১৬. ঞাণৰিভঙ্গো
১. এককমাতিকাদিৰণ্ণনা
৭৫১. ওকাসট্ঠেন সম্পযুত্তা ধম্মা আরম্মণঞ্চাপি ঞাণস্স ৰত্থু. যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনাতি নহেতাদিঅৰিতথেকপ্পকারৰত্থুৰিভাৰনা. যথা একং নহেতু, তথা একং অঞ্ঞম্পীতি হি গহেতব্বং অৰিতথসামঞ্ঞযুত্তং ঞাণারম্মণং যাথাৰকৰত্থু. যাথাৰকেন ৰা অৰিতথসামঞ্ঞেন ৰত্থুৰিভাৰনা যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা.
দুকানুরূপেহীতি দুকমাতিকানুরূপেহীতি ৰদন্তি. ওসানদুকস্স পন দুকমাতিকং অনিস্সায ৰুত্তত্তা দুকভাৰানুরূপেহীতি ৰত্তব্বং. এৰং তিকানুরূপেহীতি এত্থাপি দট্ঠব্বং. ওসানদুকে পন অত্থোতি ফলং, অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং তং জনেতীতি অত্থজাপিকা, কারণগতা পঞ্ঞা. জাপিতো জনিতো অত্থো এতিস্সাতি জাপিতত্থা, কারণপঞ্ঞাসদিসী ফলপ্পকাসনভূতা ফলসম্পযুত্তা পঞ্ঞা.
১০. দসকমাতিকাৰণ্ণনা
৭৬০. ‘‘চতস্সো খো ইমা, সারিপুত্ত, যোনিযো. কতমা…পে… যো খো মং, সারিপুত্ত, এৰং জান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৫২) ৰচনেন চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং ৰুত্তং, ‘‘নিরযঞ্চাহং, সারিপুত্ত, পজানামী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৫৩) পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকং. ‘‘সংযুত্তকে আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানী’’তি ৰুত্তং, তত্থ পন নিদানৰগ্গে সত্তসত্ততি আগতানি চতুচত্তারীসঞ্চ, তেসত্ততি পন পটিসম্ভিদামগ্গে সুতমযাদীনি আগতানি দিস্সন্তি, ন সংযুত্তকেতি. অঞ্ঞানিপীতি এতেন ইধ এককাদিৰসেন ৰুত্তং, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘পুব্বন্তে ঞাণ’’ন্তিআদিনা, ব্রহ্মজালাদীসু চ ‘‘তযিদং তথাগতো পজানাতি ‘ইমানি দিট্ঠিট্ঠানানি এৰং গহিতানী’তি’’আদিনা ৰুত্তং অনেকঞাণপ্পভেদং সঙ্গণ্হাতি. যাথাৰপটিৰেধতো সযঞ্চ অকম্পিযং পুগ্গলঞ্চ তংসমঙ্গিং ঞেয্যেসু অধিবলং করোতীতি আহ ‘‘অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভকট্ঠেন চা’’তি.
সেট্ঠট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতং. পটিজাননৰসেন সব্বঞ্ঞুতং অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৰা পরিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, বুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৰ ৰদতি. তিট্ঠমানোৰাতি অৰদন্তোপি তিট্ঠমানোৰ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. অট্ঠসু পরিসাসু ‘‘অভিজানামহং, সারিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপরিসং…পে… তত্র ৰত মং ভযং ৰা সারজ্জং ৰা ওক্কমিস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সারিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) ৰচনেন দস্সিতঅকম্পিযঞাণযুত্তো দসবলোহন্তি অভীতনাদং নদতি. সীহনাদসুত্তেন খন্ধকৰগ্গে আগতেন.
‘‘দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) সুত্তসেসেন সপ্পুরিসূপস্সযাদীনং ফলসম্পত্তি পৰত্তি, পুরিমসপ্পুরিসূপস্সযাদিং উপনিস্সায পচ্ছিমসপ্পুরিসূপস্সযাদীনং সম্পত্তি পৰত্তি ৰা ৰুত্তাতি আদি-সদ্দেন তত্থ চ চক্ক-সদ্দস্স গহণং ৰেদিতব্বং. পটিৰেধনিট্ঠত্তা অরহত্তমগ্গঞাণং পটিৰেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৰুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তিপরস্স বুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিফলক্খণে পৰত্তং নামা’’তি ৰুত্তং. ততো পরং পন যাৰ পরিনিব্বানা দেসনাঞাণপ্পৰত্তি তস্সেৰ পৰত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৰেদিতব্বং, পৰত্তিতচক্কস্স চক্কৰত্তিনো চক্করতনট্ঠানং ৰিয.
সমাদীযন্তীতি সমাদানানি, তানি পন সমাদিযিত্ৰা কতানি হোন্তীতি আহ ‘‘সমাদিযিত্ৰা কতান’’ন্তি. কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানন্তি এতেন সমাদান-সদ্দস্স অপুব্বত্থাভাৰং দস্সেতি মুত্তগত-সদ্দে গত-সদ্দস্স ৰিয.
অগতিগামিনিন্তি নিব্বানগামিনিং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘নিব্বানঞ্চাহং, সারিপুত্ত, পজানামি নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (ম. নি. ১.১৫৩).
হানভাগিযধম্মন্তি হানভাগিযসভাৰং, কামসহগতসঞ্ঞাদিধম্মং ৰা. তং কারণন্তি পুব্বেৰ কতাভিসঙ্খারাদিং.
‘‘ইদানী’’তি এতস্স ‘‘ইমিনা অনুক্কমেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানী’’তি ইমিনা সহ যোজনা কাতব্বা. কিলেসাৰরণং তদভাৰঞ্চাতি কিলেসাৰরণাভাৰং. কিলেসক্খযাধিগমস্স হি কিলেসাৰরণং অট্ঠানং, তদভাৰো ঠানং. অনধিগমস্স কিলেসাৰরণং ঠানং, তদভাৰো অট্ঠানন্তি. তত্থ তদভাৰগ্গহণেন গহিতং ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায সম্মাদিট্ঠিযা ঠিতিং তব্বিপরীতায ঠানাভাৰঞ্চ অধিগমস্স ঠানং পস্সন্তেন ইমিনা ঞাণেন অধিগমানধিগমানং ঠানাট্ঠানভূতে কিলেসাৰরণতদভাৰে পস্সতি ভগৰাতি ইমমত্থং সাধেন্তো আহ ‘‘লোকিযসম্মাদিট্ঠিঠিতিদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিঠানাভাৰদস্সনতো চা’’তি. এত্থ চ অধিগমট্ঠানদস্সনমেৰ অধিপ্পেতং উপরি ভব্বপুগ্গলৰসেনেৰ ৰিপাকাৰরণাভাৰদস্সনাদিকস্স ৰক্খমানত্তা. ইমিনা পন ঞাণেন সিজ্ঝনতো পসঙ্গেন ইতরম্পি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ধাতুৰেমত্তদস্সনতোতি রাগাদীনং অধিমত্ততাদিৰসেন তংসহিতানং ধাতূনং ৰেমত্ততাদস্সনতো, ‘‘অযং ইমিস্সা ধাতুযা অধিমত্তত্তা রাগচরিতো’’তিআদিনা চরিযাহেতূনং ৰা, রাগাদযো এৰ ৰা পকতিভাৰতো ধাতূতি রাগাদিৰেমত্তদস্সনতোতি অত্থো. পযোগং অনাদিযিত্ৰাতি সন্ততিমহামত্তঅঙ্গুলিমালাদীনং ৰিয কামরাগব্যাপাদাদিৰসেন পযোগং অনাদিযিত্ৰা.
(১.) এককনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৬১. ন হেতুমেৰাতি এত্থ চ ন হেতূ এৰাতি অত্থো, ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৰসেন পন রস্সত্তং ম-কারো চ কতো ‘‘অদুক্খমসুখা’’তি এত্থ ৰিয. ইমিনাপি নযেনাতি এত্থ পুরিমনযেন হেতুভাৰাদিপটিক্খেপো, পচ্ছিমনযেন নহেতুধম্মাদিকোট্ঠাসসঙ্গহোতি অযং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. চুতিগ্গহণেন চুতিপরিচ্ছিন্নায একায জাতিযা গহণং দট্ঠব্বং, ভৰগ্গহণেন নৰধা ৰুত্তভৰস্স. তদন্তোগধতায তত্থ তত্থ পরিযাপন্নতা ৰুত্তা. উপ্পন্নং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি ‘‘ন রূপং ৰিয উপ্পন্না ছৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যা’’তি রূপতো এতেসং ৰিসেসনং করোতি.
৭৬২. কপ্পতো কপ্পং গন্ত্ৰাপি ন উপ্পজ্জতীতি ন কদাচি তথা উপ্পজ্জতি. ন হি খীরাদীনং ৰিয এতেসং যথাৰুত্তলক্খণৰিলক্খণতা অত্থীতি দস্সেতি.
৭৬৩. সমোধানেত্ৰাতি লোকে ৰিজ্জমানং সব্বং রূপং সমোধানেত্ৰা. এতেন মহত্তেপি অৰিভাৰকত্তং দস্সেন্তো সুখুমত্তা ন ৰিভাৰেস্সতীতি ৰাদপথং ছিন্দতি. চক্খুপসাদে মম ৰত্থুম্হীতি অত্থো. ৰিসযোতি ইস্সরিযট্ঠানন্তি অধিপ্পাযো.
৭৬৪. অব্বোকিণ্ণাতি অব্যৰহিতা, অনন্তরিতাতি অত্থো. ৰৰত্থিতানম্পি পটিপাটিনিযমো তেন পটিক্খিত্তোতি অত্থো. অনন্তরতাতি অনন্তরপচ্চযতা এতেন পটিক্খিত্তাতি অত্থো.
৭৬৫. সমনন্তরতাতি চ সমনন্তরপচ্চযতা.
৭৬৬. আভুজনতোতি আভুগ্গকরণতো, নিৰত্তনতো ইচ্চেৰ অত্থো. এত্থ চ ‘‘পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণা অনাভোগা’’তি আভোগসভাৰা ন হোন্তীতি অত্থো, ‘‘পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং নত্থি আৰট্টনা ৰা’’তিআদীসুপি আৰট্টনভাৰো ৰাতিআদিনা অত্থো দট্ঠব্বো.
ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতীতি এত্থ ন সব্বে রূপাদিধম্মা ধম্মগ্গহণেন গহিতাতি যথাধিপ্পেতধম্মদস্সনত্থং ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মাতি এৰং ৰুত্ত’’ন্তি আহ.
রূপাদীসু অভিনিপতনং তেহি সমাগমো তেসন্তিপি ৰত্তুং যুজ্জতীতি আহ ‘‘রূপাদীনং অভিনিপাতমত্ত’’ন্তি. কম্মত্থে ৰা সামিৰচনং. ৰিঞ্ঞাণেহি অভিনিপতিতব্বানি হি রূপাদীনীতি. ইদং ৰুত্তং হোতীতিআদীসু হি অযং অধিপ্পাযো – আরম্মণকরণেন পটিৰিজানিতব্বানি রূপাদীনি ঠপেত্ৰা কুসলাকুসলচেতনায তংসম্পযুত্তানঞ্চ যথাৰুত্তানং সহজপুব্বঙ্গমধম্মেন পটিৰিজানিতব্বানং পটিৰিজাননং এতেসং নত্থীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘দস্সনাদিমত্ততো পন মুত্তা অঞ্ঞা এতেসং কুসলাদিপটিৰিঞ্ঞত্তি নাম নত্থী’’তি কিচ্চন্তরং পটিসেধেতি.
অৰিপাকভাৰেন অঞ্ঞং অব্যাকতসামঞ্ঞং অনিৰারেন্তো কুসলাকুসলগ্গহণঞ্চ করোতীতি চৰনপরিযোসানঞ্চ কিচ্চং. পি-সদ্দেন সহজৰনকানি ৰীথিচিত্তানি সম্পিণ্ডেত্ৰা পঞ্চদ্ৰারে পটিসেধনে অযং অধিপ্পাযো সিযা – ‘‘মনসা চে পদুট্ঠেন…পে… পসন্নেন ভাসতি ৰা করোতি ৰা’’তি (ধ. প. ১-২) এৰং ৰুত্তা ভাসনকরণকরা, তংসদিসা চ সুখদুক্খুপ্পাদকা বলৰন্তো ছট্ঠদ্ৰারিকা এৰ ধম্মগ্গহণেন গহিতাতি ন তেসং পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেন পটিৰিজাননং অত্থি, দুব্বলানং পন পুব্বঙ্গমপটিৰিজাননং তত্থ ন পটিসিদ্ধং ‘‘ন কাযকম্মং ন ৰচীকম্মং পট্ঠপেতী’’তি ৰিঞ্ঞত্তিদ্ৰযজনকস্সেৰ পট্ঠপনপটিক্খেপেন দুব্বলস্স মনোকম্মস্স অনুঞ্ঞাতত্তা. তথা কাযসুচরিতাদিকুসলকম্মং করোমীতি, তব্বিপরীতং অকুসলং কম্মং করোমীতি চ কুসলাকুসলসমাদানং পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেন ন হোতি. তথা পটিচ্চসমুপ্পাদৰণ্ণনাযং ৰুত্তা ‘‘পঞ্চদ্ৰারিকচুতি চ ন পঞ্চদ্ৰারিকচিত্তেহি হোতি চুতিচিত্তস্স অতংদ্ৰারিকত্তা’’তি. যা পনাযং পাল়ি ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতি অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তা’’তি, তস্সা রূপাদীনং আপাথমত্তং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং কঞ্চি ধম্মসভাৰং ন পটিৰিজানাতীতি অযমত্থো দিস্সতি. ন হি রূপং পটিগ্গণ্হন্তম্পি চক্খুৰিঞ্ঞাণং রূপন্তি চ গণ্হাতীতি. সম্পটিচ্ছনস্সপি রূপনীলাদিআকারপটিৰিজাননং নত্থীতি কিঞ্চি ধম্মস্স পটিৰিজাননং পটিক্খিত্তং, পঞ্চহি পন ৰিঞ্ঞাণেহি সাতিসযং তস্স ৰিজাননন্তি ‘‘অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তা’’তি ন ৰুত্তং. যস্স পাল়িযং বহিদ্ধাপচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰুত্তা, ততো অঞ্ঞং নিরুত্তিপটিসম্ভিদং ইচ্ছন্তেহি পঞ্চদ্ৰারজৰনেন পটিসম্ভিদাঞাণস্স সহুপ্পত্তি পটিসিদ্ধা. রূপারূপধম্মেতি রূপারূপাৰচরধম্মেতি অত্থো.
পঞ্চদ্ৰারিকচিত্তেন ন পটিবুজ্ঝতীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু রূপাদীনং আপাথগমনে নিদ্দাপটিবোধো হোতীতি? ন, পঠমং মনোদ্ৰারিকজৰনস্স উপ্পত্তিতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘নিদ্দাযন্তস্স হী’’তিআদি. পলোভেত্ৰা সচ্চসুপিনেন.
অব্যাকতোযেৰ আৰজ্জনমত্তস্সেৰ উপ্পজ্জনতোতি ৰদন্তি. এৰং ৰদন্তেহি মনোদ্ৰারেপি আৰজ্জনং দ্ৰত্তিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰা জৰনট্ঠানে ঠত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতীতি অধিপ্পেতন্তি দট্ঠব্বং.
তস্সা এৰ ৰসেনাতি তস্সা ৰসেন একৰিধেন ঞাণৰত্থু হোতীতি চ, ৰেদিতব্বন্তি চ যোজনা কাতব্বা.
এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(২.) দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৬৭. অত্থ-সদ্দো অঞ্ঞত্র সভাৰং গহেত্ৰা অধিকরণেসু পৰত্তমানো অধিকরণৰসেন লিঙ্গপরিৰত্তিং গচ্ছতীতি অধিপ্পাযেন জাপিতা চ সা অত্থা চাতি জাপিতত্থাতি অযমত্থো ৰিভাৰিতোতি দট্ঠব্বো.
দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(৩.) তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৬৮. পঞ্ঞাপরিণামিতেসূতি পঞ্ঞায পরিপাচিতেসু. ‘‘যোগৰিহিতেসূতি ইদঞ্চ ৰিসযৰিসেসনমত্তমেৰ, তস্মা যানি পঞ্ঞায ৰিহিতানি অহেসুং হোন্তি ভৰিস্সন্তি চ, সব্বানি তানি যোগৰিহিতানীতি দট্ঠব্বানি. সিক্খিত্ৰা কাতব্বং সিপ্পং, ইতরং কম্মং. অযমেতেসং ৰিসেসো. ৰড্ঢকীকম্মন্তি চ অসিক্খিত্ৰাপি কাতব্বং থূলকম্মং ‘‘কম্ম’’ন্তি দট্ঠব্বং, পঞ্ঞা এৰ ৰা তত্থ তত্থ ‘‘কম্মং সিপ্প’’ন্তি চ ৰেদিতব্বা. নাগমণ্ডলং নাম মণ্ডলং কত্ৰা সপ্পে ৰিজ্জায পক্কোসিত্ৰা বলিং দত্ৰা ৰিসাপনযনং. পরিত্তং রক্খা, যেন ‘‘ফূ’’তি মুখৰাতং দত্ৰা ৰিসং অপনযন্তি, সো উণ্ণনাভিআদিমন্তো ফুধমনকমন্তো. ‘‘অ আ’’তিআদিকা মাতিকা ‘‘ক কা’’তিআদিকো তপ্পভেদো চ লেখা.
কুসলং ধম্মং সকং, ইতরং নোসকং. চতুন্নং সচ্চানং পটিৰিজ্ঝিতব্বানং তপ্পটিৰেধপচ্চযভাৰেন অনুলোমনং দট্ঠব্বং. পুব্বে ‘‘যোগৰিহিতেসু ৰা কম্মাযতনেসূ’’তিআদিনা পঞ্ঞা ৰুত্তা, পুন তস্সা ৰেৰচনৰসেন ‘‘অনুলোমিকং খন্তি’’ন্তিআদি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘অনু…পে… পঞ্ঞাৰেৰচনানী’’তি আহ. এত্থ চ এৰরূপিন্তি যথাৰুত্তকম্মাযতনাদিৰিসযং কম্মস্সকতসচ্চানুলোমিকসভাৰং অনিচ্চাদিপৰত্তিআকারঞ্চাতি অত্থো. যথাৰুত্তা চ ভূমিসভাৰপৰত্তিআকারনিদ্দেসা খন্তিআদীহি যোজেতব্বা. যস্সা পঞ্ঞায ধম্মা নিজ্ঝানপজাননকিচ্চসঙ্খাতং ওলোকনং খমন্তি অৰিপরীতসভাৰত্তা, সা পঞ্ঞা ধম্মানং নিজ্ঝানক্খমনং এতিস্সা অত্থীতি ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তীতি অত্থো.
৭৬৯. অসংৰরং মুঞ্চতীতি সমাদানসম্পত্তৰিরতিসম্পযুত্তচেতনা ‘‘সীলং পূরেন্তস্স মুঞ্চচেতনা’’তি ৰুত্তা. পুব্বাপরপঞ্ঞায চ দানসীলমযতাৰচনতো মুঞ্চঅপরচেতনাৰসেন ‘‘আরব্ভা’’তি, পুব্বচেতনাৰসেন ‘‘অধিকিচ্চা’’তি চ ৰত্তুং যুত্তন্তি ‘‘অধিকিচ্চা’’তিপি পাঠো যুজ্জতি.
৭৭০. পঞ্চসীলদসসীলানি ৰিঞ্ঞাণস্স জাতিযা চ পচ্চযভূতেসু সঙ্খারভৰেসু অন্তোগধানীতি ‘‘উপ্পাদা ৰা’’তিআদিকায ধম্মট্ঠিতিপাল়িযা সঙ্গহিতানি. ভৰনিব্বত্তকসীলস্স পঞ্ঞাপনং সতিপি সৰনে ন তথাগতদেসনাযত্তন্তি ভিক্খুআদীনম্পি তং ৰুত্তং.
অধিপঞ্ঞায পঞ্ঞাতি অধিপঞ্ঞায অন্তোগধা পঞ্ঞা. অথ ৰা অধিপঞ্ঞানিব্বত্তেসু, তদধিট্ঠানেসু ৰা ধম্মেসু অধিপঞ্ঞা-সদ্দো দট্ঠব্বো, তত্থ পঞ্ঞা অধিপঞ্ঞায পঞ্ঞা.
৭৭১. অপাযুপ্পাদনকুসলতা অপাযকোসল্লং সিযাতি মঞ্ঞমানো পুচ্ছতি ‘‘অপাযকোসল্লং কথং পঞ্ঞা নাম জাতা’’তি. তং পন পরস্স অধিপ্পাযং নিৰত্তেন্তো ‘‘পঞ্ঞৰাযেৰ হী’’তিআদিমাহ. তত্রুপাযাতি তত্র তত্র উপাযভূতা. ঠানে উপ্পত্তি এতস্সাতি ঠানুপ্পত্তিযং. কিং তং? কারণজাননং, ভযাদীনং উপ্পত্তিক্খণে তস্মিংযেৰ ঠানে লহুউপ্পজ্জনকন্তি ৰুত্তং হোতি.
তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(৪.) চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা
৭৯৩. ন পরিতস্সতীতি ‘‘অপি নাম মে তণ্ডুলাদীনি সিযু’’ন্তি ন পত্থেতি, তদভাৰেন ৰা ন উত্তসতি.
৭৯৬. অপরপ্পচ্চযেতি পরেন নপত্তিযাযিতব্বে. ধম্মে ঞাণন্তি সচ্চৰিসযং ঞাণং. অরিযসচ্চেসু হি ধম্ম-সদ্দো তেসং অৰিপরীতসভাৰত্তাতি. সঙ্খতপৰরো ৰা অরিযমগ্গো তস্স চ ফলং ধম্মো, তত্থ পঞ্ঞা তংসহগতা ধম্মে ঞাণং. ন অঞ্ঞঞাণুপ্পাদনং নযনযনং, ঞাণস্সেৰ পন পৰত্তিৰিসেসোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘পচ্চৰেক্খণঞাণস্স কিচ্চ’’ন্তি. এত্থ চ ইমিনা ধম্মেনাতি মগ্গঞাণেনাতি ৰুত্তং, দুৰিধম্পি পন মগ্গফলঞাণং পচ্চৰেক্খণায চ মূলং, কারণঞ্চ নযনযনস্সাতি দুৰিধেনপি তেন ধম্মেনাতি ন ন যুজ্জতি, তথা চতুসচ্চধম্মস্স ঞাতত্তা, মগ্গফলসঙ্খাতস্স চ ধম্মস্স সচ্চপটিৰেধসম্পযোগং গতত্তা নযনং হোতীতি তেন ইমিনা ধম্মেন ঞাণৰিসযভাৰেন, ঞাণসম্পযোগেন ৰা ঞাতেনাতি চ অত্থো ন ন যুজ্জতি.
যদিপি সব্বেন সব্বং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং দুক্খং অভিজানন্তি, তথাপি পচ্চুপ্পন্নে সসন্ততিপরিযাপন্নে সৰিসেসে অভিনিৰেসো হোতীতি আহ ‘‘ন তঞ্ঞেৰ ইম’’ন্তি. দিট্ঠেন অদিট্ঠেন নযতো নযনঞাণং, অদিট্ঠস্স দিট্ঠতায কারণভূতত্তা কারণঞাণং, অনুরূপত্থৰাচকো ৰা কারণ-সদ্দোতি ধম্মে ঞাণস্স অনুরূপঞাণন্তি অত্থো.
সম্মুতিম্হি ঞাণন্তি ধম্মে ঞাণাদীনং ৰিয সাতিসযস্স পটিৰেধকিচ্চস্স অভাৰা ৰিসযোভাসনমত্তজাননসামঞ্ঞেন ঞাণন্তি সম্মতেসু অন্তোগধন্তি অত্থো. সম্মুতিৰসেন ৰা পৰত্তং সম্মুতিম্হি ঞাণং, অৰসেসং পন ইতরঞাণত্তযৰিসভাগং ঞাণং তব্বিসভাগসামঞ্ঞেন সম্মুতিঞাণম্হি পৰিট্ঠত্তা সম্মুতিঞাণং নাম হোতীতি.
৭৯৭. কিলেসমূলকে চাতি নীৰরণমূলকে চ কামভৰধম্মে.
৭৯৮. সা হিস্সাতি এত্থ অস্সাতি যো ‘‘কামেসু ৰীতরাগো হোতী’’তি এৰং ৰুত্তো, অস্স পঠমজ্ঝানসমঙ্গিস্সাতি অত্থো. স্ৰেৰাতি এতেন কামেসু ৰীতরাগভাৰনাৰত্থস্সেৰ পঠমজ্ঝানসমঙ্গিস্স গহণে পৰত্তে তস্স ততো পরং অৰত্থং দস্সেতুং ‘‘কামেসু ৰীতরাগো সমানো’’তি ৰুত্তং. চতুত্থমগ্গপঞ্ঞা ছট্ঠাভিঞ্ঞাভাৰপ্পত্তিযা তং পটিৰিজ্ঝতি নাম, ইতরা তদুপনিস্সযত্তা. যথানুরূপং ৰা আসৰক্খযভাৰতো, ফলে ৰা আসৰক্খযে সতি যথানুরূপং তংনিব্বত্তনতো চতূসুপি মগ্গেসু পঞ্ঞা ছট্ঠং অভিঞ্ঞং পটিৰিজ্ঝতীতি দট্ঠব্বা.
৭৯৯. কামসহগতাতি ৰত্থুকামারম্মণা. চোদেন্তীতি কামাভিমুখং তন্নিন্নং করোন্তীতি অত্থো. তদনুধম্মতাতি তদনুধম্মা ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. তা-সদ্দস্স অপুব্বত্থাভাৰতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘তদনুরূপসভাৰা’’তি. নিকন্তিং, নিকন্তিসহগতচিত্তুপ্পাদং ৰা ‘‘মিচ্ছাসতী’’তি ৰদতি. ‘‘অহো ৰত মে অৰিতক্কং উপ্পজ্জেয্যা’’তি অৰিতক্কারম্মণা অৰিতক্কসহগতা.
৮০১. অধিগমভাৰেন অভিমুখং জানন্তস্স অভিজানন্তস্স, অভিৰিসিট্ঠেন ৰা ঞাণেন জানন্তস্স, অনারম্মণভূতঞ্চ তং ঠানং পাকটং করোন্তস্সাতি অত্থো.
৮০২. ৰসিতাপঞ্চকরহিতং ঝানং অপ্পগুণং. এত্থ চতস্সো পটিপদা চত্তারি আরম্মণানীতি পঞ্ঞায পটিপদারম্মণুদ্দেসেন পঞ্ঞা এৰ উদ্দিট্ঠাতি সা এৰ ৰিভত্তাতি.
চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(৫.) পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮০৪. পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধীতি সমাধিঅঙ্গভাৰেন পঞ্ঞা উদ্দিট্ঠাতি. পীতিফরণতাদিৰচনেন হি তমেৰ ৰিভজতি, ‘‘সো ইমমেৰ কাযং ৰিৰেকজেন পীতিসুখেন অভিসন্দেতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.৪২৭) নযেন পীতিযা সুখস্স চ ফরণং ৰেদিতব্বং. পীতিফরণতাসুখফরণতাহি আরম্মণে ঠত্ৰা চতুত্থজ্ঝানস্স উপ্পাদনতো ‘‘পাদা ৰিযা’’তি তা ৰুত্তা.
দুতিযপঞ্চকে চ ‘‘পঞ্চঞাণিকো’’তি সমাধিমুখেন পঞ্চঞাণানেৰ উদ্দিট্ঠানি নিদ্দিট্ঠানি চাতি দট্ঠব্বানি. লোকিযসমাধিস্স পচ্চনীকানি নীৰরণপঠমজ্ঝাননিকন্তিআদীনি নিগ্গহেতব্বানি. অঞ্ঞে কিলেসা ৰারেতব্বা, ইমস্স পন অরহত্তসমাধিস্স পটিপ্পস্সদ্ধসব্বকিলেসত্তা ন নিগ্গহেতব্বং ৰারেতব্বঞ্চ অত্থীতি মগ্গানন্তরং সমাপত্তিক্খণে চ অপ্পযোগেনেৰ অধিগতত্তা চ ঠপিতত্তা চ, অপরিহানিৰসেন ঠপিতত্তা ৰা ন সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো. সতিৰেপুল্লপ্পত্তত্তাতি এতেন অপ্পৰত্তমানাযপি সতিযা সতিবহুলতায সতো এৰ নামাতি দস্সেতি. যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেনাতি এতেন পরিচ্ছিন্দনসতিযা সতোতি.
পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(৬.) ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮০৫. ৰিসুদ্ধিভাৰং দস্সেন্তো ‘‘দূর…পে… রম্মণাযা’’তি আহ. সোতধাতুৰিসুদ্ধীতি চ চিত্তচেতসিকা ধম্মা ৰুত্তাতি তত্থ ঞাণং সোতধাতুৰিসুদ্ধিযা ঞাণং. ‘‘চেতোপরিযঞাণ’’ন্তি ইদমেৰ অত্থৰসেন ‘‘পরচিত্তে ঞাণ’’ন্তি উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. চুতূপপাতঞাণস্স দিব্বচক্খুঞাণেকদেসত্তা ‘‘ৰণ্ণধাতুআরম্মণা’’তি ৰুত্তং. মুদ্ধপ্পত্তেন চুতূপপাতঞাণসঙ্খাতেন দিব্বচক্খুঞাণেন সব্বং দিব্বচক্খুঞাণন্তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(৭.) সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮০৬. তদেৰ ঞাণন্তি ছব্বিধম্পি পচ্চৰেক্খণঞাণং ৰিপস্সনারম্মণভাৰেন সহ গহেত্ৰা ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. ধম্মট্ঠিতিঞাণেনাতি ছপি ঞাণানি সঙ্খিপিত্ৰা ৰুত্তেন ঞাণেন. খযধম্মন্তিআদিনা হি পকারেন পৰত্তঞাণস্স দস্সনং, ঞাণৰিপস্সনাদস্সনতো ৰিপস্সনাপটিৰিপস্সনাদস্সনমত্তমেৰাতি ন তং অঙ্গন্তি অধিপ্পাযো. পাল়িযং পন সব্বত্থ ঞাণৰচনেন অঙ্গানং ৰুত্তত্তা নিরোধধম্মন্তি ঞাণন্তি ইতি-সদ্দেন পকাসেত্ৰা ৰুত্তং ৰিপস্সনাঞাণং সত্তমং ঞাণন্তি অযমত্থো দিস্সতি. ন হি যম্পি তং ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তম্পি ঞাণন্তি সম্বন্ধো হোতি তংঞাণগ্গহণে এতস্মিং ঞাণভাৰদস্সনস্স অনধিপ্পেতত্তা, ‘‘খযধম্মং…পে… নিরোধধম্ম’’ন্তি এতেসং সম্বন্ধাভাৰপ্পসঙ্গতো চাতি.
সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(৮.) অট্ঠকনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮০৮. ৰিহারিতব্বট্ঠেনাতি পচ্চনীকধম্মে, দুক্খং ৰা ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা পৰত্তেতব্বট্ঠেন.
অট্ঠকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(১০.) দসকনিদ্দেসো
পঠমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮০৯. অৰিজ্জমানং ঠানং অট্ঠানং, নত্থি ঠানন্তি ৰা অট্ঠানং. এস ‘‘অনৰকাসো’’তি এত্থাপি নযো. তদত্থনিগমনমত্তমেৰ হি ‘‘নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি ৰচনন্তি. অসুখে সুখন্তি দিট্ঠিৰিপল্লাসোৰ ইধ সুখতো উপগমনস্স ঠানন্তি অধিপ্পেতন্তি দস্সেন্তো ‘‘একন্ত…পে… অত্তদিট্ঠিৰসেনা’’তি পধানদিট্ঠিমাহ. ভেদানুরূপস্স সাৰনং অনুস্সাৰনং, ভেদানুরূপেন ৰা ৰচনেন ৰিঞ্ঞাপনং.
লিঙ্গে পরিৰত্তে চ সো এৰ এককম্মনিব্বত্তিতো ভৰঙ্গপ্পবন্ধো জীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধো চ, নাঞ্ঞোতি আহ ‘‘অপি পরিৰত্তলিঙ্গ’’ন্তি. অযং পঞ্হোতি ঞাপনিচ্ছানিব্বত্তা কথা.
সঙ্গামচতুক্কং সপত্তৰসেন যোজেতব্বং. সব্বত্থ চ পুরিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৰধকচিত্তং পন তদারম্মণঞ্চ জীৰিতিন্দ্রিযং আনন্তরিযানানন্তরিযভাৰে পমাণন্তি দট্ঠব্বং. পুথুজ্জনস্সেৰ তং দিন্নং হোতি. কস্মা? যথা ৰধকচিত্তং পচ্চুপ্পন্নারম্মণম্পি জীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধৰিচ্ছেদনৰসেন আরম্মণং কত্ৰা পৰত্ততি, ন এৰং চাগচেতনা. সা হি চজিতব্বং আরম্মণং কত্ৰা চজনমত্তমেৰ হোতি, অঞ্ঞসককরণঞ্চ তস্স চজনং, তস্মা যস্স তং সকং কতং, তস্সেৰ দিন্নং হোতীতি.
সণ্ঠ…পে… কপ্পৰিনাসেযেৰ মুচ্চতীতি ইদং কপ্পট্ঠকথায ন সমেতি. তত্থ হি অট্ঠকথাযং (কথা. অট্ঠ. ৬৫৪-৬৫৭) ৰুত্তং ‘‘আপাযিকোতি ইদং সুত্তং যং সো একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৰা ততো একভাগমত্তং কালং তিট্ঠেয্য, তং আযুকপ্পং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. কপ্পৰিনাসেযেৰাতি পন আযুকপ্পৰিনাসেযেৰাতি অত্থে সতি নত্থি ৰিরোধো. এত্থ চ সণ্ঠহন্তেতি ইদং স্ৰে ৰিনস্সিস্সতীতি ৰিয অভূতপরিকপ্পৰসেন ৰুত্তং. একদিৰসমেৰ পচ্চতি ততো পরং কপ্পাভাৰেন আযুকপ্পস্সপি অভাৰতোতি অৰিরোধতো অত্থযোজনা দট্ঠব্বা.
পকতত্তোতি অনুক্খিত্তো. সমানসংৰাসকোতি অপারাজিকো.
কিং পন তন্তি যো সো ‘‘নিযতো’’তি ৰুত্তো, তং কিং নিযমেতীতি অত্থো. তস্সেৰ পন যথাপুচ্ছিতস্স নিযতস্স মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতধম্মানং ৰিয সভাৰতো ৰিজ্জমানতং যথাপুচ্ছিতঞ্চ নিযামকহেতুং পটিসেধেত্ৰা যেন ‘‘নিযতো’’তি ‘‘সত্তক্খত্তুপরমাদিকো’’তি চ ৰুচ্চতি, তং যথাধিপ্পেতকারণং দস্সেতুং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন হী’’তিআদিমাহ. জাতস্স কুমারস্স ৰিয অরিযায জাতিযা জাতস্স নামমত্তমেতং নিযতসত্তক্খত্তুপরমাদিকং, নিযতানিযতভেদং নামন্তি অত্থো. যদি পুব্বহেতু নিযামকো, সোতাপন্নো চ নিযতোতি সোতাপত্তিমগ্গতো উদ্ধং তিণ্ণং মগ্গানং উপনিস্সযভাৰতো পুব্বহেতুকিচ্চং, ততো পুব্বে পন পুব্বহেতুকিচ্চং নত্থীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স উপনিস্সযাভাৰো আপজ্জতি. যদি হি তস্সপি পুব্বহেতু উপনিস্সযো সিযা, সো চ নিযামকোতি সোতাপত্তিমগ্গুপ্পত্তিতো পুব্বে এৰ নিযতো সিযা, তঞ্চ অনিট্ঠং, তস্মাস্স পুব্বহেতুনা অহেতুকতা আপন্নাতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘ইচ্চস্স অহেতু অপ্পচ্চযা নিব্বত্তিং পাপুণাতী’’তি.
পটিলদ্ধমগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো, তেনেৰ সত্তক্খত্তুপরমাদিনিযমে সতি সত্তমভৰাদিতো উদ্ধং পৰত্তনকস্স দুক্খস্স মূলভূতা কিলেসা তেনেৰ খীণাতি উপরি তযো মগ্গা অকিচ্চকা হোন্তীতি অত্থো. যদি উপরি তযো মগ্গা সত্তক্খত্তুপরমাদিকং নিযমেন্তি, ততো চ অঞ্ঞো সোতাপন্নো নত্থীতি সোতাপত্তিমগ্গস্স অকিচ্চকতা নিপ্পযোজনতা আপজ্জতীতি অত্থো. অথ সক্কাযদিট্ঠাদিপ্পহানং দস্সনকিচ্চং, তেসং পহানেন সত্তক্খত্তুপরমাদিতায ভৰিতব্বং. সা চুপরিমগ্গেহি এৰ হোতীতি সত্তমভৰাদিতো উদ্ধং পৰত্তিতো তেন ৰিনা ৰুট্ঠানে সক্কাযদিট্ঠাদিপ্পহানেন চ তেন ৰিনা ভৰিতব্বন্তি আহ ‘‘পঠমমগ্গেন চ অনুপ্পজ্জিত্ৰাৰ কিলেসা খেপেতব্বা হোন্তী’’তি. ন অঞ্ঞো কোচি নিযমেতীতি নামকরণনিমিত্ততো ৰিপস্সনাতো অঞ্ঞো কোচি নিযামকো নাম নত্থীতি অত্থো. ৰিপস্সনাৰ নিযমেতীতি চ নামকরণনিমিত্ততংযেৰ সন্ধায ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ইতি সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতনামমত্তমেৰ ত’’ন্তি.
ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি ‘‘ন মে আচরিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৰিজ্জতী’’তিআদিং (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৰ. ১১; কথা. ৪০৫) ইমিস্সা লোকধাতুযা ঠত্ৰা ৰদন্তেন ভগৰতা ‘‘কিং পনাৰুসো সারিপুত্ত, অত্থেতরহি অঞ্ঞে সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ভগৰতা সমসমা সম্বোধিযন্তি এৰং পুট্ঠাহং, ভন্তে, নোতি ৰদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১) ৰত্ৰা তস্স কারণং দস্সেতুং ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি (ম. নি. ৩.১২৯) ইমং সুত্তং দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধক্খেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৰুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.
‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদিনা ৰুত্তানি সিক্খাপদানি মাতিকা, তায অন্তরহিতায নিদানুদ্দেসসঙ্খাতে পাতিমোক্খে পব্বজ্জূপসম্পদাকম্মেসু চ সাসনং তিট্ঠতীতি অত্থো. পাতিমোক্খে ৰা অন্তোগধা পব্বজ্জা উপসম্পদা চ তদুভযাভাৰে পাতিমোক্খাভাৰতো, তস্মা পাতিমোক্খে, তাসু চ সাসনং তিট্ঠতীতি ৰুত্তং. ওসক্কিতং নামাতি পচ্ছিমপটিৰেধসীলভেদদ্ৰযং একতো কত্ৰা ততো পরং ৰিনট্ঠং নাম হোতীতি অত্থো.
তাতি রস্মিযো. কারুঞ্ঞন্তি পরিদেৰনকারুঞ্ঞং.
অনচ্ছরিযত্তাতি দ্ৰীসু উপ্পজ্জমানেসু অচ্ছরিযত্তাভাৰদোসতোতি অত্থো. ৰিৰাদভাৰতোতি ৰিৰাদাভাৰত্থং দ্ৰে ন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো.
একং বুদ্ধং ধারেতীতি একবুদ্ধধারণী. এতেন এৰংসভাৰা এতে বুদ্ধগুণা, যেন দুতিযবুদ্ধগুণে ধারেতুং অসমত্থা অযং লোকধাতূতি দস্সেতি. পচ্চযৰিসেসনিপ্ফন্নানঞ্হি ধম্মানং সভাৰৰিসেসো ন সক্কা ধারেতুন্তি. সমং উদ্ধং পজ্জতীতি সমুপাদিকা, উদকস্সোপরি সমং গামিনীতি অত্থো. দ্ৰিন্নম্পীতি দ্ৰেপি, দ্ৰিন্নম্পি ৰা সরীরভারং. ছাদেন্তন্তি রোচযমানং. সকিং ভুত্তোৰাতি একম্পি আলোপং অজ্ঝোহরিত্ৰাৰ মরেয্যাতি অত্থো.
অতিধম্মভারেনাতি ধম্মেন নাম পথৰী তিট্ঠেয্য, সা কিং তেনেৰ চলতীতি অধিপ্পাযো. পুন থেরো ‘‘রতনং নাম লোকে কুটুম্বং সন্ধারেন্তং অভিমতঞ্চ লোকেন অত্তনো গরুসভাৰতায সকটভঙ্গস্স কারণং অতিভারভূতং দিট্ঠং. এৰং ধম্মো চ হিতসুখৰিসেসেহি তংসমঙ্গিনং ধারেন্তো অভিমতো চ ৰিঞ্ঞূহি গম্ভীরাপ্পমেয্যভাৰেন গরুসভাৰত্তা অতিভারভূতো পথৰীচলনস্স কারণং হোতী’’তি দস্সেন্তো ‘‘ইধ, মহারাজ, দ্ৰে সকটা’’তিআদিমাহ. একস্সাতি একস্মা, একস্স ৰা সকটস্স রতনং, তস্মা সকটতো গহেত্ৰাতি অত্থো. ওসারিতন্তি পৰেসিতং আহটং ৰুত্তন্তি অত্থো.
সভাৰপকতিকাতি অকিত্তিমপকতিকাতি অত্থো. কারণমহন্তত্তাতি মহন্তেহি পারমিতাকারণেহি বুদ্ধগুণানং নিব্বত্তিতোতি ৰুত্তং হোতি. পথৰীআদযো মহন্তা অত্তনো অত্তনো ৰিসযে একেকাৰ, এৰং সম্মাসম্বুদ্ধোপি মহন্তো অত্তনো ৰিসযে একো এৰ. কো চ তস্স ৰিসযো? যাৰতকং ঞেয্যং, এৰং আকাসো ৰিয অনন্তৰিসযো ভগৰা একো এৰ হোতীতি ৰদন্তো লোকধাত্ৰন্তরেসুপি দুতিযস্স অভাৰং দস্সেতি.
পুব্বভাগে আযূহনৰসেন আযূহনসমঙ্গিতা সন্নিট্ঠানচেতনাৰসেন চেতনাসমঙ্গিতা চ ৰেদিতব্বা, সন্ততিখণৰসেন ৰা. ৰিপাকারহন্তি দুতিযভৰাদীসু ৰিপচ্চনপকতিতং সন্ধায ৰদতি. চলতীতি পরিৰত্ততি. সুনখেহি ৰজনসীলো সুনখৰাজিকো.
পঠমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮১০. গতিতো অঞ্ঞা গতিসম্পত্তি নাম নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘সম্পন্না গতী’’তি আহ. মহাসুদস্সনাদিসুরাজকালো পঠমকপ্পিকাদিসুমনুস্সকালো চ কালসম্পত্তি.
একন্তং কুসলস্সেৰ ওকাসোতি ইদং যদিপি কোচি কাযসুচরিতাদিপযোগসম্পত্তিযং ঠিতং বাধেয্য, তং পন বাধনং বাধকস্সেৰ ইস্সাদিনিমিত্তেন ৰিপরীতগ্গাহেন জাতং. সা পযোগসম্পত্তি সভাৰতো সুখৰিপাকস্সেৰ পচ্চযো, ন দুক্খৰিপাকস্সাতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. মক্কটো ভত্তপুটং বন্ধট্ঠানে মুঞ্চিত্ৰা ভুঞ্জিতুং ন জানাতি, যত্থ ৰা তত্থ ৰা ভিন্দিত্ৰা ৰিনাসেতি, এৰং অনুপাযঞ্ঞূপি ভোগে. সুসানে ছড্ডেত্ৰাতিআদিনা ঘাতেত্ৰা ছড্ডিতস্স ৰুট্ঠানাভাৰো ৰিয অপাযতো ৰুট্ঠানাভাৰোতি দস্সেতি.
‘‘পচ্চরী’’তিপি উল়ুম্পস্স নামং, তেন এত্থ কতা ‘‘মহাপচ্চরী’’তি ৰুচ্চতি. উদকে মরণং থলে মরণঞ্চ একমেৰাতি কস্মা ৰুত্তং, ননু সক্কেন ‘‘সমুদ্দারক্খং করিস্সামী’’তি ৰুত্তন্তি? সচ্চং ৰুত্তং, জীৰিতস্স লহুপরিৰত্তিতং পকাসেন্তেহি থেরেহি এৰং ৰুত্তং, লহুপরিৰত্তিতায জীৰিতহেতু ন গমিস্সামাতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা উদকেতি নাগদীপং সন্ধায ৰুত্তং, থলেতি জম্বুদীপং.
থেরো ন দেতীতি কথমহং এতেন ঞাতো, কেনচি কিঞ্চি আচিক্খিতং সিযাতি সঞ্ঞায ন অদাসি. তেনেৰ ‘‘মযম্পি ন জানামা’’তি ৰুত্তং. অপরস্সাতি অপরস্স ভিক্খুনো পত্তং আদায…পে… থেরস্স হত্থে ঠপেসীতি যোজনা. অনাযতনেতি নিক্কারণে, অযুত্তে ৰা নস্সনট্ঠানে. তুৰং অত্তানং রক্খেয্যাসি, মযং পন মহল্লকত্তা কিং রক্খিত্ৰা করিস্সাম, মহল্লকত্তা এৰ চ রক্খিতুং ন সক্খিস্সামাতি অধিপ্পাযো. অনাগামিত্তা ৰা থেরো অত্তনা ৰত্তব্বং জানিত্ৰা ওৰদতি.
সম্মাপযোগস্স গতমগ্গোতি সম্মাপযোগেন নিপ্ফাদিতত্তা তস্স সঞ্জাননকারণন্তি অত্থো.
ভূতমত্থং কত্ৰা অভূতোপমং কথযিস্সতীতি অধিপ্পাযো. মনুস্সাতি ভণ্ডাগারিকাদিনিযুত্তা মনুস্সা মহন্তত্তা সম্পটিচ্ছিতুং নাসক্খিংসু.
দুতিযবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ততিযবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮১১. অঞ্চিতাতি গতা. পেচ্চাতি পুন, মরিত্ৰাতি ৰা অত্থো. উস্সন্নত্তাতি ৰিতক্কবহুলতায উস্সন্নত্তাতি ৰদন্তি, সূরতাদীহি ৰা উস্সন্নত্তা. দিব্বন্তীতি কীল়ন্তি.
সঞ্জীৰকাল়সুত্তসঙ্ঘাতরোরুৰমহারোরুৰতাপনমহাতাপনঅৰীচিযো অট্ঠ মহানিরযা. একেকস্স চত্তারি দ্ৰারানি, একেকস্মিং দ্ৰারে চত্তারো চত্তারো গূথনিরযাদযোতি এৰং সোল়স উস্সদনিরযে ৰণ্ণযন্তি.
সক্কসুযামাদযো ৰিয জেট্ঠকদেৰরাজা. পজাপতিৰরুণঈসানাদযো ৰিয দুতিযাদিট্ঠানন্তরকারকো পরিচারকো হুত্ৰা.
ততিযবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুত্থবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮১২. কপ্পোতি দ্ৰেধাভূতগ্গো. এত্থ চ বীজাদিধাতুনানত্তৰসেন খন্ধাদিধাতুনানত্তং ৰেদিতব্বং.
চতুত্থবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮১৩. অজ্ঝাসযধাতূতি অজ্ঝাসযসভাৰো. যথা গূথাদীনং ধাতুসভাৰো এসো, যং গূথাদীহেৰ সংসন্দতি, এৰং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযস্সেৰেস সভাৰো, যং দুস্সীলাদযো দুস্সীলাদিকেহেৰ সংসন্দন্তীতি ৰুত্তং হোতি. ভিক্খূপি আহংসূতি অঞ্ঞমঞ্ঞং আহংসু. আৰুসো ইমে মনুস্সা ‘‘যথাসভাগেন পরিভুঞ্জথা’’তি ৰদন্তা অম্হে সভাগাসভাগে ৰিদিত্ৰা হীনজ্ঝাসযপণীতজ্ঝাসযতং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ধাতুসংযুত্তকম্মে উপনেন্তি তস্স পযোগং দট্ঠুকামাতি অত্থো, এৰং সভাগৰসেনেৰ অজ্ঝাসযধাতুপরিচ্ছিন্দনতো অজ্ঝাসযধাতুসভাগৰসেন নিযমেতীতি অধিপ্পাযো.
পঞ্চমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ছট্ঠবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
চরিতন্তি ইধ দুচ্চরিতং সুচরিতন্তি ৰুত্তং. অপ্পরজং অক্খং এতেসন্তি অপ্পরজক্খাতি অত্থো ৰিভাৰিতো, অপ্পরজং অক্খিম্হি এতেসন্তি অপ্পরজক্খাতিপি সদ্দত্থো সম্ভৰতি. এত্থ চ আসযজাননাদিনা যেহি ইন্দ্রিযেহি পরোপরেহি সত্তা কল্যাণপাপাসযাদিকা হোন্তি, তেসং জাননং ৰিভাৰেতীতি ৰেদিতব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তআসযানুসযঞাণানং ৰিসুং অসাধারণতা, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তনানাধিমুত্তিকতাঞাণানং ৰিসুং বলতা চ সিদ্ধা হোতি.
৮১৫. যদরিযাতি যে অরিযা. আৰসিংসূতি নিস্সায ৰসিংসু. কে পন তে? ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনো হোতি ছল়ঙ্গসমন্নাগতো একারক্খো চতুরাপস্সেনো পনুণ্ণপচ্চেকসচ্চো সমৰযসট্ঠেসনো অনাৰিলসঙ্কপ্পো পস্সদ্ধকাযসঙ্খারো সুৰিমুত্তচিত্তো সুৰিমুত্তপঞ্ঞো’’তি (দী. নি. ৩.৩৪৮; অ. নি. ১০.১৯) এৰং ৰুত্তা. এতেসু পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনপচ্চেকসচ্চপনোদনএসনাসমৰযসজ্জনানি ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৰতি অধিৰাসেতি পরিৰজ্জেতি ৰিনোদেতী’’তি (ম. নি. ২.১৬৮) ৰুত্তেসু অপস্সেনেসু ৰিনোদনঞ্চ মগ্গকিচ্চানেৰ, ইতরে চ মগ্গেনেৰ সমিজ্ঝন্তি. তেনাহ ‘‘এতঞ্হি সুত্তং…পে… দীপেতী’’তি.
৮১৬. আরম্মণসন্তানানুসযনেসু ইট্ঠারম্মণে আরম্মণানুসযনেন অনুসেতি. আচিণ্ণসমাচিণ্ণাতি এতেন সমন্ততো ৰেঠেত্ৰা ৰিয ঠিতভাৰেন অনুসযিততং দস্সেতি. ভৰস্সপি ৰত্থুকামত্তা, রাগৰসেন ৰা সমানত্তা ‘‘ভৰরাগানুসযো…পে… সঙ্গহিতো’’তি আহ.
৮১৮. ‘‘পণীতাধিমুত্তিকা তিক্খিন্দ্রিযা, ইতরে মুদিন্দ্রিযা’’তি এৰং ইন্দ্রিযৰিসেসদস্সনত্থমেৰ অধিমুত্তিগ্গহণন্তি আহ ‘‘তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযভাৰদস্সনত্থ’’ন্তি.
৮১৯. পহানক্কমৰসেনাতি এত্থ পহাতব্বপজহনক্কমো পহানক্কমোতি দট্ঠব্বো, যস্স পহানেন ভৰিতব্বং, তং তেনেৰ পহানেন পঠমং ৰুচ্চতি, ততো অপ্পহাতব্বন্তি অযং ৰা পহানক্কমো.
৮২০. মগ্গস্স উপনিস্সযভূতানি ইন্দ্রিযানি উপনিস্সযইন্দ্রিযানি.
৮২৬. নিব্বুতিছন্দরহিতত্তা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৰিট্ঠা. যস্মিং ভৰঙ্গে পৰত্তমানে তংসন্ততিযং লোকুত্তরং নিব্বত্ততি, তং তস্স পাদকং.
ছট্ঠবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সত্তমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮২৮. নিদ্দাযিত্ৰাতি কম্মট্ঠানং মনসি করোন্তো নিদ্দং ওক্কমিত্ৰা পটিবুদ্ধো সমাপত্তিং সমাপন্নোম্হীতি অত্থো. নীৰরণাদীহি ৰিসুদ্ধচিত্তসন্ততি এৰ চিত্তমঞ্জূসা, সমাধি ৰা, কম্মট্ঠানং ৰা. চিত্তং ঠপেতুন্তি সমাপত্তিচিত্তং ঠপেতুং. সঞ্ঞাৰেদযিতানং অপগমো এৰ অপগমৰিমোক্খো.
সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিদুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনানি ‘‘হানভাগিযৰিসেসভাগিযধম্মা’’তি দস্সিতানি, তেহি পন ঝানানং তংসভাৰতা ধম্ম-সদ্দেন ৰুত্তা. পগুণভাৰৰোদানং পগুণৰোদানং. তদেৰ পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমস্স পচ্চযত্তা ‘‘ৰুট্ঠানং নামা’’তি ৰুত্তং. ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ইমায ৰুট্ঠানপাল়িযা অসঙ্গহিতত্তা নিরোধসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানং ‘‘পাল়িমুত্তকৰুট্ঠানং নামা’’তি ৰুত্তং. যে পন ‘‘নিরোধতো ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠান’’ন্তি পাল়ি নত্থীতি ৰদেয্যুং, তে ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ইমায পাল়িযা পটিসেধেতব্বা.
সত্তমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দসমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা
৮৩১. রাগাদীহি চেতসো ৰিমুত্তিভূতো সমাধি চেতোৰিমুত্তি. পঞ্ঞাৰ ৰিমুত্তি পঞ্ঞাৰিমুত্তি. কম্মন্তরৰিপাকন্তরমেৰাতি কম্মন্তরস্স ৰিপাকন্তরমেৰাতি অত্থো. চেতনাচেতনাসম্পযুত্তকধম্মে নিরযাদিনিব্বানগামিনিপটিপদাভূতে কম্মন্তি গহেত্ৰা আহ ‘‘কম্মপরিচ্ছেদমেৰা’’তি. অপ্পেতুং ন সক্কোতি অট্ঠমনৰমবলানি ৰিয, তংসদিসং ইদ্ধিৰিধঞাণং ৰিয ৰিকুব্বিতুং. এতেন দসবলসদিসতঞ্চ ৰারেতি, ঝানাদিঞাণং ৰিয ৰা অপ্পেতুং ৰিকুব্বিতুঞ্চ. যদিপি হি ঝানাদিপচ্চৰেক্খণঞাণং সত্তমবলন্তি তস্স সৰিতক্কসৰিচারতা ৰুত্তা, তথাপি ঝানাদীহি ৰিনা পচ্চৰেক্খণা নত্থীতি ঝানাদিসহগতং ঞাণং তদন্তোগধং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঝানাদিকিচ্চং ৰিয ন সব্বং বলকিচ্চং কাতুং সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘‘তঞ্হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুঞ্চ ন সক্কোতী’’তি ৰুত্তং, ন পন কস্সচি বলস্স ঝানইদ্ধিভাৰতোতি দট্ঠব্বং.
দসমবলনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ঞাণৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.