১২. ঝানৰিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
মাতিকাৰণ্ণনা
৫০৮. ঝানস্স পুব্বভাগকরণীযসম্পদা পাতিমোক্খসংৰরাদি. অসুভানুস্সতিযো লোকুত্তরজ্ঝানানি চ ইতো বহিদ্ধা নত্থীতি সব্বপ্পকার-গ্গহণং করোতি, সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভীতি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) ৰচনেন সমণভাৰকরপুব্বভাগকরণীযসম্পদাসম্পন্নস্সপি অভাৰং দস্সেতি. সিক্খাপদেসু নামকাযাদিৰসেন ৰুত্তেসু ৰচনানতিক্কমৰসেন সিক্খিতব্বেসু, অৰীতিক্কমনৰিরতিচেতনাসঙ্খাতেসু ৰা সিক্খাকোট্ঠাসেসু পরিপূরণৰসেন সিক্খিতব্বেসু সা সা ভিক্খুসিক্খাদিকা সিক্খাপদেকদেসভূতা সিক্খিতব্বাতি আহ ‘‘সিক্খাপদেসূতি ইদমস্স সিক্খিতব্বধম্মপরিদীপন’’ন্তি.
সন্তোসাদিৰসেন ইতরীতরসন্তোসং, তস্স চ ৰণ্ণৰাদিতং, অলদ্ধা চ অপরিতস্সনং, লদ্ধা চ অগধিতপরিভোগন্তি এতে গুণে দস্সেতি. ঝানভাৰনায কারকোতি পরিদীপনং কারকভাৰপরিদীপনং. অরঞ্ঞন্তিআদিনা সেনাসনস্স পভেদং, অপ্পসদ্দন্তিআদিনা নিরাদীনৰতং, পটিসল্লানসারুপ্পন্তি আনিসংসং দীপেতীতি আহ ‘‘সেনাসনপ্পভেদে…পে… পরিদীপন’’ন্তি.
মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৰণ্ণনা
৫০৯. কম্মত্থেহি দিট্ঠি-সদ্দাদীহি সাসনং ৰুত্তন্তি ‘‘দিট্ঠত্তা দিট্ঠী’’তিআদি ৰুত্তং. সভাৰট্ঠেনাতি অৰিপরীতট্ঠেন. সিক্খিযমানো কাযাদীনি ৰিনেতি, ন অঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সিক্খিতব্বট্ঠেন ৰিনযো’’তি, ৰিনযো ৰা সিক্খিতব্বানি সিক্খাপদানি, খন্ধত্তযং সিক্খিতব্বন্তি ৰিনযো ৰিযাতি ৰিনযোতি দস্সেতি. সত্থু অনুসাসনদানভূতং সিক্খত্তযন্তি আহ ‘‘অনুসিট্ঠিদানৰসেনা’’তি.
সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তাতি সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযত্তা. তিস্সো হি সিক্খা সিক্খন্তস্স সম্মাদিট্ঠি পরিপূরতীতি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং ভিক্খু আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু, কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) ৰচনতো সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমং সিক্খত্তযং. এতস্মিঞ্চ অত্থদ্ৰযে ফলকারণোপচারেহি সিক্খত্তযং ‘‘দিট্ঠী’’তি ৰুত্তং, কুসলধম্মেহি ৰা অত্তনো একদেসভূতেহীতি অধিপ্পাযো. ভগৰতো ৰিনযনকিরিযত্তা ৰিনযো সিক্খত্তযং, তং পন ৰিনযনং ধম্মেনেৰ অৰিসমসভাৰেন, দেসনাধম্মেন ৰা পৰত্তং, ন দণ্ডাদিনাতি ‘‘ধম্মৰিনযো’’তি ৰুত্তং.
অনৰজ্জধম্মত্থন্তি পরমানৰজ্জনিব্বানত্থং, অকুপ্পচেতোৰিমুত্তিঅত্থং ৰা. ধম্মেসু অভিঞ্ঞেয্যাদীসু অভিজাননাদিকারণং সিক্খত্তযন্তি তং ‘‘ধম্মৰিনযো’’তি ৰুত্তং. ‘‘ইমিস্সা ইমস্মি’’ন্তি পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানং নিযমকরণং হোতি, এৰ-সদ্দলোপো ৰা কতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘নিযমো কতো’’তি.
৫১০. ভিক্খুকোতি অনঞ্ঞত্থেন ক-কারেন পদং ৰড্ঢিতন্তি ‘‘ভিক্খনধম্মতাযা’’তি অত্থমাহ. ভিক্খকোতি পন পাঠে ভিক্খতীতি ভিক্খকোতি অত্থো. জল্লিকং রজমিস্সং মলং, অমিস্সং মলমেৰ. ভিন্নপটধরোতি নিব্বচনং ভিন্নপটধরে ভিক্খু-সদ্দস্স নিরুল়্হত্তা ৰুত্তং.
যস্স ভাৰেতব্বো পহাতব্বো চ ওধি অৰসিট্ঠো অত্থি, সো ওধিসো, অরহা পন তদভাৰা ওধিরহিতোতি ‘‘অনোধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খূ’’তি ৰুত্তো. ওধি-সদ্দো ৰা একদেসে নিরুল়্হোতি সব্বমগ্গা সব্বকিলেসা চ অরহতা ভাৰিতা পহীনা চ ‘‘ওধী’’তি ন ৰুচ্চন্তি. পহানাতি ইদঞ্চ নিব্বচনং ভেদনপরিযাযৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
সেক্খোতিআদিনা ভিক্খু-সদ্দেন ৰুচ্চমানং অত্থং গুণৰসেন দস্সেতি, হেট্ঠা পন ‘‘সমঞ্ঞায পটিঞ্ঞাযা’’তি পঞ্ঞাযনৰসেন, ‘‘ভিক্খতী’’তিআদিনা নিব্বচনৰসেন দস্সিতো.
সেক্খো ভিক্খূতি সত্ত সেক্খা কথিতা, ভিন্নত্তা পাপকানং…পে… ভিক্খূতি খীণাসৰোৰ কথিতোতি ইদং দ্ৰযং ‘‘সেক্খোতি পুথুজ্জনকল্যাণকেন সদ্ধিং সত্ত অরিযা, ভিন্নত্তাতি ইমিনা পন চত্তারো ফলট্ঠা’’তি ইমিনা দ্ৰযেন ন সমেতি, তদিদং নিপ্পরিযাযদস্সনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘সেসট্ঠানেসু পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো কথিতা’’তি ৰুত্তং, ননু পটিঞ্ঞায ভিক্খুসীলোপি ৰুত্তোতি? ৰুত্তো, ন পন ইধাধিপ্পেতো সব্বপ্পকারজ্ঝাননিব্বত্তকস্স অধিপ্পেতত্তা.
ভগৰতো ৰচনং উপসম্পদাকম্মকরণস্স কারণত্তা ঠানং, তদনুরূপং ঠানারহং, অনূনঞত্তিঅনুস্সাৰনং উপ্পটিপাটিযা চ অৰুত্তন্তি অত্থো.
৫১১. নিপ্পরিযাযতো সীলং সমাদানৰিরতিঅৰীতিক্কমনৰিরতিভাৰতোতি অধিপ্পাযো. অনভিজ্ঝাদীনি সন্ধায চেতসিকসীলস্স পরিযাযসীলতা ৰুত্তা. নগরৰড্ঢকী ৰত্থুৰিজ্জাচরিযোতি ৰদন্তি. চতুব্বিধো আহারো অসিতাদীনি, ভক্খিতব্বভুঞ্জিতব্বলেহিতব্বচুবিতব্বানি ৰা.
পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো পিহিতিন্দ্রিযো হোতি তিণ্ণং সুচরিতানং ইন্দ্রিযসংৰরাহারত্তা, পাতিমোক্খসংৰরো ৰা ইন্দ্রিযসংৰরস্স উপনিস্সযো হোতি. ইতি পাতিমোক্খসংৰরেন পিহিতিন্দ্রিযো ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি ৰুত্তো. ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সংৰুতো’’তি এতস্স পিহিতিন্দ্রিযোতি অত্থমাহ. পাতিমোক্খেন চ সংৰরেন চাতি ইদং পাতিমোক্খতো অঞ্ঞং সীলং কাযিকঅৰীতিক্কমাদিগ্গহণেন গহিতন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. দুতিযো পনত্থো দ্ৰিন্নম্পি একত্থতং সন্ধায ৰুত্তো.
৫১৩. সব্বম্পি দুস্সীল্যন্তি ইমিনা অভিজ্ঝাদযো চ গহিতাতি সন্ধাযাহ ‘‘মনসাপি আচরতি এৰ, তস্মা তং দস্সেতু’’ন্তি. তত্থাতি কাযিকৰীতিক্কমাদিৰসেন ৰুত্তেসু অনাচারেসু. গরুভণ্ডৰিস্সজ্জনমাপজ্জতীতি থুল্লচ্চযং আপজ্জতীতি অত্থো.
অরোপিমোতি সঙ্ঘিকভূমিযং উট্ঠিতো ৰুত্তো. ফাতিকম্মন্তি গরুভণ্ডন্তরভূতং কম্মং. দণ্ডকম্মন্তি যথাৰুত্তং হত্থকম্মমাহ. সিনাযন্তি এতেনাতি সিনানং, চুণ্ণাদি.
সচ্চালীকেন পিযৰাদী ‘‘চাটূ’’তি ৰুচ্চতি, চাটুং অত্তানং ইচ্ছতীতি চাটুকামো, তস্স ভাৰো চাটুকম্যতা. মুগ্গসূপস্স অপ্পৰিসনট্ঠানং নাম নত্থি সব্বাহারেহি অৰিরুদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. পরিভটতি ধারেতি, পোসেতি ৰাতি পরিভটো, অথ ৰা পরিৰারভূতো ভটো সেৰকো পরিভটো.
ভণ্ডাগারিককম্মং গিহীনং করিযমানং ৰুত্তং. পিণ্ডত্থং পটিপিণ্ডদানং, পিণ্ডং দত্ৰা পটিপিণ্ডগ্গহণং ৰা পিণ্ডপটিপিণ্ডং. সঙ্ঘভোগচেতিযভোগানং অযোনিসো ৰিচারণং সঙ্ঘুপ্পাদচেতিযুপ্পাদপট্ঠপনং, অত্তনো সন্তকে ৰিয পটিপজ্জনন্তি কেচি.
৫১৪. গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গোচরো ৰিযাতি গোচরো, অভিণ্হং চরিতব্বট্ঠানং. গাৰো ৰা চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি, তেহি চরিতব্বট্ঠানং গোচরো. অযুত্তো গোচরো অগোচরোতি তদঞ্ঞো যুত্তো ‘‘গোচরো’’তি ৰুত্তো.
ৰা-সদ্দো ৰিধুননত্থোপি হোতীতি কত্ৰা আহ ‘‘ৰিনিদ্ধুতকিব্বিসানি ৰা’’তি.
৫১৫. অৰরা পচ্ছিমা মত্তা এতেসন্তি ওরমত্তকানি. সংযমকরণীযানীতি কাযৰাচাসংযমমত্তেন কত্তব্বপটিকম্মানি, ৰিক্খিপিতব্বানি ৰা. ‘‘পুন ন এৰং করোমী’’তি চিত্তেন সংৰরমত্তেন, ইন্দ্রিযসংৰরেনেৰ ৰা করণীযানি সংৰরকরণীযানি. দিৰিৰিহারজনপদৰাসী দিৰিৰিহারৰাসী. মনস্স অধিট্ঠানমেৰ অধিট্ঠানাৰিকম্মং. দেসনা ইধ ‘‘ৰুট্ঠানাৰিকম্ম’’ন্তি অধিপ্পেতা. তত্থ ‘‘চিত্তুপ্পাদকরণীযানি মনসিকারপটিবদ্ধানী’’তি ৰচনতো পাতিমোক্খসংৰরৰিসুদ্ধত্থং অনতিক্কমনীযানি অনাপত্তিগমনীযানি ৰজ্জানি ৰুত্তানীতি আচরিযস্স অধিপ্পাযো. চতুব্বিধস্সাতি অত্তানুৰাদপরানুৰাদদণ্ডদুগ্গতিভযস্স.
৫১৬. ‘‘ইধ ভিক্খূ’’তি ভিক্খু এৰ অধিপ্পেতোতি সন্ধায ‘‘সেসসিক্খা পন অত্থুদ্ধারৰসেন সিক্খা-সদ্দস্স অত্থদস্সনত্থং ৰুত্তা’’তি আহ. ভিক্খুগ্গহণং পন অগ্গপরিসামুখেন সব্বজ্ঝাননিব্বত্তকানং চতুন্নম্পি পরিসানং দস্সনত্থং কতং. গুণতো ৰা ভিক্খু অধিপ্পেতোতি সব্বাপি সিক্খা ইধাধিপ্পেতাতি দট্ঠব্বা. সব্বেন সিক্খাসমাদানেনাতি এত্থ যেন সমাদানেন সব্বাপি সিক্খা সমাদিন্না হোন্তি, তং একম্পি সব্বসমাদানকিচ্চকরত্তা সব্বসমাদানং নাম হোতি, অনেকেসু পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. সব্বেন সিক্খিতব্বাকারেনাতি অৰীতিক্কমদেসনাৰুট্ঠানৰত্তচরণাদিআকারেন. ৰীতিক্কমনৰসেন সেসস্সপি নিস্সেসতাকরণং সন্ধায ‘‘ভিন্নস্সপী’’তিআদিমাহ.
৫১৯. আৰরণীযেহি চিত্তপরিসোধনভাৰনা জাগরিযানুযোগোতি কত্ৰা আহ ‘‘ভাৰন’’ন্তি. সুপ্পপরিগ্গাহকন্তি ‘‘সুপ্পপরিগ্গাহকং নাম ইদং ইতো পুব্বে ইতো পরঞ্চ নত্থি, অযমেতস্স পচ্চযো’’তিআদিনা পরিগ্গাহকং.
৫২০-৫২১. যুত্তোতি আরম্ভমানো. সাতচ্চং নেপক্কঞ্চ পৰত্তযমানো জাগরিযানুযোগং অনুযুত্তো হোতীতি সম্বন্ধং দস্সেতি.
৫২২. লোকিযাযপি…পে… আহাতি ইদং ৰিপস্সনাভাৰনায সতিপট্ঠানাদযো একস্মিং আরম্মণে সহ নপ্পৰত্তন্তি, পৰত্তমানানিপি ইন্দ্রিযবলানি বোজ্ঝঙ্গেস্ৰেৰ অন্তোগধানি হোন্তি. পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গগ্গহণেন হি তদুপনিস্সযভূতং সদ্ধিন্দ্রিযং সদ্ধাবলঞ্চ গহিতমেৰ হোতি ‘‘সদ্ধূপনিসং পামোজ্জ’’ন্তি (সং. নি. ২.২৩) ৰুত্তত্তা. মগ্গঙ্গানি পঞ্চেৰ ৰিপস্সনাক্খণে পৰত্তন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
৫২৩. সমন্ততো, সম্মা, সমং ৰা সাত্থকাদিপজাননং সম্পজানং, তদেৰ সম্পজঞ্ঞং. তেনাতি সতিসম্পযুত্তত্তা এৰ উদ্দেসে অৰুত্তাপি সতি নিদ্দেসে ‘‘সতো’’তি ইমিনা ৰুত্তাতি অধিপ্পাযো.
সাত্থকানং অভিক্কমাদীনং সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. এৰং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু পন ভিক্খাচারগোচরে অঞ্ঞত্থাপি চ পৰত্তেসু অৰিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচরে সম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৰ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং.
দ্ৰে কথাতি ৰচনকরণাকরণকথা ন কথিতপুব্বা. ৰচনং করোমি এৰ, তস্মা সুব্বচত্তা পটিৰচনং দেমীতি অত্থো.
কম্মট্ঠানসীসেনেৰাতি কম্মট্ঠানগ্গেনেৰ, কম্মট্ঠানং পধানং কত্ৰা এৰাতি অত্থো. তেন ‘‘পত্তম্পি অচেতন’’ন্তিআদিনা ৰক্খমানং কম্মট্ঠানং, যথাপরিহরিযমানং ৰা অৰিজহিত্ৰাতি দস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তি এতস্স ‘‘ধম্মকথা কথেতব্বাযেৰাতি ৰদন্তী’’তি এতেন সম্বন্ধো. ভযেতি পরচক্কাদিভযে.
অৰসেসট্ঠানেতি যাগুঅগ্গহিতট্ঠানে. ঠানচঙ্কমনমেৰাতি অধিট্ঠাতব্বিরিযাপথৰসেন ৰুত্তং, ন ভোজনাদিকালে অৰস্সং কত্তব্বনিসজ্জাযপি পটিক্খেপৰসেন.
থেরো দারুচীরিযো –
‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৰং সিক্খিতব্বং. দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে মুতে ৰিঞ্ঞাতে. যতো খো তে, বাহিয, দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে মুতে ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তং ভৰিস্সতি, ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তেন, যতো ত্ৰং, বাহিয, ন তেন. ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থ, যতো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থ. ততো ত্ৰং, বাহিয, নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেন. এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ১০) –
এত্তকেন অরহত্তং সচ্ছাকাসি.
খাণুআদিপরিহরণত্থং, পতিট্ঠিতপাদপরিহরণত্থং ৰা পস্সেন হরণং ৰীতিহরণন্তি ৰদন্তি. যাৰ পতিট্ঠিতপাদো, তাৰ আহরণং অতিহরণং, ততো পরং হরণং ৰীতিহরণন্তি অযং ৰা এতেসং ৰিসেসো. অৰীচিন্তি নিরন্তরং.
পঠমজৰনেপি…পে… ন হোতীতি ইদং পঞ্চৰিঞ্ঞাণৰীথিযং ইত্থিপুরিসোতি রজ্জনাদীনং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. তত্থ হি আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৰজ্জনৰোট্ঠব্বনৰসেন ইট্ঠে ইত্থিরূপাদিম্হি লোভো, অনিট্ঠে চ পটিঘো উপ্পজ্জতি. মনোদ্ৰারে পন ইত্থিপুরিসোতি রজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৰারজৰনং মূলং, যথাৰুত্তং ৰা সব্বং ভৰঙ্গাদি. এৰং মনোদ্ৰারজৰনস্স মূলৰসেন মূলপরিঞ্ঞা ৰুত্তা. আগন্তুকতাৰকালিকতা পন পঞ্চদ্ৰারজৰনস্সেৰ অপুব্বতিত্তরতাৰসেন. মণিসপ্পো সীহল়দীপে ৰিজ্জমানা একা সপ্পজাতীতি ৰদন্তি. চলনন্তি কম্পনং.
অতিহরতীতি যাৰ মুখা আহরতি. ৰীতিহরতীতি ততো যাৰ কুচ্ছি, তাৰ হরতি, কুচ্ছিগতং ৰা পস্সতো হরতি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি ৰাযুআদীহি অতিৰিসোসনং যথা ন হোতি, তথা পালেতি. আভুজতীতি পরিযেসনজ্ঝোহরণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিং আৰজ্জেতি, ৰিজানাতীতি অত্থো. তংতংৰিজানননিপ্ফাদকোযেৰ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৰুত্তোতি. অথ ৰা ‘‘সম্মাপটিপত্তিমাগম্ম অব্ভন্তরে অত্তা নাম কোচি ভুজনকো নত্থী’’তিআদিনা ৰিজাননং আভুজনং.
অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপরিগ্গহিতে অযুত্তে ঠানে খেত্তদেৰাযতনাদিকে. তুম্বতো ৰেল়ুনাল়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতং উদকং.
গতেতি গমনেতি পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগ্গহণেন গমনেপি পুরতো পচ্ছতো চ কাযস্স অতিহরণং ৰুত্তন্তি ইধ গমনমেৰ গহিতন্তি ৰেদিতব্বং, ৰক্খমানো ৰা এতেসং ৰিসেসো.
এত্তকেনাতি কম্মট্ঠানং অৰিস্সজ্জেত্ৰা চতুন্নং ইরিযাপথানং পৰত্তনৰচনমত্তেন গোচরসম্পজঞ্ঞং ন পাকটং হোতীতি অত্থো. এৰং পন সুত্তে কম্মট্ঠানং অৰিভূতং হোতীতি চঙ্কমনট্ঠাননিসজ্জাসু এৰ পৰত্তে পরিগ্গণ্হন্তস্স সুত্তে পৰত্তা অপাকটা হোন্তীতি অত্থো.
কাযাদিকিরিযামযত্তা আৰজ্জনকিরিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৰনং, সব্বম্পি ৰা ছদ্ৰারপ্পৰত্তং কিরিযামযপৰত্তং নাম, দুতিযজ্ঝানং ৰচীসঙ্খারৰিরহা ‘‘তুণ্হীভাৰো’’তি ৰুচ্চতি.
৫২৬. উপাসনট্ঠানন্তি ইস্সাসানং ৰিয উপাসনস্স সিক্খাযোগকরণস্স কম্মট্ঠানউপাসনস্স ঠানন্তি অত্থো. তমেৰ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘যোগপথ’’ন্তি আহাতি. সীসং ধোৰতীতি ইচ্ছাদাসব্যা ভুজিস্সতং ঞাপযতি, মিচ্ছাপটিপন্নেহি ৰা পক্খিত্তং অযসরজং ধোৰতি.
৫২৯. ৰিনযপরিযাযেন অদিন্নাদানপারাজিকে আগতং. সুত্তন্তপরিযাযেন আরঞ্ঞকসিক্খাপদে ‘‘পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি আগতং আরঞ্ঞিকং ভিক্খুং সন্ধায. ন হি সো ৰিনযপরিযাযিকে অরঞ্ঞে ৰসনতো ‘‘আরঞ্ঞকো পন্তসেনাসনো’’তি সুত্তে ৰুত্তোতি.
৫৩০. ‘‘নিতুম্ব’’ন্তিপি ‘‘নদীকুঞ্জ’’ন্তিপি যং ৰদন্তি, তং কন্দরন্তি অপব্বতপদেসেপি ৰিদুগ্গনদীনিৰত্তনপদেসং কন্দরন্তি দস্সেতি.
৫৩১. ভাজেত্ৰা দস্সিতন্তি এতেন ভাজেতব্বতং অন্তে নিদ্দেসস্স কারণং দস্সেতি.
৫৩৩. রহস্স কিরিযা রহস্সং, তং অরহতি তস্স যোগ্গন্তি রাহস্সেয্যকং. ৰিচিত্তা হি তদ্ধিতাতি. রহসি ৰা সাধু রহস্সং, তস্স যোগ্গং রাহস্সেয্যকং.
৫৩৬. পণিহিতোতি সুট্ঠু ঠপিতো.
৫৩৭. পরিগ্গহিতনিয্যানন্তি পরিগ্গহিতনিয্যানসভাৰং, কাযাদীসু সুট্ঠু পৰত্তিযা নিয্যানসভাৰযুত্তন্তি অত্থো. কাযাদিপরিগ্গহণং ঞাণং ৰা পরিগ্গহো, তং-সম্পযুত্ততায পরিগ্গহিতং নিয্যানভূতং উপট্ঠানং কত্ৰাতি অত্থো.
৫৪২-৫৪৩. ৰিকারপ্পত্তিযাতি চিত্তস্স ৰিকারাপত্তিভাৰেনাতি অত্থো. সব্বসঙ্গাহিকৰসেনাতি সত্তসঙ্খারগতসব্বকোধসঙ্গাহিকৰসেন. সব্বসঙ্গহণঞ্চ সমুচ্ছেদপ্পহানস্সপি অধিপ্পেতত্তা কতন্তি ৰেদিতব্বং.
৫৪৬. ইদং সন্ধাযাতি ‘‘দ্ৰে ধম্মা’’তি সন্ধায. একৰচনেন ‘‘থিনমিদ্ধ’’ন্তি উদ্দিসিত্ৰাপি নিদ্দেসে ‘‘সন্তা’’তি ৰচনভেদো, বহুৰচনং কতন্তি অত্থো. নিরোধসন্ততাযাতি ৰচনং অঙ্গসন্ততায, সভাৰসন্ততায ৰা সন্ততানিৰারণত্থং.
৫৫০. থিনমিদ্ধৰিকারৰিরহা তপ্পটিপক্খসঞ্ঞা আলোকসঞ্ঞা নাম হোতি. তেনেৰ ৰুত্তং ‘‘অযং সঞ্ঞা আলোকা হোতী’’তি.
৫৫৩. ‘‘ৰন্তত্তা মুত্তত্তা’’তিআদীনি, ‘‘আলোকা হোতী’’তিআদীনি চ ‘‘চত্তত্তাতিআদীনী’’তি ৰুত্তানি. আদি-সদ্দেন ৰা দ্ৰিন্নম্পি নিদ্দেসপদানি সঙ্গহেত্ৰা তত্থ যানি যেসং ৰেৰচনানি, তানেৰ সন্ধায ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানী’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পটিমুঞ্চতোতি এতেন সারম্ভং অভিভৰং দস্সেতি. নিরাৰরণা হুত্ৰা আভুজতি সম্পজানাতীতি নিরাৰরণাভোগা, তংসভাৰত্তা ৰিৰটা.
৫৫৬. ‘‘ৰিকালো নু খো, ন নু খো’’তি অনিচ্ছযতায কতৰত্থুজ্ঝাচারমূলকো ৰিপ্পটিসারো ৰত্থুজ্ঝাচারো কারণৰোহারেন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.
৫৬২. কিলিস্সন্তীতি কিলেসেন্তীতি অত্থং ৰদন্তি, সদরথভাৰেন সযমেৰ ৰা কিলিস্সন্তি. ন হি তে উপ্পজ্জমানা কিলেসরহিতা উপ্পজ্জন্তীতি.
৫৬৪. ইধেৰ চ ৰিভঙ্গে ‘‘উপেতো হোতী’’তিআদি তত্থ তত্থ ৰুত্তমেৰ.
৫৮৮. নিদ্দেসৰসেনাতি ‘‘তত্থ কতমা উপেক্খা? যা উপেক্খা’’তিআদিনিদ্দেসৰসেন. ‘‘ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তিআদি পটিনিদ্দেসৰসেনাতি ৰদন্তি. ‘‘তত্থ কতমা…পে… ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তি এতেন পুগ্গলো নিদ্দিট্ঠো হোতি, ‘‘সমুপেতো’’তিআদিনা পটিনিদ্দিট্ঠো. যাৰ ৰা ‘‘সমন্নাগতো’’তি পদং, তাৰ নিদ্দিট্ঠো, ‘‘তেন ৰুচ্চতি উপেক্খকো’’তি ইমিনা পটিনিদ্দিট্ঠোতি তেসং ৰসেন নিদ্দেসপটিনিদ্দেসা যোজেতব্বা. পকারেনাতি উপেক্খায ‘‘উপেক্খনা’’তিআদিধম্মপ্পকারেন ‘‘উপেতো সমুপেতো’’তিআদিপুগ্গলপ্পকারেন চ উপেক্খকসদ্দস্স অত্থং ঠপেন্তো পট্ঠপেন্তি. ‘‘উপেক্খা’’তি এতস্স অত্থস্স ‘‘উপেক্খনা’’তি কারণং. উপেক্খনাৰসেন হি উপেক্খাতি. তথা ‘‘উপেতো সমুপেতো’’তি এতেসং ‘‘উপাগতো সমুপাগতো’’তি কারণন্তি এৰং ধম্মপুগ্গলৰসেন তস্স তস্সত্থস্স কারণং দস্সেন্তা ৰিৰরন্তি, ‘‘উপেক্খকো’’তি ইমস্সেৰ ৰা অত্থস্স ‘‘ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তিআদিনা কারণং দস্সেন্তা. ‘‘উপেক্খনা অজ্ঝুপেক্খনা সমুপেতো’’তিআদিনা ব্যঞ্জনানং ৰিভাগং দস্সেন্তা ৰিভজন্তি. উপেক্খক-সদ্দন্তোগধায ৰা উপেক্খায তস্সেৰ চ উপেক্খক-সদ্দস্স ৰিসুং অত্থৰচনং ‘‘যা উপেক্খা উপেক্খনা’’তিআদিনা, ‘‘ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তিআদিনা চ ব্যঞ্জনৰিভাগো. সব্বথা অঞ্ঞাততা নিকুজ্ঝিতভাৰো, কেনচি পকারেন ৰিঞ্ঞাতেপি নিরৰসেসপরিচ্ছিন্দনাভাৰো গম্ভীরভাৰো.
৬০২. উপরিভূমিপ্পত্তিযাতি ইদং ‘‘রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি এত্থেৰ যোজেতব্বং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনিপি ৰা আকাসানঞ্চাযতনাদীনং উপরিভূমিযোতি সব্বত্থাপি ন ন যুজ্জতি.
৬১০. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতননিদ্দেসে ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি তংযেৰ আকাসং ৰিঞ্ঞাণেন ফুটং মনসি করোতি অনন্তং ফরতি, তেন ৰুচ্চতি অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ ৰিঞ্ঞাণেনাতি এতং উপযোগত্থে করণৰচনং, তংযেৰ আকাসং ফুটং ৰিঞ্ঞাণং মনসি করোতীতি কির অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. অযং ৰা এতস্স অত্থো – তংযেৰ আকাসং ফুটং ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণেন মনসি করোতীতি. অযং পনত্থো যুত্তো – তংযেৰ আকাসং ৰিঞ্ঞাণেন ফুটং তেন গহিতাকারং মনসি করোতি, এৰং তং ৰিঞ্ঞাণং অনন্তং ফরতীতি. যঞ্হি আকাসং পঠমারুপ্পসমঙ্গী ৰিঞ্ঞাণেন অনন্তং ফরতি, তং ফরণাকারসহিতমেৰ ৰিঞ্ঞাণং মনসিকরোন্তো দুতিযারুপ্পসমঙ্গী অনন্তং ফরতীতি ৰুচ্চতীতি.
৬১৫. তংযেৰ ৰিঞ্ঞাণং অভাৰেতীতি যং পুব্বে ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসি কতং, তংযেৰাতি অত্থো. তস্সেৰ হি আরম্মণভূতং পঠমেন ৰিয রূপনিমিত্তং ততিযেনারুপ্পেন অভাৰেতীতি.
নিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা
৬২৩. অভিধম্মভাজনীযে পঞ্চকনযদস্সনে ‘‘পঞ্চ ঝানানী’’তি চ, ‘‘তত্থ কতমং পঠমং ঝান’’ন্তি চ আদিনা উদ্ধটং. উদ্ধটানংযেৰ চতুন্নং পঠমততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানানং দস্সনতো, দুতিযস্সেৰ ৰিসেসদস্সনতো চ.
অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা
৬৪০. লোকুত্তরাপনেত্থাতি এতেসু তীসুঝানেসু ‘‘লোকুত্তরা সিযা অপ্পমাণারম্মণা’’তি এৰং কোট্ঠাসিকা পন মগ্গকালে, ফলকালে ৰা লোকুত্তরভূতা এৰাতি অধিপ্পাযো. পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণালোককসিণানাপানব্রহ্মৰিহারচতুত্থানি সব্বত্থপাদকচতুত্থে সঙ্গহিতানীতি দট্ঠব্বানি.
বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৰা মগ্গং ভাৰযিংসু, ফলং সচ্ছিকরিংসূতি, ভাৰেস্সন্তি সচ্ছিকরিস্সন্তীতি চ হেট্ঠিমমগ্গফলানং ৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. কুসলতো তেরসসু হি চতুত্থেসু অযং কথা পৰত্তা, ন চ কুসলচতুত্থেন অরহত্তমগ্গফলানি দট্ঠুং সক্কোতি.
‘‘কিরিযতো তেরসন্ন’’ন্তি এত্থ লোকুত্তরচতুত্থং কিরিযং নত্থীতি ‘‘দ্ৰাদসন্ন’’ন্তি ৰত্তব্বং, কুসলতো ৰা তেরসসু সেক্খফলচতুত্থং অন্তোগধং কত্ৰা ‘‘কিরিযতো তেরসন্ন’’ন্তি অসেক্খচতুত্থেন সহ ৰদতীতি ৰেদিতব্বং. সব্বত্থপাদকঞ্চেত্থ খীণাসৰানং যানি অভিঞ্ঞাদীনি সন্তি, তেসং সব্বেসং পাদকত্তা সব্বত্থপাদকন্তি দট্ঠব্বং. ন হি তেসং ৰট্টং অত্থীতি. পরিচ্ছন্নাকাসকসিণচতুত্থাদীনি ৰিয ৰা নৰত্তব্বতায সব্বত্থপাদকসমানত্তা সব্বত্থপাদকতা দট্ঠব্বা.
মনোসঙ্খারা নাম সঞ্ঞাৰেদনা, চত্তারোপি ৰা খন্ধা. নিমিত্তং আরব্ভাতি এত্থ ‘‘নিমিত্তং নিব্বানঞ্চা’’তি ৰত্তব্বং.
‘‘অজ্ঝত্তো ধম্মো অজ্ঝত্তস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.২০.২৮) এত্থ ‘‘অজ্ঝত্তা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তত্তা ন চেতোপরিযঞাণং ৰিয যথাকম্মূপগঞাণং পরসন্তানগতমেৰ জানাতি, সসন্তানগতম্পি পন অপাকটং রূপং দিব্বচক্খু ৰিয অপাকটং কম্মং ৰিভাৰেতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো কম্মজাননকালে’’তি.
পঞ্হপুচ্ছকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ঝানৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.