২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
১৮৩. আৰেণিকত্থো অতিসযত্থো চ ৰিসেসসদ্দো হোতীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘পুগ্গলন্তরাসাধারণং, নীলাদিসব্বরূপসাধারণঞ্চা’’তি ৰুত্তং. অসাধারণকারণেনাপি হি নিদ্দেসো হোতি যথা ‘‘ভেরিসদ্দো, যৰঙ্কুরো’’তি. অতিসযকারণেনপি যথা ‘‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৰিপাকং যথাভূতং পজানাতী’’তি (কথা. ৩৫৫; পটি. ম. ২.৪৪). ধাতুঅত্থো এৰাতি ‘‘ধাতু’’ইতি ইমস্স ধাতুসদ্দস্সেৰ অত্থো. ধাতুৰচনীযো হি অত্থো উপসগ্গেন জোতীযতি.
পুরিমেন অসদিসো ৰিধানধারণত্থানং পাকটো ভেদোতি. ৰিসভাগলক্খণা ৰিসদিসসভাৰা অৰযৰা ভাগা, তেসু.
যথাসম্ভৰন্তি কিরিযামনোধাতু উপনিস্সযকোটিযা, ৰিপাকমনোধাতু ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণস্স অনন্তরাদিনাপি, ইতরস্স সব্বাপি উপনিস্সযকোটিযাৰ. ধম্মধাতু পন ৰেদনাদিকা সহজাতা সহজাতাদিনা, অসহজাতা অনন্তরাদিনা, উপনিস্সযেন আরম্মণাদিনা চ মনোৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযোতি এৰং মনোধাতুধম্মধাতূনং মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বো. দ্ৰারভূতমনোপি সুত্তে ‘‘মনোধাতূ’’তি ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘দ্ৰারভূতমনোৰসেন ৰা’’তি. তস্সা মনোধাতুযা মনোৰিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৰো যথাসম্ভৰং যোজেতব্বোতি সম্বন্ধো.
পুরিমনযেনাতি ৰিসেসনং দুতিযনযস্স হীনত্তিকৰসেনেৰ ৰিভত্তত্তা. নানাধাতূনঞ্চ চক্খুধাতুআদীনন্তি সম্বন্ধো.
ন হি দ্ৰে মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযো সন্তি অট্ঠারসধাতুৰিভাগদস্সনেতি অধিপ্পাযো. খন্ধাযতনধাতিন্দ্রিযানংযেৰ ৰসেন সঙ্খেপাদিৰিভাগদস্সনং তেসং বহুলং পরিঞ্ঞেয্যধম্মসঙ্গণ্হনতো. সচ্চদেসনা পন অতিসংখিত্তভাৰতোযেৰেত্থ বহিকতা.
নিজ্জীৰস্সাতিআদি ৰিসেসতো সত্তসুঞ্ঞতাদীপনত্থা ধাতুদেসনাতি কত্ৰা ৰুত্তং. পুরিমনযো অঞ্ঞেসম্পি কমৰুত্তীনং ধাতূনং সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তোতি ‘‘মনোধাতুযেৰ ৰা’’তিআদিনা দুতিযনযো ৰুত্তো. তত্থ অৰিজ্জমানেপি পুরেচরানুচরভাৰেতি পুরেচরানুচরাভিসন্ধিযা অভাৰেপি কেৰলং অনন্তরপুব্বকালঅনন্তরাপরকালতায মনোধাতু পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বাতি ৰুত্তা.
‘‘অঞ্ঞং অগ্গহেত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থতাযা’’তি এতেন ৰিঞ্ঞাণস্স একন্তসারম্মণতাদস্সনেন ‘‘আরম্মণেন ৰিনা সযমেৰ নীলাদিআভাসং চিত্তং পৰত্ততী’’তি এৰং পৰত্তিতং ৰিঞ্ঞাণৰাদং পটিসেধেতি.
১৮৪. একনানাসন্তানগতানন্তি একসন্তানগতানং অভিন্নসন্তানগতানং দ্ৰারানং, নানাসন্তানগতানং ভিন্নসন্তানগতানং আরম্মণানন্তি যোজনা. একনানাজাতিকত্তাতি চক্খাদিএকেকজাতিকত্তা দ্ৰারানং, নীলাদিঅনেকজাতিকত্তা আরম্মণানং.
চক্খাদি একম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপাদি পন অনেকমেৰ সংহতন্তি ইমস্স ৰা অত্থৰিসেসস্স দস্সনত্থং চক্খুরূপাদীসু ৰচনভেদো কতো. কিং পন কারণং চক্খাদি একম্পি ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি, রূপাদি পন অনেকমেৰাতি? পচ্চযভাৰৰিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৰেনেৰ হোতি তস্মিং সতি তস্স ভাৰতো, অসতি অভাৰতো, যতো তং অত্থিঅৰিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযো হোতীতি ৰুচ্চতীতি. তংনিস্সযতা চস্স ন একদেসেন অল্লীযনৰসেন ইচ্ছিতব্বা অরূপভাৰতো, অথ খো গরুরাজাদীসু সিস্সরাজপুরিসাদীনং ৰিয তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতায. ইতরে চ পচ্চযা তেন তেন ৰিসেসেন ৰেদিতব্বা. স্ৰাযং পচ্চযভাৰো ন একস্মিং ন সম্ভৰতীতি একম্পি চক্খু চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তি একৰচননিদ্দেসো কতো.
রূপং পন যদিপি চক্খু ৰিয পুরেজাতঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুরেতরং উপ্পন্নং হুত্ৰা ৰিজ্জমানক্খণেযেৰ উপকারকত্তা, তথাপি অনেকমেৰ সংহতং হুত্ৰা পচ্চযো হোতি আরম্মণভাৰতো. যঞ্হি পচ্চযধম্মং সভাৰভূতং, পরিকপ্পিতাকারমত্তং ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিভাৰেন্তং পৰত্ততি, তদঞ্ঞেসঞ্চ সতিপি পচ্চযভাৰে সো তস্স সারম্মণসভাৰতো যং কিঞ্চি অনালম্বিত্ৰা পৰত্তিতুং অসমত্থস্স ওলুব্ভ পৰত্তিকারণতায আলম্বনীযতো আরম্মণং নাম. তস্স যস্মা যথা যথা সভাৰূপলদ্ধি ৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযলাভো, তস্মা চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপং আরব্ভ পৰত্তমানং তস্স সভাৰং ৰিভাৰেন্তমেৰ পৰত্ততি. সা চস্স ইন্দ্রিযাধীনৰুত্তিকস্স আরম্মণসভাৰূপলদ্ধি ন একদ্ৰিকলাপগতৰণ্ণৰসেনেৰ হোতি, নাপি কতিপযকলাপৰণ্ণৰসেন, অথ খো আভোগানুরূপং আপাথগতৰণ্ণৰসেনাতি অনেকমেৰ রূপং সংহচ্চকারিতায ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি দস্সেন্তো ভগৰা ‘‘রূপে চা’’তি বহুৰচনেন নিদ্দিসি.
যং পন ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা, তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১) ৰুত্তং, তং কথন্তি? তম্পি যাদিসং রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণপচ্চযো, তাদিসমেৰ সন্ধায ৰুত্তং. কীদিসং পন তন্তি? সমুদিতন্তি পাকটোযমত্থো. এৰঞ্চ কত্ৰা যদেকে ৰদন্তি ‘‘আযতনসল্লক্খণৰসেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো সল্লক্খণারম্মণা, ন দব্যসল্লক্খণৰসেনা’’তি, তং যুত্তমেৰ হোতি. ন চেত্থ সমুদাযারম্মণতা আসঙ্কিতব্বা সমুদাযাভোগস্সেৰ অভাৰতো, সমুদিতা পন ৰণ্ণধম্মা আরম্মণপচ্চযা হোন্তি. কথং পন পচ্চেকং অসমত্থা সমুদিতা আরম্মণা হোন্তি, ন হি পচ্চেকং দট্ঠুং অসক্কোন্তা অন্ধা সমুদিতা পস্সন্তীতি? নযিদমেকন্তিকং ৰিসুং অসমত্থানং সিৰিকাৰহনাদীসু সমত্থতায দস্সনতো. কেসাদীনঞ্চ যস্মিং ঠানে ঠিতানং পচ্চেকং ৰণ্ণং গহেতুং ন সক্কা, তস্মিংযেৰ ঠানে সমুদিতানং তং গহেতুং সক্কাতি ভিয্যোপি তেসং সংহচ্চকারিতা পরিব্যত্তা. এতেন কিং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পরমাণুরূপং আরম্মণং, উদাহু তংসমুদাযোতিআদিকা চোদনা পটিক্খিত্তা ৰেদিতব্বা. ‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চা’’তিআদীসুপি অযমেৰ নযো.
এৰম্পি অত্থো লব্ভতীতি ‘‘মনোধাতুযাপী’’তি পি-সদ্দেন ন কেৰলং জৰনপরিযোসানা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযেৰ সম্পিণ্ডীযতি, অথ খো তদারম্মণভৰঙ্গসঙ্খাতাপি সম্পিণ্ডীযতীতি এৰম্পি অত্থো লব্ভতি, সম্ভৰতীতি অত্থো. এৰং সতীতি এৰং অঞ্ঞমনোধাতুপ্পৰত্তিযা ওরং পৰত্তচিত্তানং মনোৰিঞ্ঞাণধাতুতাদস্সনে সতি. সতিপি মনসো সম্ভূতভাৰে মনোধাতুযা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰপ্পসঙ্গো ন হোতিযেৰ তংসভাৰস্সেৰ মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰেন নিদ্দিট্ঠত্তা. ইদানি তমেৰত্থং ‘‘পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতূ’’তিআদিনা পাকটতরং করোতি. তব্বিধুরসভাৰেনাতি পঞ্চৰিঞ্ঞাণধাতূহি ৰিসদিসসভাৰেন. উপ্পত্তিট্ঠানেন চাতি মনোধাতুকিরিযমনোৰিঞ্ঞাণধাতুআদীহি পরিচ্ছিন্নেন উপ্পজ্জনট্ঠানেন চ. ইদানি একত্তগ্গহণং ৰিনাপি যথাৰুত্তস্স অত্থস্স সম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘অনুপনীতেপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সামঞ্ঞৰসেনাতি সদিসতাৰসেন. তস্সাতি ভৰঙ্গানন্তরং উপ্পন্নচিত্তস্স. অমনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰাসিদ্ধিতোতি মনোধাতুভাৰাসিদ্ধিতো. ন হি ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরং উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… তজ্জা মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ইদং ৰচনং ভৰঙ্গানন্তরং উপ্পন্নচিত্তস্স মনোধাতুভাৰং সাধেতি. সিদ্ধে হি মনোধাতুভাৰে তং তস্স নিৰত্তকং সিযাতি অধিপ্পাযো. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা পন উপ্পন্নস্স চিত্তস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰদীপকং ৰচনং তাদিসায মনোধাতুযাপি মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰমেৰ দীপেয্যাতি কথং তস্সা নিৰত্তকং সিযাতি আহ ‘‘ন হি যং চোদীযতি, তদেৰ পরিহারায হোতী’’তি.
যদি এৰং পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনস্স মনোৰিঞ্ঞাণধাতুভাৰাপত্তি এৰাতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘মনোধাতুযাপী’’তিআদি. পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি মনোধাতূহি চ ৰিসিট্ঠো সভাৰো পঞ্চৰিঞ্ঞাণ…পে… সভাৰো, তস্স ৰসেন. চুতিপটিসন্ধিভৰঙ্গানন্তি তদারম্মণম্পি ভৰঙ্গন্তোগধং কত্ৰা ৰুত্তং. জৰনাৰসানানীতি ৰা জৰনারম্মণত্তা তদারম্মণম্পি গহিতং দট্ঠব্বং. তেনেৰাহ ‘‘ছদ্ৰারিকচিত্তেহি ৰা’’তিআদি.
ৰিসুং কাতুং যুত্তন্তি আৰজ্জনম্পি যদিপি রূপাদিৰিসযং হোতি, জৰনং ৰিয আরম্মণরসানুভৰনং পন ন হোতীতি এদিসে ঠানে ৰিসুং কাতব্বমেৰ. মনো চাতি চ-সদ্দো ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু ৰিয ন সম্পিণ্ডনত্থো, অথ খো ব্যতিরেকত্থো দট্ঠব্বো.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.