১৮. ধম্মহদযৰিভঙ্গো
১. সব্বসঙ্গাহিকৰারৰণ্ণনা
৯৭৮. ধাতুসম্ভৰ…পে… সঙ্গহিতত্তাতি এত্থ খন্ধাদীনং কামধাতুআদিধাতূসু সম্ভৰভেদভিন্নানং নিরৰসেসতো সঙ্গহিতত্তাতি ৰিভাগেন যোজনা, তথা সেসেসুপি পরিযাপন্নপভেদভিন্নানন্তিআদিনা. তত্থ ‘‘নিরৰসেসতো সঙ্গহিতত্তা’’তি ইমিনা ‘‘সব্বসঙ্গাহিকৰারো’’তি অযমস্স অত্থানুগতা সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. যস্মা চেত্থ খন্ধাদীনং দ্ৰাদসন্নং কোট্ঠাসানং অনৰসেসসঙ্গহো, তস্মা এৰং দুতিযৰারাদীনঞ্চেত্থ অনুপ্পৰেসো ৰেদিতব্বো. খন্ধাদীনমেৰ হি তেসং সম্ভৰাদিৰিচারো উপ্পত্তানুপ্পত্তিদস্সনৰারোতি ৰত্তুং যুত্তোতি যোজনা. অনুপ্পত্তিদস্সনঞ্চেত্থ অত্থাপত্তিসিদ্ধং ৰেদিতব্বং. ন হি তত্থ ‘‘কতি খন্ধা ন পাতুভৰন্তী’’তিআদিপাল়ি অত্থি.
৯৭৯. পুচ্ছানুরূপন্তি যেনাধিপ্পাযেন পুচ্ছা কতা, তদনুরূপং. অৰিতথব্যাকরণং নাম বুদ্ধানং এৰ আৰেণিকং, অঞ্ঞেসং তং যাদিচ্ছিকং সুতক্খরসদিসন্তি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুৰচনং ৰিঞ্ঞায কতত্তা’’তি.
সব্বসঙ্গাহিকৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. উপ্পত্তানুপ্পত্তিৰারৰণ্ণনা
৯৯১. ‘‘কামভৰে’’তি ইদং ওকাসৰসেন ৰত্ৰা পুন সত্তসন্তানৰসেন ৰত্তুং ‘‘কামধাতুসম্ভূতানঞ্চা’’তি ৰুত্তন্তি তমত্থৰিসেসং দস্সেন্তো ‘‘ইদ্ধিযা…পে… অত্থো’’তি আহ. ‘‘ন ৰত্তব্বং সিযা’’তি কস্মা ৰুত্তং, যদিপি অসঞ্ঞসত্তানং অচক্খুকত্তা রূপাযতনং অচ্চন্তসুখুমত্তা হেট্ঠিমভূমিকানঞ্চ অগোচরো, সমানভূমিকানং পন ৰেহপ্ফলানং, উপরিভূমিকানঞ্চ সুদ্ধাৰাসানং চক্খাযতনস্স গোচরো হোতীতি আযতনাদিকিচ্চং করোতিযেৰাতি সক্কা ৰত্তুং. যং পনেত্থ ৰিত্থারতো ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ‘‘হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং কত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মি’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) ৰুত্তপদেসা কামাৰচরাদিওকাসা. তে সত্তনিকাযা চ ধাতূতি ৰুচ্চন্তি সমুদাযস্স অৰযৰাধারভাৰতো যথা ‘‘মাসপুঞ্জো মাসো’’তি. সত্তা উপ্পজ্জন্তি এত্থাতি সত্তুপ্পত্তি, উপ্পজ্জনট্ঠেন সত্তাৰ উপ্পত্তি সত্তুপ্পত্তীতি এৰং ওকাসসত্তলোকদ্ৰযস্স সত্তুপ্পত্তিপরিযাযো ৰেদিতব্বো. সত্তভাৰেন উপ্পত্তি, ন অনুপাদিন্নক্খন্ধা ৰিয সঙ্খারভাৰেনেৰাতি অধিপ্পাযো. কে পন তেতি আহ ‘‘সত্তাৰাসৰসেন…পে… উপাদিন্নকক্খন্ধা’’তি. তংতংপরিযাপন্নানন্তি তংতংসত্তাৰাসপরিযাপন্নানং সত্তানং, সঙ্খারানমেৰ ৰা. সদিসাধিট্ঠানভাৰেনাতি সদিসাকারেন পৰত্তমানানং খন্ধানং পতিট্ঠানভাৰেন. যেভুয্যেন হি তস্মিং সত্তাৰাসে ধম্মা সমানাকারেন পৰত্তন্তি.
উপ্পত্তানুপ্পত্তিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পরিযাপন্নাপরিযাপন্নৰারৰণ্ণনা
৯৯৯. তত্থ, অঞ্ঞত্থ চাতি তস্মিং, অঞ্ঞস্মিঞ্চ ভৰে, ওকাসে চ. পরিচ্ছেদকারিকায কামাদিতণ্হায পরিচ্ছিজ্জ আপন্না গহিতাতি পরিযাপন্নাতি তংতংভৰাদিঅন্তোগধা তংতংপরিযাপন্না.
পরিযাপন্নাপরিযাপন্নৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. উপ্পাদককম্মআযুপ্পমাণৰারো
১. উপ্পাদককম্মৰণ্ণনা
১০২১. ধাতুত্তযভূতদেৰৰসেনাতি কামাদিধাতুত্তযে নিব্বত্তদেৰানং ৰসেন.
উপ্পাদককম্মৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আযুপ্পমাণৰণ্ণনা
১০২৬. সুপরিমজ্জিতকঞ্চনাদাসং ৰিয সোভতি ৰিজ্জোততীতি সুভো, সরীরোভাসো, তেন সুভেন কিণ্ণা ৰিকিণ্ণাতি সুভকিণ্ণা.
১০২৭. তংতংমনসিকারন্তি পরিত্তপথৰীকসিণাদিগতমনসিকারং. অপ্পনাক্খণেপীতি পি-সদ্দেন পুব্বভাগং সম্পিণ্ডেতি. ছন্দনং আরম্মণপরিযেসনং ছন্দো, কত্তুকম্যতাছন্দো. পণিধানং চিত্তট্ঠপনা পণিধি, সঞ্ঞাৰিরাগাদীহি আরম্মণস্স ৰিসেসনং তথাপৰত্তায ভাৰনায আরম্মণকরণমেৰ.
ৰিপুলং ৰুচ্চতি মহন্তং, সন্তভাৰোপি মহনীযতায মহন্তমেৰাতি আহ ‘‘ৰিপুলা ফলাতি ৰিপুলসন্তসুখাযুৰণ্ণাদিফলা’’তি.
১০২৮. যং চাতুমহারাজিকানং আযুপ্পমাণং, সঞ্জীৰে এসো একো রত্তিদিৰো, তায রত্তিযা তিংস রত্তিযো মাসো, তেন মাসেন দ্ৰাদসমাসিকো সংৰচ্ছরো, তেন সংৰচ্ছরেন পঞ্চ ৰস্সসতানি সঞ্জীৰে আযুপ্পমাণং. যং তাৰতিংসানং আযুপ্পমাণং, এসো কাল়সুত্তে একো রত্তিদিৰো…পে… তেন সংৰচ্ছরেন ৰস্সসহস্সং কাল়সুত্তে আযুপ্পমাণং. যং যামানং আযুপ্পমাণং, এসো সঙ্ঘাতে একো রত্তিদিৰো…পে… তেন সংৰচ্ছরেন দ্ৰে ৰস্সসহস্সানি সঙ্ঘাতে আযুপ্পমাণং. যং তুসিতানং আযুপ্পমাণং, রোরুৰে এসো একো রত্তিদিৰো…পে… তেন সংৰচ্ছরেন চত্তারি ৰস্সসহস্সানি রোরুৰে আযুপ্পমাণং. যং নিম্মানরতীনং আযুপ্পমাণং, মহারোরুৰে এসো একো রত্তিদিৰো…পে… তেন সংৰচ্ছরেন অট্ঠ ৰস্সসহস্সানি মহারোরুৰে আযুপ্পমাণং. যং পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং আযুপ্পমাণং, তাপনে এসো একো রত্তিদিৰো…পে… তেন সংৰচ্ছরেন সোল়স ৰস্সসহস্সানি তাপনে আযুপ্পমাণং. মহাতাপনে উপড্ঢন্তরকপ্পো. অৰীচিযং একো অন্তরকপ্পো চ আযুপ্পমাণন্তি ৰদন্তি. দেৰানং অধিমুত্তকালকিরিযা ৰিয তাদিসেন পুঞ্ঞবলেন অন্তরাপি মরণং হোতীতি ‘‘কম্মমেৰ পমাণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা অব্বুদাদিআযুপরিচ্ছেদোপি যুত্ততরো হোতীতি.
কিং ঝানন্তি অট্ঠসু ঝানেসু কতরং ঝানং. ভৰসীসানীতি ভৰগ্গানি, পুথুজ্জনভৰগ্গং অরিযভৰগ্গং সব্বভৰগ্গন্তি ৰেহপ্ফলাদীনং সমঞ্ঞা. কস্সচি সত্তাতি পুথুজ্জনস্স, কস্সচি পঞ্চাতি সোতাপন্নস্স, সকদাগামিনো চ, কস্সচি তযোতি অনাগামিনো ৰসেন ৰুত্তং. তস্মা সো ব্রহ্মকাযিকাদীহি চুতো অরূপং উপপজ্জন্তো ৰেদিতব্বো. ‘‘নৰসু ব্রহ্মলোকেসু নিব্বত্তঅরিযসাৰকানং তত্রূপপত্তিযেৰ হোতি, ন হেট্ঠূপপত্তী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১০২৮) অযং অট্ঠকথাপাঠোতি অধিপ্পাযেন ‘‘যং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘তত্রূপপত্তিপি হোতি উপরূপপত্তিপি, ন হেট্ঠূপপত্তী’’তি পন পাঠোতি তেন ‘‘হেট্ঠূপপত্তিযেৰ নিৰারিতা’’তিআদিৰচনেন পযোজনং নত্থি. অরূপধাতূপপত্তি চ ন নিৰারিতাতি সম্বন্ধো. অরূপধাতূপপত্তি ন নিৰারিতা ‘‘মত্থকে ঠিতোৰ পরিনিব্বাতী’’তি নিযমস্স অনিচ্ছিতত্তা.
অঞ্ঞত্থাতি কামলোকে. তত্থাতি রূপলোকে. অযং অট্ঠকথাতি ‘‘পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্তো…পে… পরিনিব্বাতী’’তি এৰং পৰত্তা অট্ঠকথা. তেনেৰাতি যস্মা রূপধাতুযং উপপন্নো অধিপ্পেতো, ন উপপজ্জনারহো, তেনেৰ কারণেন. তস্সাতি যথাৰুত্তস্স রূপধাতুযং উপপন্নস্স অরিযসাৰকস্স. যেন রূপরাগেন তত্থ রূপভৰে উপপন্নো, তস্মিং অরূপজ্ঝানেন ৰিক্খম্ভিতে সম্মদেৰ দিট্ঠাদীনৰেসু যথা কামরূপভৰেসু আযতিং ভৰাভিলাসো ন ভৰিস্সতি, এৰং অরূপভৰেপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পুন…পে… ভৰিস্সতিযেৰা’’তি. তত্থ নিব্বত্তোতি রূপধাতুযং উপপন্নো. অরিযমগ্গং ভাৰেত্ৰাতি হেট্ঠিমং অরিযমগ্গং সম্পাদেত্ৰা. নিব্বত্তভৰাদীনৰদস্সনৰসেনাতি তস্মিং রূপভৰে নিব্বত্তোপি তত্থেৰ আদীনৰদস্সনৰসেন. অনিৰত্তিতভৰাভিলাসোতি উপরি অরূপভৰে অৰিস্সট্ঠভৰপত্থনো, যতো অরূপধাতুযং উপপজ্জনারহো. তস্স ৰসেনাতি তাদিসস্স অরিযসাৰকস্স ৰসেন. ‘‘কস্সচি পঞ্চ, কস্সচি তযো অনুসযা অনুসেন্তী’’তি অযং যমকপাল়ি (যম. ২.অনুসযযমক.৩১২) পৰত্তা.
আযুপ্পমাণৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অভিঞ্ঞেয্যাদিৰারৰণ্ণনা
১০৩০. ‘‘রুপ্পনলক্খণং রূপং, অনুভৰনলক্খণা ৰেদনা’’তিআদিনা সামঞ্ঞলক্খণপরিগ্গাহিকা. ‘‘ফুসনলক্খণো ফস্সো, সাতলক্খণং সুখ’’ন্তিআদিনা ৰিসেসলক্খণপরিগ্গাহিকা.
‘‘চত্তারো খন্ধা সিযা কুসলা’’তিআদীসু ইধ যং ৰত্তব্বং, তং খন্ধৰিভঙ্গাদীসু ৰুত্তং, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. সেসং যদেত্থ ন ৰুত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি.
অভিঞ্ঞেয্যাদিৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধম্মহদযৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি সম্মোহৰিনোদনিযা টীকায লীনত্থৰণ্ণনা
ৰিভঙ্গ-অনুটীকা সমত্তা.