১২. ঝানৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
মাতিকাৰণ্ণনা
৫০৮. পাতিমোক্খসংৰরাদীতি আদি-সদ্দেন ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, সতিসম্পজঞ্ঞং, জাগরিযানুযোগোতি এৰমাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অসুভানুস্সতিযোতি অসুভঝানানি, অনুস্সতিঝানানি চ. সতি সমণভাৰকরপুব্বভাগকরণীযসম্পত্তিযং সমণভাৰোপি সিদ্ধোযেৰ হোতীতি আহ ‘‘সুঞ্ঞা…পে… দস্সেতী’’তি. কারণে হি সিদ্ধে ফলম্পি সিদ্ধমেৰ হোতীতি. সিক্খাপদানং সরূপং, সিক্খিতব্বাকারং, সঙ্খেপতো ৰিভাগঞ্চ দস্সেতুং ‘‘সিক্খাপদেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ নামকাযাদিৰসেনাতি নামকাযপদকাযব্যঞ্জনকাযৰসেন ৰুত্তেসু. ইমিনা সিক্খাপদানং সিক্খায অধিগমূপাযভূতপঞ্ঞত্তিসভাৰতং দস্সেতি. তেসু সিক্খিতব্বাকারো সত্থুআণানতিক্কমোযেৰাতি আহ ‘‘ৰচ…পে… তব্বেসূ’’তি. সিক্খাকোট্ঠাসেসূতি ৰুত্তপ্পভেদেসু অধিসীলসিক্খাভাগেসু. তেসু সমাদানমেৰ সিক্খিতব্বাকারোতি ৰুত্তং ‘‘পরিপূরণৰসেন সিক্খিতব্বেসূ’’তি. সিক্খাপদেকদেসভূতাতি সিক্খাপদসমুদাযস্স অৰযৰভূতা. ভিক্খুসিক্খা হি ইধাধিপ্পেতা ‘‘ইধ ভিক্খূ’’তি ৰুত্তত্তা. তথা হি ৰক্খতি ‘‘সেসসিক্খা পন অত্থুদ্ধারৰসেন সিক্খাসদ্দস্স অত্থদস্সনত্থং ৰুত্তা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৫১৬).
মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৰণ্ণনা
৫০৯. দিট্ঠত্তাতি সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকতত্তা. খন্তিআদীসুপি এসেৰ নযো. সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকরণৰসেনেৰ হি ভগৰতো খমনরুচ্চনাদযো, ন অঞ্ঞেসং ৰিয অনুস্সৰাকারপরিৰিতক্কাদিমুখেন. অৰিপরীতট্ঠো একন্তনিয্যানট্ঠেন ৰেদিতব্বো. সিক্খিযমানোতি সিক্খায পটিপজ্জিযমানো. সিক্খিতব্বানি সিক্খাপদানীতি সিক্খাপদপাল়িং ৰদতি. খন্ধত্তযন্তি সীলাদিক্খন্ধত্তযং. ‘‘সব্বপাপস্স…পে… বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ১.৯০; নেত্তি. ৩০) ৰচনতো আহ ‘‘অনুসাসনদানভূতং সিক্খত্তয’’ন্তি.
সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযত্তাতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা একন্তহেতুভাৰতো. এত্থ চ সম্মাদিট্ঠীতি কম্মস্সকতাসম্মাদিট্ঠি, কম্মপথসম্মাদিট্ঠি চ. ফলকারণোপচারেহীতি ফলূপচারেন সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তা, কারণূপচারেন সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমত্তা. কুসলধম্মেহি অত্তনো একদেসভূতেহীতি সম্মাদিট্ঠিধম্মে সন্ধাযাহ. কুসলপঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণানং ৰা পজাননৰিজাননৰসেন দস্সনং দিট্ঠীতি. তেন অৰযৰধম্মেন সমুদাযস্স উপচরিততং দস্সেতি. ৰিনযনকিরিযত্তাতি দেসনাভূতং সিক্খত্তযমাহ. ধম্মেনাতি ধম্মতো অনপেতেন. অৰিসমসভাৰেনাতি অৰিসমেন সভাৰেন, সমেনাতি অত্থো.
৫১০. অনঞ্ঞত্থেনাতি গরহাদিঅঞ্ঞত্থরহিতেন সকত্থেন. ভিন্নপটধরেতি ভিক্খুসারুপ্পৰসেন পঞ্চখণ্ডাদিনা ছেদেন ছিন্নচীৰরধরে.
ভেদনপরিযাযৰসেন ৰুত্তং, তস্মা কিলেসানং পহানা কিলেসানং ভেদা ভিক্খূতি ৰুত্তং হোতি.
গুণৰসেনাতি সেক্খধম্মাদিগুণানং ৰসেন. তেন ভাৰত্থতো ভিক্খুসদ্দো দস্সিতো হোতি.
ইদং দ্ৰযন্তি ‘‘এত্থ চা’’তিআদিনা পরতো সঙ্গহদস্সনৰসেন ৰুত্তং ‘‘সেক্খো’’তিআদিকং ৰচনদ্ৰযং. ইমিনাতি ‘‘সেক্খো ভিক্খু ভিন্নত্তা পাপকান’’ন্তি পদানং অত্থদস্সনেন. ন সমেতি সেক্খঅসেক্খপুথুজ্জনাসেক্খদীপনতো. তদিদন্তি পঠমদ্ৰযং. নিপ্পরিযাযদস্সনং অরিযানং, অসেক্খানংযেৰ চ সেক্খভিন্নকিলেসভাৰদীপনতো. ৰুত্তোতি পটিঞ্ঞাৰচনং, সচ্চং ৰুত্তোতি অত্থো. ন পন ইধাধিপ্পেতো অত্থুদ্ধারৰসেন দস্সিতত্তা.
ভগৰতো ৰচনন্তি উপসম্পদাকম্মৰাচমাহ. তদনুরূপন্তি তদনুচ্ছৰিকং, যথাৰুত্তন্তি অত্থো. পরিসাৰত্থুসীমাসম্পত্তিযো ‘‘সমগ্গেন সঙ্ঘেন অকুপ্পেনা’’তি (ৰিভ. ৫১০) ইমিনা পকাসিতাতি ‘‘ঠানারহ’’ন্তি পদস্স ‘‘অনূন…পে… অৰুত্ত’’ন্তি এত্তকমেৰ অত্থমাহ.
৫১১. অৰীতিক্কমনৰিরতিভাৰতোতি অৰীতিক্কমসমাদানভূতা ৰিরতীতি কত্ৰা ৰারিত্তসীলং পত্ৰা ৰিরতি এৰ পধানন্তি চেতনাসীলস্সপি পরিযাযতা ৰুত্তা. ‘‘নগরৰড্ঢকী ৰত্থুৰিজ্জাচরিযো’’তি ইদং ইধাধিপ্পেতনগরৰড্ঢকীদস্সনং. ৰত্থুৰিজ্জা, পাসাদৰিজ্জাতি দুৰিধা হি ৰড্ঢকীৰিজ্জা. লেহিতব্বন্তি সাযিতব্বং. চুবিতব্বন্তি পাতব্বং.
ইন্দ্রিযসংৰরাহারত্তাতি ইন্দ্রিযসংৰরহেতুকত্তা. পাতিমোক্খসীলং সিক্খাপদসীলং ন পকতিসীলাদিকেন গয্হতীতি আহ ‘‘পাতিমোক্খতো অঞ্ঞং সীলং কাযিকঅৰীতিক্কমাদিগ্গহণেন গহিত’’ন্তি. তং পন পাতিমোক্খসীলেন ন সঙ্গয্হতীতি ন সক্কা ৰত্তুং, কাযিকৰাচসিকসংৰরস্স তব্বিনিমুত্তস্স অভাৰতোতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্ত’’ন্তি আহ.
তত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স এৰং অত্থো ৰেদিতব্বো – কিলেসানং বলৰভাৰতো, পাপকিরিযায সুকরভাৰতো, পুঞ্ঞকিরিযায চ দুক্করভাৰতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো, অনিচ্চতায ৰা ভৰাদীসু কম্মৰেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৰিয অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী, মরণৰসেন ৰা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৰস্স পাতনসীলোতি পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৰ ৰা. তং পাতিনং সংসারদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৰিমোক্খেন সত্তোপি ‘‘ৰিমুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০), ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি (মহাৰ. ২৮) চ. অথ ৰা অৰিজ্জাদিনা হেতুনা সংসারে পততি গচ্ছতি পৰত্ততীতি পাতী. ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪; ৩.৯৯; ৫.৫২০; কথা. ৭৫) হি ৰুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. ‘‘কণ্ঠেকাল়ো’’তিআদীনং ৰিয তস্স সমাসসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
অথ ৰা পাতেতি ৰিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. পততি ৰা এতেন অপাযদুক্খে ৰা সংসারদুক্খে ৰাতি পাতী, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং (সং. নি. ১.৫৫-৫৭), তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (ইতিৰু. ১৫; মহানি. ১৯১; চূল়নি. পারাযনানুগীতিগাথা নিদ্দেস ১০৭) চ আদি. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৰা পততি এত্থাতি পাতীনি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০; সু. নি. ১৭১). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৰা পাতো ৰিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসারো, ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৰা সব্বলোকাধিপতিভাৰতো ধম্মিস্সরো ভগৰা ‘‘পতী’’তি ৰুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. সব্বগুণানং ৰা মূলভাৰতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৰুত্তেনত্থেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৫) ৰিত্থারো.
অথ ৰা প-ইতি পকারে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকারেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৰসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি পতি মোক্খোতি ৰা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৰীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো, পতিমোক্খোযেৰ পাতিমোক্খং. মোক্খো ৰা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খং. সীলসংৰরো হি নিব্বেধভাগিযো সূরিযস্স অরুণুগ্গমনং ৰিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৰিয হোতি যথারহং কিলেসনিব্বাপনতোতি পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৰ পাতিমোক্খং.
অথ ৰা মোক্খং পতি ৰত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৰা পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৰ পাতিমোক্খন্তি. ইদম্পি পাতিমোক্খসদ্দস্স মুখমত্তদস্সনমেৰ. সব্বাকআরেন পন জিনপাতিমোক্খো ভগৰাৰ অনৰজ্জপতিমোক্খং পাতিমোক্খং সংৰণ্ণেয্য.
৫১৩. গরুভণ্ডৰিস্সজ্জনকরণভূতং এতস্স অত্থীতি গরুভণ্ডৰিস্সজ্জনং. গরুভণ্ডন্তরভূতং থাৰরাদি. ঊনকং ন ৰট্টতীতি ফাতিকম্মং ৰুত্তং. অতিরেকগ্ঘনকং, তদগ্ঘনকমেৰ ৰা ৰট্টতীতি. যথাৰুত্তন্তি পোক্খরণিতো পংসুউদ্ধরণাদিথাৰরকম্মং.
ধারেতি, পোসেতি ৰা পরেসং দারকে.
গিহীনং করিযমানং ৰুত্তং, ন সঙ্ঘস্স, গণস্স ৰাতি অত্থো. পিণ্ডপটিপিণ্ডন্তি উত্তরপদলোপং, পুরিমপদে উত্তরপদলোপঞ্চ কত্ৰা নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পিণ্ডত্থ’’ন্তিআদি. অযোনিসো ৰিচারণং অযাথাৰপটিপত্তি.
৫১৪. গচ্ছন্তি যথাসকং ৰিসযে পৰত্তন্তীতি গাৰো, চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি.
ৰিধুননং পপ্ফোটনং, পৰাহনন্তি অত্থো.
৫১৫. যথা করণত্থো করণীযসদ্দো, এৰং ৰিকিরণত্থোপি হোতীতি আহ ‘‘ৰিক্খিপিতব্বানী’’তি, ৰিদ্ধংসিতব্বানীতি অত্থো. সংযমনীযানি ৰা সংযমকরণীযানি, ‘‘ন পুন এৰং করোমী’’তি অত্তনো দহনং মনসা অধিট্ঠানং সংযমনং, সংযমনকরণীযানি সংৰরকরণীযানীতি চিত্তমত্তাযত্তা এৰ সংযমসংৰরা আচরিযেন অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘অনাপত্তিগমনীযানী’’তি. অন্তেৰাসিকত্থেরো পন দেসনাপি চিত্তুপ্পাদমনসিকারেহি ৰিনা ন হোতীতি দেসনাৰিসুদ্ধিং নিস্সরণং ৰদতি.
৫১৬. ‘‘অলঙ্কতো চেপি…পে… স ভিক্খূ’’তিআদীসু (ধ. প. ১৪২) ৰিয ইধাপি গুণতো ভিক্খু অধিপ্পেতো. তথা চ ৰুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খূতি পটিপত্তিযা ভিক্খুভাৰদস্সনতো এৰমাহা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৩৫৫). যত্তকং একেন পুগ্গলেন অসেসেত্ৰা সমাদাতুং সক্কা, তং সন্ধাযাহ ‘‘যেন সমাদানেন সব্বাপি সিক্খা সমাদিন্না হোন্তী’’তি যথা উপসম্পদাপারিপূরিযা অসেসং উপসম্পন্নসিক্খাসমাদানং. তন্তি সমাদানং. অনেকেসূতি ৰিসুং ৰিসুং সমাদানেসু. যথা সমাদিন্নায সিক্খায সব্বেন সব্বং অৰীতিক্কমনং সিক্খিতব্বাকারো, এৰং সতি ৰীতিক্কমে দেসনাগামিনিযা দেসনা, ৰুট্ঠানগামিনিযা ৰুট্ঠানং তদুপাযভূতং পারিৰাসিকৰত্তচরণাদীতি ৰুত্তং ‘‘অৰীতি…পে… আকারেনা’’তি. যং সিক্খাপদং পমাদেন ৰীতিক্কন্তং, তং সিক্খিযমানং ন হোতীতি সেসিতং নাম হোতীতি আহ ‘‘ৰীতিক্কমনৰসেন সেসস্সা’’তি.
৫১৯. চিত্তপরিসোধনভাৰনাতি চিত্তস্স পরিসোধনভূতা আৰরণীযধম্মৰিক্খম্ভিকা সমাধিৰিপস্সনাভাৰনা চিত্তপরিসোধনভাৰনা. সুপ্পপরিগ্গাহকন্তি নিদ্দাপরিগ্গাহকং. ইদন্তি ইদং অব্বোকিণ্ণভৰঙ্গোত্তরণসঙ্খাতং কিরিযমযচিত্তানং অপ্পৰত্তনং সুপ্পং নাম. ইতো ভৰঙ্গোত্তরণতো. পুব্বে ইতো কিরিযমযচিত্তপ্পৰত্তিতো পরঞ্চ নত্থি. অযং কাযকিলমথো, থিনমিদ্ধঞ্চ এতস্স সুত্তস্স পচ্চযো.
৫২২. সতিপট্ঠানাদযোতি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানইদ্ধিপাদা, একচ্চে চ মগ্গধম্মা সহ ন পৰত্তন্তি, তস্মা পাল়িযং ন ৰুত্তাতি অধিপ্পাযো. এতে তাৰ একস্মিং আরম্মণে সহ ন পৰত্তন্তীতি ন গণ্হেয্যুং, ইন্দ্রিযবলানি কস্মা ন গহিতানীতি আহ ‘‘পৰত্ত…পে… হোন্তী’’তি. এৰম্পি সদ্ধিন্দ্রিযবলানি বোজ্ঝঙ্গেহি ন সঙ্গয্হন্তীতি কথং তেসং তদন্তোগধতাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘পীতি…পে… ৰুত্তত্তা’’তি.
৫২৩. সমন্ততোতি সব্বভাগেসু সব্বেসু অভিক্কমাদীসু, সব্বভাগতো ৰা তেসু এৰ অভিক্কমাদীসু অত্থানত্থাদিসব্বভাগতো সব্বাকারতো. সম্মাতি অৰিপরীতং যোনিসো. সমন্তি অৰিসমং, ইট্ঠাদিআরম্মণে রাগাদিৰিসমরহিতং কত্ৰাতি অত্থো.
ভিক্খা চরীযতি এত্থাতি ভিক্খাচারো, ভিক্খায চরণট্ঠানং, সো এৰ গোচরো, ভিক্খায চরণমেৰ ৰা সম্পজঞ্ঞস্স ৰিসযভাৰতো গোচরো, তস্মিং ভিক্খাচারগোচরে. সো পন অভিক্কমাদিভেদভিন্নন্তি ৰিসেসনৰসেন ৰুত্তং ‘‘অভিক্কমাদীসু পনা’’তি. কম্মট্ঠানসঙ্খাতেতি যোগকম্মস্স ভাৰনায পৰত্তিট্ঠানসঙ্খাতে আরম্মণে, ভাৰনাকম্মেযেৰ ৰা, যোগিনো সুখৰিসেসহেতুতায ৰা কম্মট্ঠানসঙ্খাতে সম্পজঞ্ঞস্স ৰিসযভাৰেন গোচরে. অভিক্কমাদীসূতি অভিক্কমপটিক্কমাদীসু চেৰ চীৰরপারুপনাদীসু চ. অসম্মুয্হনং চিত্তকিরিযাৰাযোধাতুৰিপ্ফারৰসেনেৰ তেসং পৰত্তি, ন অঞ্ঞথাতি যাথাৰতো জাননং.
কম্মট্ঠানং পধানং কত্ৰাতি চীৰরপারুপনাদিসরীরপরিহরণকিচ্চকালেপি কম্মট্ঠানমনসিকারমেৰ পধানং কত্ৰা.
তস্মাতি যস্মা উস্সুক্কজাতো হুত্ৰা অতিৰিয মং যাচসি, যস্মা চ জীৰিতন্তরাযানং দুজ্জানতং ৰদসি, ইন্দ্রিযানি চ তে পরিপাকং গতানি, তস্মা. তিহাতি নিপাতমত্তং. তে তযা. এৰন্তি ইদানি ৰত্তব্বাকারং ৰদতি. সিক্খিতব্বন্তি অধিসীলসিক্খাদীনং তিস্সন্নম্পি সিক্খানং ৰসেন সিক্খনং কাতব্বং. যথা পন সিক্খিতব্বং, তং দস্সেন্তো ‘‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ দিট্ঠে দিট্ঠমত্তন্তি রূপাযতনে চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠমত্তং. যথা হি চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপে রূপমত্তমেৰ পস্সতি, ন নিচ্চাদিসভাৰং, এৰং সেসতংদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহিপি মে এত্থ দিট্ঠমত্তমেৰ ভৰিস্সতীতি সিক্খিতব্বন্তি অত্থো. অথ ৰা দিট্ঠে দিট্ঠং নাম চক্খুৰিঞ্ঞাণং, রূপে রূপৰিজাননন্তি অত্থো. মত্তাতি পমাণং. দিট্ঠং মত্তা এতস্সাতি দিট্ঠমত্তং, চক্খুৰিঞ্ঞাণমত্তমেৰ মে চিত্তং ভৰিস্সতীতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা আপাথগতে রূপে চক্খুৰিঞ্ঞাণং ন রজ্জতি ন দুস্সতি ন মুয্হতি, এৰং রাগাদিৰিরহেন চক্খুৰিঞ্ঞাণমত্তমেৰ মে জৰনং ভৰিস্সতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণপ্পমাণেনেৰ নং ঠপেস্সামীতি. অথ ৰা দিট্ঠং নাম চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দিট্ঠরূপং. দিট্ঠে দিট্ঠং নাম তত্থেৰ উপ্পন্নং সম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰোট্ঠব্বনসঙ্খাতং চিত্তত্তযং. যথা তং ন রজ্জতি ন দুস্সতি ন মুয্হতি, এৰং আপাথগতে রূপে তেনেৰ সম্পটিচ্ছনাদিপ্পমাণেন জৰনং উপ্পাদেস্সামি, নাস্স তং পমাণং অতিক্কমিত্ৰা রজ্জনাদিৰসেন উপ্পজ্জিতুং দস্সামীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো সুতমুতেসু. মুতন্তি চ তদারম্মণৰিঞ্ঞাণেহি সদ্ধিং গন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনং ৰেদিতব্বং. ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তন্তি এত্থ পন ৰিঞ্ঞাতং নাম মনোদ্ৰারাৰজ্জনেন ৰিঞ্ঞাতারম্মণং, তস্মিং ৰিঞ্ঞাতে. ৰিঞ্ঞাতমত্তন্তি আৰজ্জনপ্পমাণং. যথা আৰজ্জনং ন রজ্জতি ন দুস্সতি ন মুয্হতি, এৰং রজ্জনাদিৰসেন উপ্পজ্জিতুং অদত্ৰা আৰজ্জনপ্পমাণেনেৰ চিত্তং ঠপেস্সামীতি অযমেত্থ অত্থো. এৰঞ্হি তে বাহিয সিক্খিতব্বন্তি এৰং ইমায পটিপদায তযা বাহিয তিস্সন্নং সিক্খানং অনুপৰত্তনৰসেন সিক্খিতব্বং. ইতি ভগৰা বাহিযস্স সংখিত্তরুচিতায ছহি ৰিঞ্ঞাণকাযেহি সদ্ধিং ছল়ারম্মণভেদভিন্নং ৰিপস্সনাৰিসযং দিট্ঠাদীহি চতূহি কোট্ঠাসেহি ৰিভজিত্ৰা তত্থস্স ঞাততীরণপরিঞ্ঞং দস্সেতি.
কথং? এত্থ হি রূপাযতনং পস্সিতব্বট্ঠেন দিট্ঠং নাম, চক্খুৰিঞ্ঞাণং পন সদ্ধিং তংদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি দস্সনট্ঠেন, তদুভযম্পি যথাপচ্চযং পৰত্তমানং ধম্মমত্তমেৰ, ন এত্থ কোচি কত্তা ৰা কারেতা ৰা. যতো তং হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চং, উদযব্বযপটিপীল়নট্ঠেন দুক্খং, অৰসৰত্তনট্ঠেন অনত্তাতি কুতো তত্থ পণ্ডিতস্স রজ্জনাদীনং ওকাসোতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. এস নযো সুতাদীসুপি.
ইদানি ঞাততীরণপরিঞ্ঞাসু পতিট্ঠিতস্স উপরি সহ ফলেন পহানপরিঞ্ঞং দস্সেতুং ‘‘যতো খো তে বাহিযা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যতোতি যদা, যস্মা ৰা. তেতি তৰ. ততোতি তদা, তস্মা ৰা. তেনাতি তেন দিট্ঠাদিনা, দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন ৰা রাগাদিনা. ইদং ৰুত্তং হোতি – বাহিয, তৰ যস্মিং কালে, যেন ৰা কারণেন দিট্ঠাদীসু মযা ৰুত্তৰিধিং পটিপজ্জন্তস্স অৰিপরীতসভাৰাৰবোধেন দিট্ঠাদিমত্তং ভৰিস্সতি, তস্মিং কালে, তেন ৰা কারণেন ত্ৰং তেন দিট্ঠাদিপটিবদ্ধেন রাগাদিনা সহ ন ভৰিস্সসি, রত্তো ৰা দুট্ঠো ৰা মূল়্হো ৰা ন ভৰিস্সসি পহীনরাগাদিকত্তা, তেন ৰা দিট্ঠাদিনা সহ পটিবদ্ধো ন ভৰিস্সসীতি. ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থাতি যদা, যস্মা ৰা ত্ৰং তেন রাগেন ৰা রত্তো, দোসেন ৰা দুট্ঠো, মোহেন ৰা মূল়্হো ন ভৰিস্সসি, তদা, তস্মা ৰা ত্ৰং তত্থ দিট্ঠাদিকে ন ভৰিস্সসি, তস্মিং দিট্ঠে ৰা সুতমুতৰিঞ্ঞাতে ৰা ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি (মহাৰ. ২১) তণ্হামানদিট্ঠীহি অল্লীনো পতিট্ঠিতো ন ভৰিস্সসি. এত্তাৰতা পহানপরিঞ্ঞং মত্থকং পাপেত্ৰা খীণাসৰভূমি দস্সিতা. ততো ত্ৰং, বাহিয, নেৰিধ, ন হুরং, ন উভযমন্তরেনাতি যদা ত্ৰং, বাহিয, তেন রাগাদিনা তত্থ দিট্ঠাদীসু পটিবদ্ধো ন ভৰিস্সসি, তদা ত্ৰং নেৰ ইধ লোকে, ন পরলোকে, ন উভযত্থ হোসি. এসেৰন্তো দুক্খস্সাতি কিলেসদুক্খস্স, ৰট্টদুক্খস্স চ অযমেৰ অন্তো অযং পরিচ্ছেদো পরিৰটুমভাৰোতি অযমেৰ হি এত্থ অত্থো. যে পন ‘‘উভযমন্তরেনা’’তি পদং গহেত্ৰা অন্তরাভৰং নাম ইচ্ছন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পরতো অন্তরাভৰকথাযং (কথা. ৫০৫ আদযো ) আৰি ভৰিস্সতি.
এতেসন্তি অতিহরণৰীতিহরণানং.
‘‘তত্থ হী’’তিআদিনা পঞ্চৰিঞ্ঞাণৰীথিযং পুরেতরং পৰত্তঅযোনিসোমনসিকারৰসেন আৰজ্জনাদীনং অযোনিসো আৰজ্জনাদিনা ইট্ঠাদিআরম্মণে লোভাদিপ্পৰত্তিমত্তং হোতি, ন পন ইত্থিপুরিসাদিৰিকপ্পগাহো, মনোদ্ৰারেযেৰ পন সো হোতীতি দস্সেতি. তস্সাতি ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি রজ্জনাদিকস্স. ভৰঙ্গাদীতি ভৰঙ্গআৰজ্জনদস্সনানি, সম্পটিচ্ছনসন্তীরণৰোট্ঠব্বনপঞ্চদ্ৰারিকজৰনঞ্চ. অপুব্বতিত্তরতাৰসেনাতি অপুব্বতাইত্তরভাৰানং ৰসেন.
অতিহরতীতি মুখদ্ৰারং অতিক্কমিত্ৰা হরতি. তংতংৰিজানননিপ্ফাদকোতি তস্স তস্স পরিযেসনাদিৰিসযস্স, ৰিজাননস্স চ নিপ্ফাদকো. যেন হি পযোগেন পরিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযং ৰিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম হোতি. সম্মাপটিপত্তিন্তি ধম্মেসু অৰিপরীতপটিপত্তিং যথাভূতাৰবোধং.
গমনেপীতি গমনপযোগেপি. অতিহরণং যথাঠিতস্সেৰ কাযস্স ইচ্ছিতদেসাভিমুখকরণং. গমনং দেসন্তরুপ্পত্তি. ৰক্খমানোতি ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি…পে… অদ্ধাগমনৰসেন কথিতো. গতে ঠিতে নিসিন্নেতি এত্থ ৰিহারে চুণ্ণিকপাদুদ্ধারইরিযাপথৰসেন কথিতো’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৩) ৰক্খমানো ৰিসেসো.
পৰত্তেতি চঙ্কমাদীসু পৰত্তে রূপারূপধম্মে. পরিগ্গণ্হন্তস্স অনিচ্চাদিতো.
কাযিককিরিযাদিনিব্বত্তকজৰনং ফলূপচারেন ‘‘কাযাদিকিরিযাময’’ন্তি ৰুত্তং. কিরিযাসমুট্ঠিতত্তাতি পন কারণূপচারেন.
৫২৬. কম্মট্ঠানউপাসনস্সাতি কম্মট্ঠানভাৰনায. যোগপথন্তি ভাৰনাযোগ্গকিরিযায পৰত্তনমগ্গং.
৫৩৭. কাযাদীসূতি কাযৰেদনাচিত্তধম্মেসু. সুট্ঠু পৰত্তিযাতি অসুভানুপস্সনাদিৰসেন পৰত্তিযা. নিয্যানসভাৰো সম্মাসতিতা এৰ. উপট্ঠানন্তি সতিং কিচ্চতো দস্সেতি. এত্থ চ যথাৰুত্তো পরিগ্গহো জাতো এতিস্সাতি পরিগ্গহিতা, তং পরিগ্গহিতং নিয্যানভূতং সতিং কত্ৰাতি অত্থো ৰেদিতব্বো.
৫৪২-৩. পকুপ্পনং ইধ ৰিকারাপত্তিভাৰো.
৫৫০. তপ্পটিপক্খসঞ্ঞাতি থিনমিদ্ধপটিপক্খসঞ্ঞা. সা অত্থতো তদঙ্গাদিৰসেন থিনমিদ্ধৰিনোদনাকারপ্পৰত্তা কুসলৰিতক্কসম্পযুত্তসঞ্ঞা, তথাভূতো ৰা চিত্তুপ্পাদো সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
৫৫৩. সারম্ভন্তি আরম্ভৰন্তং, সহারম্ভন্তি অত্থো. নিরাৰরণাভোগা থিনমিদ্ধন্ধকারৰিগমেন নিরাৰরণসমন্নাহারসঞ্ঞা. ৰিৰটা অপ্পটিচ্ছাদনা.
৫৬৪. তত্থ তত্থাতি ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতী’’তিআদীসু (ৰিভ. ৫১১).
৫৮৮. যথা কেনচি নিক্কুজ্জিতং ‘‘ইদং নামেত’’ন্তি পকতিঞাণেন ন ঞাযতি, এৰং সব্বপ্পকারেন অৰিদিতং নিক্কুজ্জিতং ৰিয হোতীতি আহ ‘‘সব্বথা অঞ্ঞাততা নিক্কুজ্জিতভাৰো’’তি. নিরৰসেসপরিচ্ছিন্দনাভাৰোতি দুৰিঞ্ঞেয্যতায নিরৰসেসতো পরিচ্ছিন্দিতব্বতাভাৰো, পরিচ্ছিন্দিকাভাৰো ৰা. একদেসেনেৰ হি গম্ভীরং ঞাযতি.
আচিক্খন্তীতিআদিতো পরিব্যত্তং কথেন্তি. দেসেন্তীতি উপদিসনৰসেন ৰদন্তি, পবোধেন্তি ৰা. পঞ্ঞাপেন্তীতি পজানাপেন্তি, সংপকাসেন্তীতি অত্থো. পট্ঠপেন্তীতি পকারেহি অসঙ্করতো ঠপেন্তি. ৰিৰরন্তীতি ৰিৰটং করোন্তি. ৰিভজন্তীতি ৰিভত্তং করোন্তি. উত্তানীকরোন্তীতি অনুত্তানং গম্ভীরং উত্তানং পাকটং করোন্তি. এত্থ চ ‘‘পঞ্ঞাপেন্তী’’তিআদীহি ছহি পদেহি অত্থপদানি দস্সিতানি. ‘‘আচিক্খন্তি দেসেন্তী’’তি পন দ্ৰীহি পদেহি ব্যঞ্জনপদানীতি এৰং অত্থব্যঞ্জনপদসম্পন্নায উল়ারায পসংসায পসংসনং দস্সেতি. যং পনেতেসু অত্থব্যঞ্জনপদেসু ৰত্তব্বং, তং নেত্তিঅট্ঠকথাযং (নেত্তি. অট্ঠ. ২৩ আদযো) ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰ, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৬০২. এত্থেৰ যোজেতব্বং তস্স হেট্ঠাভূমিসমতিক্কমনমুখেন ভূমিৰিসেসাধিগমুপাযদীপনতো. সব্বত্থাপীতি ‘‘রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা, আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি সব্বেসুপি সমতিক্কমৰচনেসু.
৬১০. তংযেৰ আকাসং ফুটং ৰিঞ্ঞাণন্তি তংযেৰ কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং ‘‘অনন্ত’’ন্তি মনসিকারেন ফুটং ফরিত্ৰা ঠিতং পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসি করোতীতি অত্থো. দুতিযৰিকপ্পে পন সামঞ্ঞজোতনা ৰিসেসে তিট্ঠতীতি ‘‘ফুট’’ন্তি ইমিনা ৰিঞ্ঞাণমেৰ ৰুত্তন্তি ফুটং ৰিঞ্ঞাণন্তি পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণমাহ. তঞ্হি আকাসস্স সফরণকৰিঞ্ঞাণং. ৰিঞ্ঞাণেনাতি চ করণত্থে করণৰচনং, তঞ্চ দুতিযারুপ্পৰিঞ্ঞাণং ৰদতীতি আহ ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণেন মনসি করোতী’’তি. তেনাতি পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণেন. গহিতাকারন্তি অনন্তফরণৰসেন গহিতাকারং. মনসি করোতীতি দুতিযারুপ্পপরিকম্মমনসিকারেন মনসি করোতি. এৰন্তি যথাৰুত্তাকারং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণেন অনন্তফরণৰসেন যো গহিতাকারো, তং মনসি করোন্তংযেৰ. তং ৰিঞ্ঞাণন্তি তং দুতিযারুপ্পৰিঞ্ঞাণং. অনন্তং ফরতীতি ‘‘অনন্ত’’ন্তি ফরতি, তস্মা দুতিযোযেৰত্থো যুত্তোতি. ‘‘যঞ্হী’’তিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং পাকটং করোতি. তংফরণাকারসহিতন্তি তস্মিং আকাসে ফরণাকারসহিতং. ৰিঞ্ঞাণন্তি পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং.
৬১৫. পুব্বেতি দুতিযারুপ্পপরিকম্মকালে. যং ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসি কতং, তংযেৰ পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণমেৰ. তংযেৰ হি অভাৰেতি. আরম্মণাতিক্কমৰসেন হি এতা সমাপত্তিযো লদ্ধব্বাতি.
নিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
৬২৩. চতুক্কনযে দুতিযজ্ঝানমেৰ যেসং ৰিচারো ওল়ারিকতো ন উপট্ঠাতি, যেসঞ্চ উপট্ঠাতি, তেসং ৰসেন দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দেসিতন্তি চতুক্কনযতো পঞ্চকনযো নীহতোতি আহ ‘‘উদ্ধটানংযেৰ চতুন্নং…পে… দস্সনতো চা’’তি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা
৬৪০. তীসূতি পঠমাদীসু তীসু. চতুক্কনযেন হি তং ৰুত্তং. এৰংকোট্ঠাসিকাতি অপ্পমাণাতি ৰুত্তা. তেনাহ ‘‘লোকুত্তরভূতা এৰাতি অধিপ্পাযো’’তি. পরিচ্ছিন্নাকাস…পে… চতুত্থানং ৰট্টৰিপস্সনাপাদকত্তা ‘‘সব্বত্থপাদকচতুত্থে সঙ্গহিতানী’’তি ৰুত্তং.
অযং কথাতি পরিত্তারম্মণাদিকথা. হেট্ঠিমো অরিযো উপরিমস্স অরিযস্স লোকুত্তরচিত্তানি পটিৰিজ্ঝিতুং ন সক্কোতীতি ৰুত্তং ‘‘ন চ…পে… সক্কোতী’’তি.
‘‘কিরিযতো দ্ৰাদসন্ন’’ন্তি চ পাঠো অত্থি. সহ ৰদতি লোকুত্তরফলচতুত্থতাসামঞ্ঞেনাতি অধিপ্পাযো. ইধ সব্বসদ্দস্স পদেসসব্বৰাচিভাৰতো একদেসস্স অসম্ভৰেপি সব্বত্থপাদকতা এৰ ৰেদিতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘সব্বত্থ…পে… দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণচতুত্থাদীনীতি আদি-সদ্দেন আনাপানচতুত্থাদযো সঙ্গহিতা. নৰত্তব্বতাযাতি নৰত্তব্বারম্মণতায.
নিব্বানঞ্চাতি ৰত্তব্বং তদারম্মণস্সাপি বহিদ্ধারম্মণভাৰতো.
‘‘সসন্তানগতম্পী’’তি ইদং রূপ-সদ্দেন, কম্ম-সদ্দেন চ সম্বন্ধিতব্বং ‘‘সসন্তানগতম্পি অপাকটং রূপং দিব্বচক্খু ৰিয সসন্তানগতম্পি অপাকটং কম্মং ৰিভাৰেতী’’তি. পাকটে পন সসন্তানগতে রূপে, কম্মে চ অভিঞ্ঞাঞাণেন পযোজনং নত্থীতি ‘‘অপাকট’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং.
পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ঝানৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.