযোতি ৰেদিতব্বানি.

খীণাসৰস্স ভাৰভূতোতি ছল়ঙ্গুপেক্খা ৰিয খীণাসৰস্সেৰ ধম্মভূতো.

দ্ৰে অত্থাতি ইন্দলিঙ্গইন্দসিট্ঠট্ঠা. অত্তনো পচ্চযৰসেনাতি যথাসকং কম্মাদিপচ্চযৰসেন. তংসহিতসন্তানেতি ইত্থিন্দ্রিযসহিতে, পুরিসিন্দ্রিযসহিতে চ সন্তানে. অঞ্ঞাকারেনাতি ইত্থিআদিতো অঞ্ঞেন আকারেন. অনুৰত্তনীযভাৰো ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং আধিপচ্চন্তি যোজনা. ইমস্মিঞ্চত্থেতি আধিপচ্চত্থে.

তেসন্তি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনং তিণ্ণং. যা সুখদুক্খিন্দ্রিযানং ইট্ঠানিট্ঠাকারসম্ভোগরসতা ৰুত্তা, সা আরম্মণসভাৰেনেৰ ৰেদিতব্বা, ন একচ্চসোমনস্সিন্দ্রিযাদীনং ৰিয পরিকপ্পৰসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘এত্থ চা’’তিআদিমাহ.

যদিপি পুরিসিন্দ্রিযানন্তরং জীৰিতিন্দ্রিযং রূপকণ্ডেপি (ধ. স. ৫৮৪) দেসিতং, তং পন রূপজীৰিতিন্দ্রিযং, ন চ তত্থ মনিন্দ্রিযং ৰত্ৰা ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানি ৰুত্তানি. ইধ পন অট্ঠকথাযং ইন্দ্রিযানুক্কমো ৰুত্তো সব্বাকারেন যমকদেসনায সংসন্দতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সো ইন্দ্রিযযমকদেসনায সমেতী’’তি. পুরিমপচ্ছিমানং অজ্ঝত্তিকবাহিরানন্তি চক্খাদীনং পুরিমানং অজ্ঝত্তিকানং, ইত্থিন্দ্রিযাদীনং পচ্ছিমানং বাহিরানং. তেসং মজ্ঝে ৰুত্তং উভযেসং উপকারকতাদীপনত্থন্তি অধিপ্পাযো. তেন এৰম্পি দেসনন্তরানুরোধেন জীৰিতিন্দ্রিযস্স অনুক্কমং ৰত্তুং ৰট্টতীতি দস্সেতি. কামঞ্চেত্থ এৰং ৰুত্তং, পরতো পন কিচ্চৰিনিচ্ছযে ইধ পাল়িযং আগতনিযামেনেৰ মনিন্দ্রিযানন্তরং জীৰিতিন্দ্রিযস্স, তদনন্তরঞ্চ ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযানং কিচ্চৰিনিচ্ছযং দস্সেস্সতি. সব্বং তং দুক্খং সঙ্খারদুক্খভাৰেন, যথারহং ৰা দুক্খদুক্খতাদিভাৰেন. দুৰিধত্তভাৰানুপালকস্সাতি রূপারূপৰসেন দুৰিধস্স অত্তভাৰস্স অনুপালকস্স. রূপারূপৰসেন দুৰিধম্পি হি জীৰিতিন্দ্রিযং ইধ গহিতং. ‘‘পৰত্তী’’তি এতেন সহজাতধম্মানং পৰত্তনরসেন জীৰিতিন্দ্রিযেন ৰেদযিতানং পৰত্তেতব্বতং দীপেতি. ‘‘ভাৰনামগ্গসম্পযুত্ত’’ন্তি ইমিনা ফলভূতং অঞ্ঞিন্দ্রিযং নিৰত্তেতি. ভাৰনাগহণঞ্চেত্থ সক্কা অৰত্তুং. ‘‘ভাৰেতব্বত্তা’’তি ৰুত্তত্তা ভাৰনাভাৰো পাকটোৰ. দস্সনানন্তরাতি সমানজাতিভূমিকেন অব্যৰহিততং সন্ধাযাহ, ন অনন্তরপচ্চযং.

তস্সাতি ইন্দ্রিযপচ্চযভাৰস্স. অনঞ্ঞসাধারণত্তাতি অঞ্ঞেহি অনিন্দ্রিযেহি অসাধারণত্তা. এৰং সামত্থিযতো কিচ্চৰিসেসং ৰৰত্থপেত্ৰা পকরণতোপি তং দস্সেতি ‘‘ইন্দ্রিযকথায চ পৰত্তত্তা’’তি. অঞ্ঞেসন্তি অঞ্ঞেসং ইন্দ্রিযসভাৰানম্পি সহজাতধম্মানং. যেহি তে ইন্দট্ঠং কারেন্তি, তেসং ৰসৰত্তাপনং নত্থি, যথা মনিন্দ্রিযস্স পুব্বঙ্গমসভাৰাভাৰতো সযঞ্চ তে অঞ্ঞদত্থু মনিন্দ্রিযস্সেৰ ৰসে ৰত্তন্তি. তেনাহ ‘‘তংসম্পযুত্তানিপি হী’’তিআদি. যদি এৰং কথং তেসং ইন্দট্ঠোতি? ‘‘সুখনাদিলক্খণে সম্পযুত্তানং অত্তাকারানুৰিধাপনমত্ত’’ন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. ‘‘চেতসিকত্তা’’তি ইমিনা সম্পযুত্তধম্মানং চিত্তস্স পধানতং দস্সেতি. ততো হি ‘‘চেতসিকা’’তি ৰুচ্চন্তি. সব্বত্থাতি ৰসৰত্তাপনং সহজাতধম্মানুপালনন্তি এৰং যাৰ অমতাভিমুখভাৰপচ্চযতা চ সম্পযুত্তানন্তি তংকিচ্চনিদ্দেসে. ‘‘অনুপ্পাদনে, অনুপত্থম্ভে চ সতী’’তি পদং আহরিত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ন হি পদত্থো সব্ভাৰং ব্যভিচরতীতি জনকুপত্থম্ভকত্তাভাৰেপীতি ৰুত্তং হোতি. তপ্পচ্চযানন্তি ইত্থিপুরিসনিমিত্তাদিপচ্চযানং কম্মাদীনং. তপ্পৰত্তনে নিমিত্তভাৰোতি ইত্থিনিমিত্তাদিআকাররূপনিব্বত্তনে কারণভাৰো. স্ৰাযং ইত্থিন্দ্রিযাদীনং তত্থ অত্থিভাৰোযেৰাতি দট্ঠব্বং. যস্মিঞ্হি সতি যং হোতি, অসতি চ ন হোতি, তং তস্স কারণন্তি. ‘‘নিমিত্তভাৰো অনুৰিধান’’ন্তি ইমিনা অনুৰিধানসদ্দস্স কম্মত্থতং দস্সেতি. সুখদুক্খভাৰপ্পত্তা ৰিযাতি সযং সুখদুক্খসভাৰপ্পত্তা ৰিয, সুখন্তা দুক্খন্তা চ ৰিযাতি অত্থো. অসন্তস্স…পে… মজ্ঝত্তাকারানুপাপনং অঞ্ঞাণুপেক্খনাদিৰসেন ৰেদিতব্বং. সমানজাতিযন্তি অকুসলেহি সুখদুক্খেহি অকুসলূপেক্খায, অব্যাকতেহি অব্যাকতূপেক্খায, কুসলসুখতো কুসলূপেক্খায. তত্থাপি ভূমিৰিভাগেনাযমত্থো ভিন্দিত্ৰা যোজেতব্বো. তং সব্বং খন্ধৰিভঙ্গে ৰুত্তওল়ারিকসুখুমৰিভাগেন দীপেতব্বং. আদিসদ্দেনাতি ‘‘কামরাগব্যাপাদাদী’’তি এত্থ ৰুত্তআদিসদ্দেন. সংযোজনসমুচ্ছিন্দনতদুপনিস্সযতা এৰ সন্ধায অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযস্স কিচ্চন্তরাপসুততা ৰুত্তা, তস্সাপি উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনপটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চতা লব্ভতেৰ. অব্যাপীভাৰতো ৰা অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযস্স পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চং ন ৰত্তব্বং, ততো অঞ্ঞিন্দ্রিযস্সাপি তং অট্ঠকথাযং অনুদ্ধটং. মগ্গানন্তরঞ্হি ফলং ‘‘তায সদ্ধায অৰূপসন্তাযা’’তিআদিৰচনতো (ধ. স. অট্ঠ. ৫০৫) কিলেসানং পটিপ্পস্সম্ভনৰসেন পৰত্ততি, ন ইতরং. অঞ্ঞথা অরিযা সব্বকালং অপ্পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসদরথা সিযুং. ইতরস্স পন নিচ্ছন্দরাগেসু সত্তৰোহারো ৰিয রুল়্হিৰসেন পটিপ্পস্সদ্ধিকিচ্চতা ৰেদিতব্বা.

এত্থাহ – কস্মা পন এত্তকানেৰ ইন্দ্রিযানি ৰুত্তানি, এতানি এৰ চ ৰুত্তানীতি? আধিপচ্চত্থসম্ভৰতোতি চে. আধিপচ্চং নাম ইস্সরিযন্তি ৰুত্তমেতং. তযিদং আধিপচ্চং অত্তনো কিচ্চে বলৰন্তি অঞ্ঞেসম্পি সভাৰধম্মানং লব্ভতেৰ. পচ্চযাধীনৰুত্তিকা হি পচ্চযুপ্পন্না. তস্মা তে তেহি অনুৰত্তীযন্তি, তে চ তে অনুৰত্তন্তীতি? সচ্চমেতং, তথাপি অত্থি তেসং ৰিসেসো. স্ৰাযং ৰিসেসো ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিপ্পৰত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চ’’ন্তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ২১৯) অট্ঠকথাযং দস্সিতোযেৰ.

অপিচ খন্ধপঞ্চকে যাযং সত্তপঞ্ঞত্তি, তস্সা ৰিসেসনিস্সযো ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানীতি তানি তাৰ আধিপচ্চত্থং উপাদায ‘‘চক্খুন্দ্রিযং…পে… মনিন্দ্রিয’’ন্তিআদিতো ৰুত্তানি. তানি পন যেন ধম্মেন পৰত্তন্তি, অযং সো ধম্মো তেসং ঠিতিহেতূতি দস্সনত্থং জীৰিতং. তযিমে ইন্দ্রিযপটিবদ্ধা ধম্মা ইমেসং ৰসেন ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি ৰোহরীযন্তীতি দস্সনত্থং ভাৰদ্ৰযং. স্ৰাযং সত্তসঞ্ঞিতো ধম্মপুঞ্জো পবন্ধৰসেন পৰত্তমানো ইমাহি ৰেদনাহি সংকিলিস্সতীতি দস্সনত্থং ৰেদনাপঞ্চকং. ততো ৰিসুদ্ধত্থিকানং ৰোদানসম্ভারদস্সনত্থং সদ্ধাদিপঞ্চকং. ততো ৰোদানসম্ভারা ইমেহি ৰিসুজ্ঝন্তি, ৰিসুদ্ধিপ্পত্তা, নিট্ঠিতকিচ্চা চ হোন্তীতি দস্সনত্থং অন্তে অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযাদীনি তীণি ৰুত্তানি. সব্বত্থ ‘‘আধিপচ্চত্থং উপাদাযা’’তি পদং যোজেতব্বং. এত্তাৰতা অধিপ্পেতত্থসিদ্ধীতি অঞ্ঞেসং অগ্গহণং.

অথ ৰা পৰত্তিনিৰত্তীনং নিস্সযাদিদস্সনত্থম্পি এতানি এৰ ৰুত্তানি. পৰত্তিযা হি ৰিসেসতো মূলনিস্সযভূতানি ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. যথাহ ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো’’তিআদি (সু. নি. ১৭১). তস্সা উপ্পত্তি ইত্থিপুরিসিন্দ্রিযেহি. ৰিসভাগৰত্থুসরাগনিমিত্তা হি যেভুয্যেন সত্তকাযস্স অভিনিব্বত্তি. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তিণ্ণং খো পন, মহারাজ, সন্নিপাতা গব্ভস্সাৰক্কন্তি হোতি, ইধ মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গব্ভো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮; ২.৪১১; মি. প. ৪.১.৬). অৰট্ঠানং জীৰিতিন্দ্রিযেন তেন অনুপালেতব্বতো. তেনাহ ‘‘আযু ঠিতি যপনা যাপনা’’তিআদি. উপভোগো ৰেদনাহি. ৰেদনাৰসেন হি ইট্ঠাদিসব্বৰিসযুপভোগো. যথাহ – ‘‘ৰেদযতি ৰেদযতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ৰেদনাতি ৰুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯). এৰং পৰত্তিযা নিস্সযসমুপ্পাদট্ঠিতিসম্ভোগদস্সনত্থং চক্খুন্দ্রিযং যাৰ উপেক্খিন্দ্রিযন্তি চুদ্দসিন্দ্রিযানি দেসিতানি. যথা চেতানি পৰত্তিযা, এৰং ইতরানি নিৰত্তিযা. ৰিৰট্টসন্নিস্সিতেন হি নিব্বত্তিতানি সদ্ধাদীনি পঞ্চ ইন্দ্রিযানি নিৰত্তিযা নিস্সযো. উপ্পাদো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযেন তস্স পঠমং উপ্পজ্জনতো. অৰট্ঠানং অঞ্ঞিন্দ্রিযেন. উপভোগো অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযেন অগ্গফলসমুপভোগতো. এৰম্পি এতানি এৰ ইন্দ্রিযানি দেসিতানি. এত্তাৰতা যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিতো অঞ্ঞেসং অগ্গহণং. এতেনাপি নেসং দেসনানুক্কমোপি সংৰণ্ণিতো ৰেদিতব্বো.

২২০. কুসলাকুসলৰীরিযাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন কুসলসমাধিআদীনং, অব্যাকতৰীরিযাদীনঞ্চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. পচ্চযাদীতি আদি-সদ্দেন দেসারম্মণাদযো গহিতা, যথাৰুত্তৰীরিযাদীনি, চক্খাদীনি চ সঙ্গণ্হাতি. ইচ্চেৰং সব্বসঙ্গাহিকানি ৰীরিযিন্দ্রিযাদিপদানি, চক্খুন্দ্রিযাদিপদানি চ. তেনাতি ‘‘এৰং সন্তেপী’’তিআদিনা ভূমিৰিভাগকথনেন. তন্নিৰত্তনেনাতি সব্বেসং সব্বভূমিকত্তনিৰত্তনেন. অৰিজ্জমানসঙ্গাহকত্তন্তি তস্সং তস্সং ভূমিযং অনুপলব্ভমানস্স ইন্দ্রিযস্স সঙ্গাহকতা.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.