২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
১৫৫. পচ্চযযুগল়ৰসেনাতি অজ্ঝত্তিকবাহিরপচ্চযদ্ৰযৰসেন. অজ্ঝত্তিকবাহিরৰসেন অব্বোকারতোতি অজ্ঝত্তিকৰসেন চেৰ বাহিরৰসেন চ অসঙ্করতো.
১৬৭. ৰিসঙ্খারনিন্নস্সাতি নিব্বানপোণস্স. ৰিনিমুত্তসঙ্খারস্সাতি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিৰিমুত্তীহি সমুখেন, তপ্পটিবদ্ধছন্দরাগপ্পহানেন চ সুট্ঠু ৰিনিমুত্তসঙ্খারস্স পরমস্সাসভাৰেন, গতিভাৰেন চ পতিট্ঠানভূতে. ‘‘নিব্বানং অরহতো গতী’’তি (পটি. ৩৩৯) হি ৰুত্তং. ঠিতিভাৰেনাতি চ পাঠো. তংসচ্ছিকরণাভাৰেতি তস্স নিব্বানস্স সচ্ছিকরণাভাৰে. নীতোতি পাপিতো, পকাসিতোতি অত্থো.
চুণ্ণিতন্তি ভেদিতং. ত্ৰমেৰ কিং ন জানাসীতি কিং ত্ৰং ন জানাসিযেৰাতি অত্থো. ‘‘কিং ত্ৰং একং নানং জানাসি, কিং ত্ৰং ন জানাসি এৰা’’তি এৰং ৰিক্খেপং করোন্তং পরৰাদিং ‘‘ননু ঞাতে’’তিআদিনা সকৰাদী নিবন্ধতি. ৰিভজিত্ৰাতি ‘‘রাগাদীনং খীণন্তে উপ্পন্নত্তা’’তি ভাৰত্থং ৰিভজিত্ৰা. রাগাদীনং খযা ন হোন্তীতি যোজনা. সসভাৰতা চ নিব্বানস্স আপন্না হোতীতি সম্বন্ধো.
নিব্বানারম্মণকরণেন কারণভূতেন. হেতুঅত্থে হি ইদং করণৰচনং. কিলেসক্খযমত্ততং ৰা নিব্বানস্স ইচ্ছতো কিলেসক্খযেন ভৰিতব্বন্তি যোজনা.
এৰং কিলেসক্খযমত্তে নিব্বানে খেপেতব্বা কিলেসা বহুৰিধা নানপ্পকারা, মগ্গো চ ওধিসো কিলেসে খেপেতি. স্ৰাযং ‘‘কতমং কিলেসক্খযং নিব্বানং আরম্মণং কত্ৰা কতমে কিলেসে খেপেতী’’তি পুরিমপুচ্ছাদ্ৰযমেৰ ৰদতি. তদেৰাতি যং ‘‘অৰিজ্জাতণ্হানং কিঞ্চি একদেসমত্তম্পী’’তি ৰুত্তং, তদেৰ.
এত্থ চ যাযং ‘‘কিলেসক্খযোৰ নিব্বান’’ন্তি নিব্বানস্স অভাৰতাচোদনা, তত্রাযং আগমতো যুত্তিতো চস্স ভাৰাভাৰৰিভাৰনা. তঞ্হি ভগৰতা –
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৰু. ৪৩).
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, তদাযতনং, যত্থ নেৰ পথৰী ন আপো ন তেজো ন ৰাযো’’তি (উদা. ৭১) –
চ আদিনা, তথা –
‘‘গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো’’তি (ম. নি. ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭-৮) –
‘‘অসঙ্খতঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি অসঙ্খতগামিনিঞ্চ পটিপদং, অনতং, অনাসৰং, সচ্চং, পারং, নিপুণং, সুদুদ্দসং, অজজ্জরং, ধুৰং, অপলোকিতং, অনিদস্সনং, নিপ্পপঞ্চং, সন্তং, অমতং, পণীতং, সিৰং, খেমং, তণ্হাক্খযং, অচ্ছরিযং, অব্ভুতং, অনীতিকং, অনীতিকধম্মং, নিব্বানং, অব্যাবজ্ঝং, ৰিরাগং, সুদ্ধিং, মুত্তিং, অনালযং, দীপং, লেণং, তাণং, সরণং, পরাযণঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পরাযণগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩৭৭) –
এৰমাদীহি চ সুত্তপদেহি ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা (ধ. স. দুকমাতিকা ৭), সব্বঞ্চ রূপং অসঙ্খতা চ ধাতূ’’তিআদীহি (ধ. স. ১১৯২, ১১৯৮, ১২০০) অভিধম্মপদেসেহি চ পরমত্থভাৰেনেৰ দেসিতং. ন হি সভাৰৰিরহিতস্স অভাৰমত্তস্স গম্ভীরাসঙ্খতাদিভাৰো অব্যাকতধম্মাদিভাৰো চ যুত্তো, ৰুত্তো চ সো. তস্মা ন অভাৰমত্তং নিব্বানং.
অপি চাযং অভাৰৰাদী এৰং পুচ্ছিতব্বো – যদি কিলেসাভাৰো নিব্বানং, স্ৰাযমভাৰো একো ৰা সিযা অনেকো ৰা? যদি একো, একেনেৰ মগ্গেন কতো সচ্ছিকতো চ হোতীতি উপরিমানং মগ্গানং নিরত্থকতা আপজ্জতি. ন হি একং অনেকেহি কম্মপ্পৰত্তেহি সাধেতব্বং দিট্ঠং. অথ সিযা একোৰ সো কিলেসাভাৰো, ন পন মগ্গেহি কাতব্বো, অথ খো সচ্ছিকাতব্বোতি. এৰং সতি সুট্ঠুতরং মগ্গস্স নিরত্থকতা আপজ্জতি কিলেসানং অপ্পহানতো. অকরোন্তো চ মগ্গো কিলেসাভাৰং তস্স সচ্ছিকিরিযায কমত্থং সাধেয্য, অথ মগ্গানং সংযোজনত্তযপ্পহানাদিপটিনিযতকিচ্চতায পহাযকৰিভাগেন কিলেসাভাৰভেদো, এৰং সতি ৰিনা সভাৰভেদং বহুভাৰো নত্থীতি বহুভাৰতাপদেসেনস্স সসভাৰতা আপন্না. অথাপি সিযা ‘‘যেসং অভাৰো, তেসং বহুভাৰেন বহুভাৰোপচারো’’তি, এৰং সতি যেসং অভাৰো, তেসং সভাৰতায সসভাৰোপচারোপি সিযা. তথা তেসং কিলেসসঙ্খতাদিতায কিলেসসঙ্খতাদিভাৰা চ সিযুং, ন চেতং যুত্তন্তি ন তেসং বহুভাৰোপচারো যুত্তো. একভাৰোপি চস্স অসভাৰতায এৰ ৰত্তুং ন সক্কাতি চে? ন, অভাৰসামঞ্ঞতো, অভাৰসামঞ্ঞেন অভেদসমঞ্ঞায একত্তনিদ্দেসো. সতি চ একত্তে পুব্বে ৰুত্তদোসানতিৰত্তি.
বহুভাৰে চ সসভাৰতা সিদ্ধা. যদিপি সিযা যথা বহুভাৰো সসভাৰতং, এৰং সামঞ্ঞেন সসভাৰতা বহুভাৰং ন ব্যভিচরেয্যাতি সসভাৰপক্খেপি নিব্বানস্স বহুভাৰো আপজ্জতীতি? তং ন, কস্মা? তথা সামঞ্ঞাভেদতো. ন হি এৰং ৰত্তুং লব্ভা যথা খরভাৰো সসভাৰতং ন ব্যভিচরতি, এৰং সসভাৰতাপি খরভাৰং ন ব্যভিচরেয্যাতি. এৰঞ্হি সতি তদঞ্ঞসব্বধম্মাভাৰপ্পসঙ্গো সিযা, তস্মা বহুভাৰো সসভাৰতাপেক্খো, ন সসভাৰতা বহুভাৰাপেক্খাতি ন সসভাৰস্স নিব্বানস্স বহুভাৰাপত্তি. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতীযমত্থি (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯), একা নিট্ঠা ন পুথুনিট্ঠা’’তিআদিৰচনতো.
অপি চেত্থ কিলেসাভাৰো নাম রাগাদীনং সমুচ্ছেদো অচ্চন্তপ্পহানং অনুপ্পাদনিরোধো. তস্স চ একত্তে একেনেৰ মগ্গেন সাধেতব্বতা কিচ্চৰিসেসাভাৰতোতি দস্সনাদিমগ্গৰিভাগো ন সিযা. ইচ্ছিতো চ সো ওধিসোৰ কিলেসানং পহাতব্বত্তা. সো চ মগ্গৰিভাগো সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং নাতিতিক্খতিক্খতিক্খতরতিক্খতমভাৰেন একস্মিম্পি সমুচ্ছেদপ্পহানযোগ্যভাৰে সচ্ছিকিরিযাৰিসেসেন হোতীতি নিব্বানস্স সসভাৰতাযযেৰ যুত্তো. অভাৰো পন কিলেসানং মগ্গেন কাতব্বো সিযা ‘‘মা মগ্গস্স নিরত্থকতা অহোসী’’তি, ন সচ্ছিকাতব্বো. কো হি তস্স সভাৰো, যো তেন সচ্ছিকরিযেয্য. সো চ কিলেসাভাৰো একেনেৰ মগ্গেন সাধেতব্বো সিযা, ন চতূহি ‘‘মা চতুভাৰনিব্বানতাপত্তি, নিব্বানৰিসেসাপত্তি চ অহোসী’’তি. ততো দস্সনাদিমগ্গৰিভাগো ন সিযাতি সব্বং আৰত্ততি.
যদি চ অভাৰো ভাৰস্স সিযাতি তস্স ভাৰধম্মতা ইচ্ছিতা, এৰং সতি যথা সঙ্খতধম্মস্স তস্স জরামরণাদীনং ৰিয সঙ্খতধম্মতাপি আপন্না, এৰং বহূনং কিলেসানং ধম্মস্স তস্স বহুভাৰাদিপ্পসঙ্গোপি দুন্নিৰারোতি অতংসভাৰস্স অসঙ্খতস্সেকস্স সসভাৰস্স নিব্বানভাৰো ৰেদিতব্বো.
যদি এৰং কস্মা ‘‘রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি (সং. নি. ৪.৩১৫, ৩৩০) ৰুত্তন্তি? খযেন অধিগন্তব্বত্তা. খযো হি অরিযমগ্গো. যথাহ ‘‘খযে ঞাণং, অনুপ্পাদে ঞাণ’’ন্তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১৪২). তেন রাগাদিক্খযপরিযাযেন অরিযমগ্গেন অধিগন্তব্বতো ‘‘পরমত্থং গম্ভীরং নিপুণং দুদ্দসং দুরনুবোধং নিব্বানং রাগাদিক্খযো’’তি ৰুত্তং. রাগাদিপ্পহানমুখেন ৰা তথা পত্তব্বতো, যথা অঞ্ঞত্থাপি ৰুত্তং ‘‘মদনিম্মদ্দনো পিপাসৰিনযো’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
অপিচ যথা পরিঞ্ঞেয্যতায সউত্তরানং কামানং রূপানঞ্চ পটিপক্খভূতং তব্বিধুরসভাৰং নিস্সরণং পঞ্ঞাযতি, এৰং সসভাৰানং সব্বেসম্পি সঙ্খতধম্মানং পটিপক্খভূতেন তব্বিধুরসভাৰেন নিস্সরণেন ভৰিতব্বং. যঞ্চ তন্নিস্সরণং, সা অসঙ্খতা ধাতু. কিঞ্চ ভিয্যো – সঙ্খতধম্মারম্মণং ৰিপস্সনাঞাণং অপি অনুলোমঞাণং কিলেসে তদঙ্গৰসেন পজহতি, ন সমুচ্ছেদৰসেন পজহিতুং সক্কোতি. তথা সম্মুতিসচ্চারম্মণং পঠমজ্ঝানাদীসু ঞাণং ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ কিলেসে পজহতি, ন সমুচ্ছেদৰসেন. ইতি সঙ্খতধম্মারম্মণস্স, সম্মুতিসচ্চারম্মণস্স চ ঞাণস্স কিলেসানং সমুচ্ছেদপ্পহানে অসমত্থভাৰতো তেসং সমুচ্ছেদপ্পহানকরস্স অরিযমগ্গঞাণস্স তদুভযৰিপরীতসভাৰেন আরম্মণেন ভৰিতব্বং, সা অসঙ্খতা ধাতু. তথা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (উদা. ৭৩; ইতিৰু. ৪৩) ইদং নিব্বানস্স পরমত্থতো অত্থিভাৰজোতকং ৰচনং অৰিপরীতত্থং ভগৰতা ভাসিতত্তা. যঞ্হি ভগৰতা ভাসিতং, তং অৰিপরীতত্থং যথা তং ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে সঙ্খারা দুক্খা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৭-২৭৯; থেরগা. ৬৭৬-৬৭৮; নেত্তি. ৫), তথা নিব্বান-সদ্দো কত্থচি ৰিসযে যথাভূতপরমত্থৰিসযো উপচারৰুত্তিসব্ভাৰতো সেয্যথাপি সীহ-সদ্দো. অথ ৰা অত্থেৰ পরমত্থতো অসঙ্খতা ধাতু ইতরতব্বিপরীতৰিমুত্তিসভাৰত্তা সেয্যথাপি ‘‘পথৰীধাতু ৰেদনা চা’’তি এৰমাদীহি নযেহি যুত্তিতোপি অসঙ্খতায ধাতুযা পরমত্থতো অত্থিভাৰো ৰেদিতব্বো.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.