১৫. পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযং

১. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা

৭১৮. ‘‘এসেৰ নযো’’তি ধম্মাদীসু কতো অতিদেসো সঙ্খেপতো তেসং দস্সনং হোতীতি আহ ‘‘সঙ্খেপেন দস্সেত্ৰা’’তি. তেসং নিরুত্তিপটিভানানং ৰিসযা তব্বিসযা, তেসং, নিরুত্তিপটিভানৰিসযভূতানন্তি অত্থো. পচ্চযুপ্পন্নাদিভেদেহীতি পচ্চযুপ্পন্ননিব্বানভাসিতত্থাদিভেদেহি.

দুক্খহেতুফলজাতাদিধম্মজরামরণানি দুক্খাদীনি. সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকারৰারেসু দুক্খসমুদযাদিপরিযাযেন আগতো ফলনিব্বত্তকো হেতু, সচ্চপচ্চযাকারৰারেসু অরিযমগ্গো, পরিযত্তিৰারে ভাসিতং, অভিধম্মভাজনীযে কুসলং, অকুসলন্তি এৰং পাল়িযং ৰুত্তানংযেৰ ৰসেন পঞ্চ ধম্মা ৰেদিতব্বাতি ইমমত্থমাহ ‘‘তথা ধম্মা চা’’তি ইমিনা.

নিব্বত্তকহেতুআদীনন্তি নিব্বত্তকসম্পাপকঞাপকানং. পুরিমোতি পৰত্তনত্থো. তস্মিন্তি মগ্গে. পচ্ছিমোতি পাপনত্থো দট্ঠব্বো.

অৰিপরীতনিরুত্তীতি বুদ্ধাদীহি আচিণ্ণা তস্স তস্স অত্থস্স ৰাচকভাৰে নিরুল়্হা যাথাৰনিরুত্তি. যস্মা ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারসহিতো সদ্দো পঞ্ঞত্তীতি অত্তনো অধিপ্পাযো, তস্মা পরমততো তং দস্সেন্তো ‘‘অৰচনভূতাযা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ‘‘কেচি ৰণ্ণযন্তী’’তি আহ. এৰং সতীতি এৰং নিরুত্তিযা পঞ্ঞত্তিভাৰে সতি. পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বাতি আপজ্জতীতি ৰুত্তে, হোতু, কো দোসো তস্সা ৰচনীযভাৰতোতি কদাচি ৰদেয্যাতি আসঙ্কন্তো আহ ‘‘ন চ ৰচনতো…পে… উচ্চারেতব্বং অত্থী’’তি. তেসং অত্থধম্মানং. ন ৰচনন্তি অৰচনং অৰচনসভাৰং. এৰংপকারন্তি এৰংৰিধং এৰং নিযতলিঙ্গৰিসেসজোতনাকারং.

পরতোতি পরভাগে অনন্তরমনোদ্ৰারে. সদ্দগ্গহণানুসারেন গহিতায নামনিরুত্তিযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পৰত্ততীতি ৰদন্তি. যদি এৰং কস্মা পাল়িযং ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘নিরুত্তি…পে… সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. পচ্ছা জাননন্তি সদ্দগ্গহণুত্তরকালং নামনিরুত্তিযা জাননং. এৰন্তি এৰং সদ্দগ্গহণতো পচ্ছা নামনিরুত্তিং আরব্ভ পৰত্তং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি গয্হমানে. এৰং নিরুত্তিযা নামপঞ্ঞত্তিপক্খে পাল়িযা, অট্ঠকথায চ ৰিরোধং দস্সেত্ৰা সদ্দপক্খে তদভাৰং দস্সেন্তো ‘‘যথা পনা’’তিআদিমাহ. তংতংসদ্দৰিভাৰকন্তি যথা তস্স তস্স সদ্দপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং দিব্বসোতঞাণং সদ্দারম্মণমেৰ তং তং সদ্দং ৰিভূতং করোতি, এৰং নিরুত্তিপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং নিরুত্তিসদ্দারম্মণমেৰ নিরুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণং তং ৰিভূতং করোতীতি তস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰুত্তা. সদ্দং পন ৰিভাৰেন্তং একন্ততো সদ্দূপনিবন্ধং পঞ্ঞত্তিম্পি ৰিভাৰেতিযেৰ, যতো সভাৰাসভাৰৰিসেসৰিভাৰনং সম্পজ্জতি. অঞ্ঞথা হি সদ্দমত্তগ্গহণে ৰিসেসাৰবোধো এৰ ন সিযাতি পোরাণা পঞ্ঞত্তিৰিভাৰনম্পি তস্স ইচ্ছন্তি. তংৰিভাৰকন্তি নিরুত্তিসদ্দৰিভাৰকং. ন পাল়িৰিরোধো হোতীতি যদিপি অভিধম্মভাজনীযে ‘‘যায নিরুত্তিযা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞত্তি হোতী’’তি (ৰিভ. ৭২৭) ৰুত্তং, তম্পি সভাৰনিরুত্তিসদ্দেন ধম্মানং পবোধনমেৰ সন্ধায ৰুত্তং, ন তব্বিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিন্তি ‘‘নিরুত্তিসদ্দারম্মণা নিরুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি ৰুচ্চমানে পাল়িযা ৰিরোধো ন হোতীতি অত্থো. ‘‘পচ্চৰেক্খন্তস্সা’’তি ৰুত্তত্তা সদ্দং গহেত্ৰা পচ্ছা গহিতায পঞ্ঞত্তিযা পচ্চৰেক্খণেন ভৰিতব্বন্তি আসঙ্কেয্যাতি তদাসঙ্কানিৰত্তনত্থমাহ ‘‘তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদি. সভাৰনিরুত্তিং ৰিভাৰেন্তংযেৰাতি সভাৰনিরুত্তিৰিসযস্স সম্মোহস্স পগেৰ ৰিদ্ধংসিতত্তা অত্থসাধনৰসেন অভিঞ্ঞাঞাণং ৰিয তং ৰিভাৰেন্তমেৰ পৰত্ততি. তেনাহ ‘‘নিরুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ উপ্পজ্জতী’’তি. পভেদগমনঞ্চেত্থ অনৰসেসতো নিরুত্তিৰিভাগজাননং. তথা সেসেসু. সক্কটনামাদীতি সক্কটৰসেন ৰুত্তনামাখ্যাতাদি. নিপাতপদং নামাদিপদানি ৰিয অত্থং ন ৰদতি, অথ খো ব্যঞ্জেতি জোতেতীতি ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং নিপাতপদং.

বোধি ঞাণং মণ্ডভূতং এত্থাতি বোধিমণ্ডো, মহাবোধিট্ঠানং. তেনাহ ‘‘পঠমাভিসম্বুদ্ধট্ঠানে’’তি. অঞ্ঞেন পকারেনাতি উগ্গহাদিপ্পকারেন.

অঞ্ঞথা হোন্তীতি পুরিসযুগে পুরিসযুগে একদেসেন পরিৰত্তন্তা কালন্তরে অঞ্ঞাকারা ভৰন্তি. ৰিনস্সন্তীতি তংতংভাসানং মনুস্সানং ৰিনাসেন ন পঞ্ঞাযন্তি, মনুস্সানং দুরুগ্গহণাদিনা কত্থচি কদাচি পরিৰত্তন্তীপি ব্রহ্মলোকাদীসু যথাসভাৰেনেৰ অৰট্ঠানতো ন সব্বত্থ, সব্বদা, সব্বথা চ পরিৰত্ততি. তেনাহ ‘‘কপ্পৰিনাসেপি তিট্ঠতিযেৰা’’তি. এতস্স নিরুত্তিপটিসম্ভিদাঞাণস্স.

অত্থাদীসু ঞাণন্তি অত্থপটিসম্ভিদাদি. অত্থধম্মনিরুত্তিৰসেন তীসু. অত্থধম্মনিরুত্তিপটিভানৰসেন চতূসুপি ৰা. অত্থধম্মাদিনা অত্তনা জোতেতব্বেন সহ অত্থেনাতি সাত্থকানি. সব্বো অত্থধম্মাদিকো অত্থো ৰিসযভূতো এতস্স ঞাণস্স অত্থীতি সব্বত্থকং. সব্বস্মিং অত্থাদিকে ৰিসযে খিত্তং অত্তনো পচ্চযেহি ঠপিতং পৰত্তিতং. অরহত্তপ্পত্তিযা ৰিসদা হোন্তি পটিপক্খধম্মানং সব্বসো ৰিদ্ধংসিতত্তা. পঞ্চন্নন্তি অধিগমপরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছাপুব্বযোগানং. যথাযোগন্তি যং যং যস্স পুগ্গলস্স ৰিসদতায যুজ্জতি, তথা যোজেতব্বং.

পরিপুচ্ছাহেতু পৰত্তা কথা পরিপুচ্ছাতি ৰুত্তাতি আহ ‘‘পুচ্ছায…পে… পরিপুচ্ছাতি ৰুত্তা’’তি.

তেহীতি মগ্গেহি. পটিলাভো নাম পুব্বযোগসম্পত্তিযা অত্থাদিৰিসযস্স সম্মোহস্স সমুচ্ছিন্দনং, তং পন মগ্গকিচ্চমেৰাতি আহ ‘‘সো লোকুত্তরো’’তি. অত্থাদীনং পভেদতো সল্লক্খণৰিভাৰনৰৰত্থাপনা যথারহং পরিত্তকুসলমহাকিরিযচিত্তৰসেন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘পভেদো কামাৰচরো’’তি. যথা পুব্বযোগো অধিগমস্স বলৰপচ্চযো সভাৰহেতুভাৰতো, ন তথা পভেদস্স অসভাৰহেতুতায, পরম্পরপচ্চযতায চাতি অধিপ্পাযো. পরিযত্তিআদীনং পভেদস্স বলৰপচ্চযতায, অধিগমস্স চ তদভাৰে এসেৰ নযো. তত্থাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, তাসু পরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছাসু নিমিত্তভূতাসূতি অত্থো. যং ৰুত্তং হোতীতি ‘‘এতেসু পনা’’তিআদিনা অট্ঠকথাৰচনেন যং অত্থজাতং ৰুত্তং হোতি. তং দস্সেন্তোতি তং নিদ্ধারেত্ৰা দস্সেন্তো. ‘‘পুব্বযোগাধিগমা’’তি ৰত্ৰা ‘‘দ্ৰেপী’’তি ৰচনং অধিগমসহিতোযেৰ পুব্বযোগো পভেদস্স বলৰপচ্চযো, ন কেৰলোতি দস্সনত্থং. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দ্ৰেপি একতো হুত্ৰা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৭১৮). ‘‘দ্ৰেপি ৰিসদকারণা’’তি ৰুত্তে পুব্বযোগস্সাপি ৰিসদকারণত্তং লব্ভতেৰাতি আহ ‘‘দ্ৰেপি ৰিসদকারণাতি…পে… ৰুত্ত’’ন্তি.

সঙ্গহৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সচ্চৰারাদিৰণ্ণনা

৭১৯. কালত্তযেপীতি অতীতাদীসু তীসুপি কালেসু. হেতুফলধম্মা হেতূনং ফলভূতা ধম্মা, পচ্চযনিব্বত্তাতি অত্থো. তেসঞ্চ হেতুধম্মাতি তেসং হেতুফলানং পচ্চযনিব্বত্তানং হেতুভূতা ধম্মা ‘‘ধম্মা’’তি ৰুত্তাতি যোজনা. ৰিনেয্যৰসেনাতি তথাৰিনেতব্বপুগ্গলজ্ঝাসযৰসেন. উপ্পন্না সমুপ্পন্নাতিআদি ন ৰুত্তন্তি উপ্পন্না সমুপ্পন্না উট্ঠিতা সমুট্ঠিতা পচ্চুপ্পন্নাতিআদি ন ৰুত্তং একন্তপচ্চুপ্পন্নস্সেৰ সঙ্গাহকত্তা. তংনিব্বত্তকাতি তেসং অত্থভাৰেন ৰুত্তানং নিপ্ফাদকা. ধম্মাতি ৰুত্তা ধম্মভাৰেন কথিতা.

সচ্চৰারাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

৭২৫. সামঞ্ঞেন ৰত্ৰা ৰিসেসেন অৰুত্তত্তাতি ‘‘তেসং ৰিপাকে’’তি যথাৰুত্তকুসলৰিপাকতাদিসামঞ্ঞেন ৰত্ৰা সহেতুকাহেতুকাদিৰিসেসেন অৰুত্তত্তা, সরূপেন নিদ্ধারেত্ৰা অৰুত্তত্তাতি অত্থো. অৰিপাকত্তাতি অৰিপাকধম্মত্তা. যদি এৰন্তি পচ্চযভাৰতো লব্ভমানোপি ধম্মভাৰো অৰিপাকধম্মতায কিরিযানং যদি ন ৰুত্তো, এৰং সতি. সতিপি পচ্চযুপ্পন্নভাৰে অৰিপাকভাৰতো অত্থভাৰোপি ন ৰত্তব্বো. তেনাহ ‘‘ৰিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৰো চ ন ৰত্তব্বো’’তি. এৰঞ্চেতি যদি পচ্চযুপ্পন্নত্তা কিরিযানং অত্থভাৰো ৰুত্তো. নপ্পটিসিদ্ধো ইচ্ছিতোৰাতি অত্থো. যদি এৰং কস্মা ন ৰুত্তোতি আহ ‘‘ৰিপাকস্স পনা’’তিআদি. তেসন্তি কুসলাকুসলানং, ৰিপাককিরিযধম্মানঞ্চ. অত্থধম্মতাতি ৰুত্তনযেন লব্ভমানোপি যথাক্কমং অত্থভাৰো, ধম্মভাৰো চ ন ৰুত্তো. পচ্চযভাৰং সত্তিৰিসেসং সনিপ্ফাদেতব্বতন্তি পদত্তযেনাপি ৰিপাকধম্মতমেৰাহ. সা হি ৰিপাকানং হেতুভাৰতো পচ্চযভাৰো, তদুপ্পাদনসমত্থতায সত্তিৰিসেসো, তেহি সগব্ভা ৰিয হোতীতি ‘‘সনিপ্ফাদেতব্বতা’’তি চ ৰুচ্চতি. তং পস্সন্তী নিপ্ফাদকৰিসেসাপি নিপ্ফাদেতব্বাপেক্খা হোতি ধম্মপটিসম্ভিদা. তংসম্বন্ধেনাতি নিপ্ফাদেতব্বসম্বন্ধেন. ধম্মপটিসম্ভিদং ৰদন্তেন অত্থপটিসম্ভিদাপি ৰুত্তা.

সভাৰধম্মে পঞ্ঞত্তি সভাৰপঞ্ঞত্তীতি আহ ‘‘ন সত্তাদিপঞ্ঞত্তিযা’’তি. সভাৰেন, নিরুত্তিযেৰ ৰা সভাৰপঞ্ঞত্তীতি ৰুত্তাতি আহ ‘‘অৰিপরীতপঞ্ঞত্তিযা ৰা’’তি.

৭৪৬. ৰোহারভূমিং, অধিগমভূমিঞ্চ একজ্ঝং কত্ৰা আহ ‘‘কামাৰচরা, লোকুত্তরা চ ভূমি ভূমী’’তি. চিত্তুপ্পাদা ৰা পৰত্তিট্ঠানভাৰতো ভূমি.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা

৭৪৭. সব্বঞাণারম্মণতাযাতি পটিসম্ভিদাপটিসম্ভিদাঞাণারম্মণতায. ‘‘সুত্তন্তভাজনীযে পন…পে… সিযা’’তি ইদং অভিধম্মভাজনীযেন ৰিরুজ্ঝতি, তস্স ৰা সাৰসেসদেসনতা আপজ্জতীতি চোদনং মনসি কত্ৰা আহ ‘‘অভিধম্মভাজনীযে’’তিআদি. নিরৰসেসকথনন্তি অসেসেত্ৰা কথনং. তেন চিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে অত্থে অসেসেত্ৰা দেসনা ইধ অভিধম্মভাজনীযস্স ভারো, ন সব্বঞেয্যধম্মেতি দস্সেতি. যথাদস্সিতৰিসযৰচনৰসেনাতি দস্সিতপ্পকারৰিসযস্স কথনৰসেন, ধম্মত্থৰসেন দস্সিতে তংতংচিত্তুপ্পাদে তত্থ ধম্মনিরুত্তাভিলাপেন ঞাণস্স কথনৰসেনাতি অত্থো. অঞ্ঞারম্মণতং ন পটিসেধেতি অতপ্পরভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ন নিরৰসেসেন কথনং অচিত্তুপ্পাদপরিযাপন্নস্স ৰিসযস্স অকথিতত্তা. এৰং পটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযস্সাপি ন নিরৰসেসেন কথনন্তি সুত্তন্তভাজনীযে অৰিসেসৰচনেন সব্বঞাণারম্মণতংযেৰ পটিভানপটিসম্ভিদায পতিট্ঠাপেতি. তথা তিস্সো পটিসম্ভিদাতিআদিপঞ্হপুচ্ছকপাল়িযাপি. তিস্সোতি অত্থধম্মপটিভানপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপটিসম্ভিদা হি ‘‘পরিত্তারম্মণা’’তেৰ ৰুত্তা.

যদিপি সিযা ন তস্সা মহগ্গতারম্মণতাতি সম্বন্ধো. ‘‘ন হি মগ্গো পচ্চযুপ্পন্নো ন হোতী’’তি ইমিনা ‘‘অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গারম্মণা’’তি ৰচনস্স যথাৰুত্তত্থসাধকতং ৰিভাৰেতি. তস্সাতি পটিভানপটিসম্ভিদায ন মহগ্গতারম্মণতা সম্ভৰতি ননু নযং অনুস্সরন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. দ্ৰেপীতি ‘‘অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গারম্মণা, তিস্সো পটিসম্ভিদা সিযা পরিত্তারম্মণা, সিযা মহগ্গতারম্মণা, সিযা অপ্পমাণারম্মণা’’তি চ দ্ৰেপি এতা পাল়িযো. তাসু বলৰতরায ঠানস্স, ইতরায অধিপ্পাযমগ্গনস্স চ উপাযদস্সনমুখেন তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিরোধং দস্সেতুং ‘‘কুসলাকুসলানং পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘নিপ্পরিযাযা তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতেন তত্থ অত্থপটিসম্ভিদায পরিযাযভাৰমাহ. তথা ৰিপাককিরিযানন্তিআদি যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স ৰিসদিসূদাহরণদস্সনং. উভযেনপি ‘‘অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গারম্মণা’’তি (ৰিভ. ৭৪৯) ৰচনং সুত্তন্তনযানুগতং নিপ্পরিযাযত্থস্স তত্থ অধিপ্পেতত্তাতি দীপেতি. কিঞ্চি পন ঞাণন্তিআদি ‘‘তিস্সো পটিসম্ভিদা’’তিআদিপাল়িযা সমত্থকং. যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স পটিভানং দীপনং পটিভানং. তেনাহ ‘‘ঞেয্যপ্পকাসনতো’’তি. ইতি যা ‘‘তিস্সো পটিসম্ভিদা’’তি পাল়ি, তস্সা বলৰভাৰৰিভাৰনেন ইতরায অধিপ্পাযমগ্গনং কতন্তি ৰেদিতব্বং. নিপ্পরিযাযাতি পরিযাযরহিতা উজুকং সরূপেনেৰ পৰত্তা. নিপ্পরিযায…পে… পৰত্তিযন্তি একন্তিকঅত্থারম্মণং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ঞাণারম্মণং পটিভানপটিসম্ভিদাতি গহেত্ৰা দেসনাযং.

সো এৰাতি পরস্স অভিলাপসদ্দো এৰ. অনুৰত্তমানতা চস্স নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নমেৰ সদ্দং আরম্মণং করোন্তী, সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানন্তীতি চ আদিৰচনৰসেন ৰেদিতব্বো.

পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.