১. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা

৭১৮. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ধম্মাদীসু কতো অতিদেসো সঙ্খেপতো তেসং দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘সঙ্খেপেন দস্সেত্ৰা’’তি. তেসং নিরুত্তিপটিভানানং ৰিসযা তব্বিসযা, তেসং, নিরুত্তিপটিভানৰিসযভূতানন্তি অত্থো. পচ্চযুপ্পন্নাদিভেদেহীতি পচ্চযুপ্পন্ননিব্বানভাসিতত্থাদিভেদেহি.

দুক্খহেতুফলজাতাদিধম্মজরামরণানি দুক্খাদীনি. সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকারৰারেসু দুক্খসমুদযাদিপরিযাযেন আগতো ফলনিব্বত্তকো হেতু, সচ্চপচ্চযাকারৰারেসু অরিযমগ্গো, পরিযত্তিৰারে ভাসিতং, অভিধম্মভাজনীযে কুসলং, অকুসলন্তি এৰং পাল়িযং ৰুত্তানংযেৰ ৰসেন পঞ্চ ধম্মা ৰেদিতব্বাতি ইমমত্থমাহ ‘‘তথা ধম্মা চা’’তি ইমিনা.

নিব্বত্তকহেতুআদীনন্তি নিব্বত্তকসম্পাপকঞাপকানং. পুরিমোতি পৰত্তনত্থো. তস্মিন্তি মগ্গে. পচ্ছিমোতি পাপনত্থো দট্ঠব্বো.

অৰিপরীতনিরুত্তীতি বুদ্ধাদীহি আচিণ্ণা তস্স তস্স অত্থস্স ৰাচকভাৰে নিরুল়্হা যাথাৰনিরুত্তি. যস্মা ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতো সদ্দো পঞ্ঞত্তীতি অত্তনো অধিপ্পাযো, তস্মা পরমততো তং দস্সেন্তো ‘‘অৰচনভূতাযা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ‘‘কেচি ৰণ্ণযন্তী’’তি আহ. এৰং সতীতি এৰং নিরুত্তিযা পঞ্ঞত্তিভাৰে সতি. পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বাতি আপজ্জতীতি ৰুত্তে, হোতু, কো দোসো তস্সা ৰচনীযভাৰতোতি কদাচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কন্তো আহ ‘‘ন চ ৰচনতো…পে… উচ্চারেতব্বং অত্থী’’তি. তেসং অত্থধম্মানং. ন ৰচনন্তি অৰচনং অৰচনসভাৰং. এৰংপকারন্তি এৰংৰিধং এৰং নিযতলিঙ্গৰিসেসজোতনাকারং.

পরতোতি পরভাগে অনন্তরমনোদ্ৰারে. সদ্দগ্গহণানুসারেন গহিতায নামনিরুত্তিযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পৰত্ততীতি ৰদন্তি. যদি এৰং কস্মা পাল়িযং ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘নিরুত্তি…পে… সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. পচ্ছা জাননন্তি সদ্দগ্গহণুত্তরকালং নামনিরুত্তিযা জাননং. এৰন্তি এৰং সদ্দগ্গহণতো পচ্ছা নামনিরুত্তিং আরব্ভ পৰত্তং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি গয্হমানে. এৰং নিরুত্তিযা নামপঞ্ঞত্তিপক্খে পাল়িযা, অট্ঠকথায চ ৰিরোধং দস্সেত্ৰা সদ্দপক্খে তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘যথা পনা’’তিআদিমাহ. তংতংসদ্দৰিভাৰকন্তি যথা তস্স তস্স সদ্দপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং দিব্বসোতঞাণং সদ্দারম্মণমেৰ তং তং সদ্দং ৰিভূতং করোতি, এৰং নিরুত্তিপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং নিরুত্তিসদ্দারম্মণমেৰ নিরুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণং তং ৰিভূতং করোতীতি তস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰুত্তা. সদ্দং পন ৰিভাৰেন্তং একন্ততো সদ্দূপনিবন্ধং পঞ্ঞত্তিম্পি ৰিভাৰেতিযেৰ, যতো সভাৰাসভাৰৰিসেসৰিভাৰনং সম্পজ্জতি. অঞ্ঞথা হি সদ্দমত্তগ্গহণে ৰিসেসাৰবোধো এৰ ন সিযাতি পোরাণা পঞ্ঞত্তিৰিভাৰনম্পি তস্স ইচ্ছন্তি. তংৰিভাৰকন্তি নিরুত্তিসদ্দৰিভাৰকং. ন পাল়িৰিরোধো হোতীতি যদিপি অভিধম্মভাজনীযে ‘‘যায নিরুত্তিযা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞত্তি হোতী’’তি (ৰিভ. ৭২৭) ৰুত্তং, তম্পি সভাৰনিরুত্তিসদ্দেন ধম্মানং পবোধনমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন তব্বিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিন্তি ‘‘নিরুত্তিসদ্দারম্মণা নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি ৰুচ্চমানে পাল়িযা ৰিরোধো ন হোতীতি অত্থো. ‘‘পচ্চৰেক্খন্তস্সা’’তি ৰুত্তত্তা সদ্দং গহেত্ৰা পচ্ছা গহিতায পঞ্ঞত্তিযা পচ্চৰেক্খণেন ভৰিতব্বন্তি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থমাহ ‘‘তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদি. সভাৰনিরুত্তিং ৰিভাৰেন্তংযেৰাতি সভাৰনিরুত্তিৰিসযস্স সম্মোহস্স পগেৰ ৰিদ্ধংসিতত্তা অত্থসাধনৰসেন অভিঞ্ঞাঞাণং ৰিয তং ৰিভাৰেন্তমেৰ পৰত্ততি. তেনাহ ‘‘নিরুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ উপ্পজ্জতী’’তি. পভেদগমনঞ্চেত্থ অনৰসেসতো নিরুত্তিৰিভাগজাননং. তথা সেসেসু. সক্কটনামাদীতি সক্কটৰসেন ৰুত্তনামাখ্যাতাদি. নিপাতপদং নামাদিপদানি ৰিয অত্থং ন ৰদতি, অথ খো ব্যঞ্জেতি জোতেতীতি ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং নিপাতপদং.

বোধি ঞাণং মণ্ডভূতং এত্থাতি বোধিমণ্ডো, মহাবোধিট্ঠানং. তেনাহ ‘‘পঠমাভিসম্বুদ্ধট্ঠানে’’তি. অঞ্ঞেন পকারেনাতি উগ্গহাদিপ্পকারেন.

অঞ্ঞথা হোন্তীতি পুরিসযুগে পুরিসযুগে একদেসেন পরিৰত্তন্তা কালন্তরে অঞ্ঞাকারা ভৰন্তি. ৰিনস্সন্তীতি তংতংভাসানং মনুস্সানং ৰিনাসেন ন পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সানং দুরুগ্গহণাদিনা কত্থচি কদাচি পরিৰত্তন্তীপি ব্রহ্মলোকাদীসু যথাসভাৰেনেৰ অৰট্ঠানতো ন সব্বত্থ, সব্বদা, সব্বথা চ পরিৰত্ততি. তেনাহ ‘‘কপ্পৰিনাসেপি তিট্ঠতিযেৰা’’তি. এতস্স নিরুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণস্স.

অত্থাদীসু ঞাণন্তি অত্থপটিসম্ভিদাদি. অত্থধম্মনিরুত্তিৰসেন তীসু. অত্থধম্মনিরুত্তিপটিভানৰসেন চতূসুপি ৰা. অত্থধম্মাদিনা অত্তনা জোতেতব্বেন সহ অত্থেনাতি সাত্থকানি. সব্বো অত্থধম্মাদিকো অত্থো ৰিসযভূতো এতস্স ঞাণস্স অত্থীতি সব্বত্থকং. সব্বস্মিং অত্থাদিকে ৰিসযে খিত্তং অত্তনো পচ্চযেহি ঠপিতং পৰত্তিতং. অরহত্তপ্পত্তিযা ৰিসদা হোন্তি পটিপক্খধম্মানং সব্বসো ৰিদ্ধংসিতত্তা. পঞ্চন্নন্তি অধিগমপরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছাপুব্বযোগানং. যথাযোগন্তি যং যং যস্স পুগ্গলস্স ৰিসদতায যুজ্জতি, তথা যোজেতব্বং.

পরিপুচ্ছাহেতু পৰত্তা কথা পরিপুচ্ছাতি ৰুত্তাতি আহ ‘‘পুচ্ছায…পে… পরিপুচ্ছাতি ৰুত্তা’’তি.

তেহীতি মগ্গেহি. পটিলাভো নাম পুব্বযোগসম্পত্তিযা অত্থাদিৰিসযস্স সম্মোহস্স সমুচ্ছিন্দনং, তং পন মগ্গকিচ্চমেৰাতি আহ ‘‘সো লোকুত্তরো’’তি. অত্থাদীনং পভেদতো সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থাপনা যথারহং পরিত্তকুসলমহাকিরিযচিত্তৰসেন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পভেদো কামাৰচরো’’তি. যথা পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৰপচ্চযো সভাৰহেতুভাৰতো, ন তথা পভেদস্স অসভাৰহেতুতায, পরম্পরপচ্চযতায চাতি অধিপ্পাযো. পরিযত্তিআদীনং পভেদস্স বলৰপচ্চযতায, অধিগমস্স চ তদভাৰে এসেৰ নযো. তত্থাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, তাসু পরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছাসু নিমিত্তভূতাসূতি অত্থো. যং ৰুত্তং হোতীতি ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিনা অট্ঠকথাৰচনেন যং অত্থজাতং ৰুত্তং হোতি. তং দস্সেন্তোতি তং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো. ‘‘পুব্বযোগাধিগমা’’তি ৰত্ৰা ‘‘দ্ৰেপী’’তি ৰচনং অধিগমসহিতোযেৰ পুব্বযোগো পভেদস্স বলৰপচ্চযো, ন কেৰলোতি দস্সনত্থং. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৰেপি একতো হুত্ৰা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮). ‘‘দ্ৰেপি ৰিসদকারণা’’তি ৰুত্তে পুব্বযোগস্সাপি ৰিসদকারণত্তং লব্ভতেৰাতি আহ ‘‘দ্ৰেপি ৰিসদকারণাতি…পে… ৰুত্ত’’ন্তি.

সঙ্গহৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.