১৫. পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
১. সঙ্গহৰারৰণ্ণনা
৭১৮. এসেৰ নযোতি সঙ্খেপেন দস্সেত্ৰা তমেৰ নযং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘ধম্মপ্পভেদস্স হী’’তিআদিমাহ. নিরুত্তিপটিভানপ্পভেদা তব্বিসযানং অত্থাদীনং পচ্চযুপ্পন্নাদিভেদেহি ভিন্দিত্ৰা ৰেদিতব্বা.
‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্ন’’ন্তি এতেন সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকারৰারেসু আগতানি দুক্খাদীনি গহিতানি. সচ্চপচ্চযাকারৰারেসু নিব্বানং, পরিযত্তিৰারে ভাসিতত্থো, অভিধম্মভাজনীযে ৰিপাকো কিরিযঞ্চাতি এৰং পাল়িযং ৰুত্তানমেৰ ৰসেন পঞ্চ অত্থা ৰেদিতব্বা, তথা ধম্মা চ.
ৰিদহতীতি নিব্বত্তকহেতুআদীনং সাধারণং নিব্বচনং, তদত্থং পন ৰিভাৰেতুমাহ ‘‘পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চা’’তি. তেসু পুরিমো অত্থো মগ্গৰজ্জেসু দট্ঠব্বো. ভাসিতম্পি হি অৰবোধনৰসেন অত্থং পৰত্তেতীতি. মগ্গো পন নিব্বানং পাপেতীতি তস্মিং পচ্ছিমো.
ধম্মনিরুত্তাভিলাপেতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো সভাৰৰাচকোতি কত্ৰা আহ ‘‘যা সভাৰনিরুত্তী’’তি, অৰিপরীতনিরুত্তীতি অত্থো. তস্সা অভিলাপেতি তস্সা নিরুত্তিযা অৰচনভূতায পঞ্ঞত্তিযা অভিলাপেতি কেচি ৰণ্ণযন্তি. এৰং সতি পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বা, ন ৰচনন্তি আপজ্জতি, ন চ ৰচনতো অঞ্ঞং অভিলপিতব্বং উচ্চারেতব্বং অত্থি, অথাপি ফস্সাদিৰচনেহি বোধেতব্বং অভিলপিতব্বং সিযা, এৰং সতি অত্থধম্মৰজ্জং তেহি বোধেতব্বং ন ৰিজ্জতীতি তেসং নিরুত্তিভাৰো আপজ্জতি. ‘‘ফস্সোতি চ সভাৰনিরুত্তি, ফস্সং ফস্সাতি ন সভাৰনিরুত্তী’’তি দস্সিতোৰাযমত্থো, ন চ অৰচনং এৰংপকারং অত্থি, তস্মা ৰচনভূতায এৰ তস্সা সভাৰনিরুত্তিযা অভিলাপে উচ্চারণেতি অত্থো দট্ঠব্বো.
তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৰুত্তত্তা নিরুত্তিসদ্দারম্মণায সোতৰিঞ্ঞাণৰীথিযা পরতো মনোদ্ৰারে নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পৰত্ততীতি ৰদন্তি. ‘‘নিরুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নারম্মণা’’তি চ ৰচনং সদ্দং গহেত্ৰা পচ্ছা জাননং সন্ধায ৰুত্তন্তি. এৰং পন অঞ্ঞস্মিং পচ্চুপ্পন্নারম্মণে অঞ্ঞং পচ্চুপ্পন্নারম্মণন্তি ৰুত্তন্তি আপজ্জতি. যথা পন দিব্বসোতঞাণং মনুস্সামনুস্সাদিসদ্দপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং তং তং সদ্দৰিভাৰকং, এৰং সভাৰাসভাৰনিরুত্তিনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং পচ্চুপ্পন্নসভাৰনিরুত্তিসদ্দারম্মণং তংৰিভাৰকঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৰুচ্চমানে ন পাল়িৰিরোধো হোতি. তং সভাৰনিরুত্তিং সদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্সাতি চ পচ্চুপ্পন্নসদ্দারম্মণং পচ্চৰেক্খণং পৰত্তযন্তস্সাতি ন ন সক্কা ৰত্তুং. তম্পি হি ঞাণং সভাৰনিরুত্তিং ৰিভাৰেন্তংযেৰ তংতংসদ্দপচ্চৰেক্খণানন্তরং তংতংপভেদনিচ্ছযহেতুত্তা নিরুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৰিজ্ঝন্তমেৰ উপ্পজ্জতীতি চ পভেদগতম্পি হোতীতি. সভাৰনিরুত্তীতি মাগধভাসা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞং সক্কটনামাদিসদ্দং সন্ধায ‘‘অঞ্ঞং পনা’’তি আহ. ব্যঞ্জনন্তি নিপাতপদমাহ.
কথিতং অট্ঠকথাযং. বোধিমণ্ড-সদ্দো পঠমাভিসম্বুদ্ধট্ঠানে এৰ দট্ঠব্বো, ন যত্থ কত্থচি বোধিরুক্খস্স পতিট্ঠিতট্ঠানে. সুৰণ্ণসলাকন্তি সেট্ঠসলাকং, ধম্মদেসনত্থং সলাকং গহেত্ৰাতি অত্থো, ন পটিসম্ভিদাযং ঠিতেন পৰারিতং, তস্মা পটিসম্ভিদাতো অঞ্ঞেনেৰ পকারেন জানিতব্বতো ন সক্কটভাসাজাননং পটিসম্ভিদাকিচ্চন্তি অধিপ্পাযো.
ইদং কথিতন্তি মাগধভাসায সভাৰনিরুত্তিতাঞাপনত্থং ইদং ইদানি ৰত্তব্বং কথিতন্তি অত্থো. ছদ্দন্তৰারণ (জা. ১.১৬.৯৭ আদযো) -তিত্তিরজাতকাদীসু (জা. ১.৪.৭৩ আদযো) তিরচ্ছানেসু চ মাগধভাসা উস্সন্না, ন ওট্টকাদিভাসা সক্কটং ৰা.
তত্থাতি মাগধসেসভাসাসু. সেসা পরিৰত্তন্তি একন্তেন কালন্তরে অঞ্ঞথা হোন্তি ৰিনস্সন্তি চ. মাগধা পন কত্থচি কদাচি পরিৰত্তন্তীপি ন সব্বত্থ সব্বদা সব্বথা চ পরিৰত্ততি, কপ্পৰিনাসেপি তিট্ঠতিযেৰাতি ‘‘অযমেৰেকা ন পরিৰত্ততী’’তি আহ. পপঞ্চোতি চিরাযনন্তি অত্থো. বুদ্ধৰচনমেৰ চেতস্স ৰিসযো, তেনেৰ ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি গাথং পুচ্ছিতো চিত্তো গহপতি ‘‘‘কিং নু খো এতং, ভন্তে, ভগৰতা ভাসিত’ন্তি? ‘এৰং গহপতী’তি. ‘তেন হি, ভন্তে, মুহুত্তং আগমেথ, যাৰস্স অত্থং পেক্খামী’’’তি (সং. নি. ৪.৩৪৭) আহাতি ৰদন্তি.
সব্বত্থকঞাণন্তি অত্থাদীসু ঞাণং. তঞ্হি সব্বেসু তেসু তীসু চতূসুপি ৰা পৰত্তত্তা, কুসলকিরিযভূতায পটিভানপটিসম্ভিদায ধম্মত্থভাৰতো তীসু এৰ ৰা পৰত্তত্তা ‘‘সব্বত্থকঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি সাত্থকানং পচ্চৰেক্খিতব্বত্তা সব্বো অত্থো এতস্সাতিপি সব্বত্থকং, সব্বস্মিং খিত্তন্তি ৰা. সেক্খে পৰত্তা অরহত্তপ্পত্তিযা ৰিসদা হোন্তীতি ৰদন্তি. পুব্বযোগো ৰিয পন অরহত্তপ্পত্তি অরহতোপি পটিসম্ভিদাৰিসদতায পচ্চযো ন ন হোতীতি পঞ্চন্নম্পি যথাযোগং সেক্খাসেক্খপটিসম্ভিদাৰিসদত্তকারণতা যোজেতব্বা.
পুচ্ছায পরতো পৰত্তা কথাতি কত্ৰা অট্ঠকথা ‘‘পরিপুচ্ছা’’তি ৰুত্তা. পটিপত্তিং পূরেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তীতি পটিপত্তিগরুতায লাভং হীল়েন্তেন সতসহস্সগ্ঘনকম্পি কম্বলং ৰাসিযা কোট্টেত্ৰা পরিভণ্ডকরণং মযা কতং আৰজ্জিত্ৰা লাভগরুনো পরিযত্তিধরা ধম্মকথিকাৰ ভৰিতুং ন মঞ্ঞিস্সন্তীতি ৰুত্তং হোতি. এত্থ চ থেরস্স কঙ্খুপ্পত্তিযা পুব্বে অৰিসদতং দস্সেত্ৰা অরহত্তপ্পত্তস্স পঞ্হৰিস্সজ্জনেন অরহত্তপ্পত্তিযা ৰিসদতা দস্সিতা. তিস্সত্থেরো অনন্তরং ৰুত্তো তিস্সত্থেরো এৰাতি ৰদন্তি.
পভেদো নাম মগ্গেহি অধিগতানং পটিসম্ভিদানং পভেদগমনং. অধিগমো তেহি পটিলাভো, তস্মা সো লোকুত্তরো, পভেদো কামাৰচরো দট্ঠব্বো. ন পন তথাতি যথা অধিগমস্স বলৰপচ্চযো হোতি, ন তথা পভেদস্সাতি অত্থো. ইদানি পরিযত্তিযাদীনং অধিগমস্স বলৰপচ্চযত্তাভাৰং, পুব্বযোগস্স চ বলৰপচ্চযত্তং দস্সেন্তো ‘‘পরিযত্তিসৰনপরিপুচ্ছা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ পটিসম্ভিদা নাম নত্থীতি পটিসম্ভিদাধিগমো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদানি যং ৰুত্তং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইমে পনা’’তিআদিমাহ. পুব্বযোগাধিগমা হি দ্ৰেপি ৰিসদকারণাতি ‘‘পুব্বযোগো পভেদস্স বলৰপচ্চযো হোতী’’তি ৰুত্তন্তি.
সঙ্গহৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সচ্চৰারাদিৰণ্ণনা
৭১৯. হেতুৰারে কালত্তযেপি হেতুফলধম্মা ‘‘অত্থা’’তি ৰুত্তা, তেসঞ্চ হেতুধম্মা ‘‘ধম্মা’’তি, ধম্মৰারে ৰেনেয্যৰসেন অতীতানঞ্চ সঙ্গহিতত্তা ‘‘উপ্পন্না সমুপ্পন্না’’তিআদি ন ৰুত্তন্তি অতীতপচ্চুপ্পন্না ‘‘অত্থা’’তি ৰুত্তা, তংনিব্বত্তকা চ ‘‘ধম্মা’’তি ইদমেতেসং দ্ৰিন্নম্পি ৰারানং নানত্তং.
সচ্চৰারাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
৭২৫. অৰুত্তত্তাতি ‘‘তেসং ৰিপাকে ঞাণ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৰত্ৰা ৰিসেসেন অৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ কিরিযানং অৰিপাকত্তা ধম্মভাৰো ন ৰুত্তোতি. যদি এৰং ৰিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৰো চ ন ৰত্তব্বোতি? ন, পচ্চযুপ্পন্নত্তা. এৰঞ্চে কুসলাকুসলানম্পি অত্থভাৰো আপজ্জতীতি. নপ্পটিসিদ্ধো, ৰিপাকস্স পন পধানহেতুতায পাকটত্তা ধম্মভাৰোৰ তেসং ৰুত্তো. কিরিযানং পচ্চযত্তা ধম্মভাৰো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা, কম্মফলসম্বন্ধস্স পন অহেতুত্তা ধম্মভাৰো ন ৰুত্তো. অপিচ ‘‘অযং ইমস্স পচ্চযো, ইদং পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি এৰং ভেদং অকত্ৰা কেৰলং কুসলাকুসলে ৰিপাককিরিযধম্মে চ সভাৰতো পচ্চৰেক্খন্তস্স ধম্মপটিসম্ভিদা অত্থপটিসম্ভিদা চ হোতীতিপি তেসং অত্থধম্মতা ন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. কুসলাকুসলৰারেসু চ ধম্মপটিসম্ভিদা কুসলাকুসলানং পচ্চযভাৰং সত্তিৰিসেসং সনিপ্ফাদেতব্বতং পস্সন্তী নিপ্ফাদেতব্বাপেক্খা হোতীতি তংসম্বন্ধেনেৰ ‘‘তেসং ৰিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি ৰুত্তং. সভাৰদস্সনমত্তমেৰ পন অত্থপটিসম্ভিদায কিচ্চং নিপ্ফন্নফলমত্তদস্সনতোতি তস্সা নিপ্ফাদকানপেক্খত্তা ৰিপাকৰারে ‘‘তেসং ৰিপচ্চনকে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি ন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
সভাৰপঞ্ঞত্তিযাতি ন সত্তাদিপঞ্ঞত্তিযা, অৰিপরীতপঞ্ঞত্তিযা ৰা. খোভেত্ৰাতি লোমহংসজননসাধুকারদানাদীহি খোভেত্ৰা. পুন ধম্মস্সৰনে জানিস্সথাতি অপ্পস্সুতত্তা দুতিযৰারং কথেন্তো তদেৰ কথেস্সতীতি অধিপ্পাযো.
৭৪৬. ভূমিদস্সনত্থন্তি এত্থ কামাৰচরা লোকুত্তরা চ ভূমি ‘‘ভূমী’’তি ৰেদিতব্বা, চিত্তুপ্পাদা ৰাতি.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা
৭৪৭. পচ্চযসমুপ্পন্নঞ্চ অত্থং পচ্চযধম্মঞ্চাতি ৰচনেহি হেতাদিপচ্চযসমুপ্পন্নানং কুসলাকুসলরূপানম্পি অত্থপরিযাযং, হেতাদিপচ্চযভূতানং ৰিপাককিরিযরূপানম্পি ধম্মপরিযাযঞ্চ দস্সেতি. পটিভানপটিসম্ভিদায কামাৰচরৰিপাকারম্মণতা মহগ্গতারম্মণতা চ পটিসম্ভিদাঞাণারম্মণত্তে ন যুজ্জতি পটিসম্ভিদাঞাণানং কামাৰচরলোকুত্তরকুসলেসু কামাৰচরকিরিযালোকুত্তরৰিপাকেসু চ উপ্পত্তিতো. সব্বঞাণারম্মণতায সতি যুজ্জেয্য, ‘‘যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতী’’তি (ৰিভ. ৭২৬) ৰচনতো পন ন সব্বঞাণারম্মণতাতি কথযন্তি. সুত্তন্তভাজনীযে পন ‘‘ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা সব্বঞাণারম্মণতা সিযা. অভিধম্মভাজনীযেপি চিত্তুপ্পাদৰসেন কথনং নিরৰসেসকথনন্তি যথাদস্সিতৰিসযৰচনৰসেন ‘‘যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতী’’তি যং ৰুত্তং, তং অঞ্ঞারম্মণতং ন পটিসেধেতীতি. যথা চ অত্থপটিসম্ভিদাৰিসযানং ন নিরৰসেসেন কথনং অভিধম্মভাজনীযে, এৰং পটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযস্সপীতি. এৰং পটিভানপটিসম্ভিদায সব্বঞাণৰিসযত্তা ‘‘তিস্সো পটিসম্ভিদা সিযা পরিত্তারম্মণা সিযা মহগ্গতারম্মণা সিযা অপ্পমাণারম্মণা’’তি (ৰিভ. ৭৪৯) ৰুত্তা.
যদিপি ‘‘সিযা অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গারম্মণা’’তি (ৰিভ. ৭৪৯) ৰচনতো অভিধম্মভাজনীযে ৰুত্তপটিসম্ভিদাস্ৰেৰ পঞ্হপুচ্ছকনযো পৰত্তো. ন হি মগ্গো পচ্চযুপ্পন্নো ন হোতি, অভিধম্মভাজনীযে চ পটিসম্ভিদাঞাণৰিসযা এৰ পটিভানপটিসম্ভিদা ৰুত্তাতি ন তস্সা মহগ্গতারম্মণতাতি. এৰমপি দ্ৰেপি এতা পাল়িযো ৰিরুজ্ঝন্তি, তাসু বলৰতরায ঠত্ৰা ইতরায অধিপ্পাযো মগ্গিতব্বো. কুসলাকুসলানং পন পচ্চযুপ্পন্নত্তপটিৰেধোপি কুসলাকুসলভাৰপটিৰেধৰিনিমুত্তো নত্থীতি নিপ্পরিযাযা তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা একন্তধম্মৰিসযত্তা, তথা ৰিপাককিরিযানং পচ্চযভাৰপটিৰেধোপি ৰিপাককিরিযভাৰপটিৰেধৰিনিমুত্তো নত্থীতি নিপ্পরিযাযা তত্থ অত্থপটিসম্ভিদা একন্তিকঅত্থৰিসযত্তা. কিঞ্চি পন ঞাণং অপ্পটিভানভূতং নত্থি ঞেয্যপ্পকাসনতোতি সব্বস্মিম্পি ঞাণে নিপ্পরিযাযা পটিভানপটিসম্ভিদা ভৰিতুং অরহতি. নিপ্পরিযাযপটিসম্ভিদাসু পঞ্হপুচ্ছকস্স পৰত্তিযং দ্ৰেপি পাল়িযো ন ৰিরুজ্ঝন্তি.
সদ্দারম্মণত্তা বহিদ্ধারম্মণাতি এত্থ পরস্স অভিলাপসদ্দারম্মণত্তাতি ভৰিতব্বং. ন হি সদ্দারম্মণতা বহিদ্ধারম্মণতায কারণং সদ্দস্স অজ্ঝত্তস্স চ সব্ভাৰাতি. অনুৰত্তমানো চ সো এৰ সদ্দোতি ৰিসেসনং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.
পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিসম্ভিদাৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.