২. অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা

৩৪. এৰং যা একৰিধাদিনা ৰুত্তৰেদনানং ভূমিৰসেন জানিতব্বতা, তং ৰত্ৰা পুন সম্পযুত্ততো দস্সিততাদিজানিতব্বপ্পকারং ৰত্তুমাহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. অট্ঠৰিধেন তত্থাতি তত্থ-সদ্দস্স সত্তৰিধভেদেনেৰ যোজনা ছব্বিধভেদেন যোজনায সতি অট্ঠৰিধত্তাভাৰতো.

পূরণত্থমেৰ ৰুত্তোতি দসৰিধতাপূরণত্থমেৰ ৰুত্তো, ন নৰৰিধভেদে ৰিয নযদানত্থং. কস্মা? তত্থ নযস্স দিন্নত্তা. ভিন্দিতব্বস্স হি ভেদনং নযদানং, তঞ্চ তত্থ কতন্তি. যথা চ কুসলত্তিকো, এৰং ‘‘কাযসম্ফস্সজা ৰেদনা অত্থি সুখা, অত্থি দুক্খা’’তি ইদম্পি পূরণত্থমেৰাতি দীপিতং হোতি অট্ঠৰিধভেদে নযস্স দিন্নত্তা.

পুব্বে গহিততো অঞ্ঞস্স গহণং ৰড্ঢনং গহণৰড্ঢনৰসেন, ন পুরিমগহিতে ঠিতে অঞ্ঞুপচযৰসেন. ৰড্ঢন-সদ্দো ৰা ছেদনত্থো কেসৰড্ঢনাদীসু ৰিযাতি পুব্বে গহিতস্স অগ্গহণং ছিন্দনং ৰড্ঢনং, দুকতিকানং উভযেসং ৰড্ঢনং উভযৰড্ঢনং, উভযতো ৰা পৰত্তং ৰড্ঢনং উভযৰড্ঢনং, তদেৰ উভতোৰড্ঢনকং, তেন নযনীহরণং উভতোৰড্ঢনকনীহারো. ৰড্ঢনকনযো ৰা ৰড্ঢনকনীহারো, উভযতো পৰত্তো ৰড্ঢনকনীহারো উভতোৰড্ঢনকনীহারো. তত্থ দুকমূলকতিকমূলকউভতোৰড্ঢনকেসু দুৰিধতিৰিধভেদানংযেৰ হি ৰিসেসো. অঞ্ঞে ভেদা অৰিসিট্ঠা, তথাপি পঞ্ঞাপ্পভেদজননত্থং ধম্মৰিতক্কেন ঞাতিৰিতক্কাদিনিরত্থকৰিতক্কনিৰারণত্থং ইমঞ্চ পাল়িং ৰিতক্কেন্তস্স ধম্মুপসংহিতপামোজ্জজননত্থং একেকস্স ৰারস্স গহিতস্স নিয্যানমুখভাৰতো চ দুৰিধতিৰিধভেদনানত্তৰসেন ইতরেপি ভেদা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খেসু একস্স ৰিসেসেন ইতরেসম্পি ৰিসিট্ঠভাৰতো. ন কেৰলং একৰিধোৰ, অথ খো দুৰিধো চ. ন চ একদুৰিধোৰ, অথ খো তিৰিধোপি. নাপি এক…পে… নৰৰিধোৰ, অথ খো দসৰিধোপীতি হি এৰঞ্চ তে ভেদা অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খা, তস্মা একো ভেদো ৰিসিট্ঠো অত্তনা অপেক্খিযমানে, অত্তানঞ্চ অপেক্খমানে অঞ্ঞভেদে ৰিসেসেতীতি তস্স ৰসেন তেপি ৰত্তব্বতং অরহন্তীতি ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

সত্তৰিধেনাতিআদযো অঞ্ঞপ্পভেদনিরপেক্খা কেৰলং বহুপ্পকারতাদস্সনত্থং ৰুত্তাতি সব্বেহি তেহি পকারেহি ‘‘বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধং দস্সেসী’’তি ৰুত্তং. মহাৰিসযো রাজা ৰিয সৰিসযে ভগৰাপি মহাৰিসযতায অপ্পটিহতো যথা যথা ইচ্ছতি, তথা তথা দেসেতুং সক্কোতি সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণযোগতোতি অত্থো. দুকে ৰত্ৰা তিকা ৰুত্তাতি তিকা দুকেসু পক্খিত্তাতি যুত্তং, দুকা পন কথং তিকেসু পক্খিত্তাতি? পরতো ৰুত্তেপি তস্মিং তস্মিং তিকে অপেক্খকাপেক্খিতব্বৰসেন দুকানং যোজিতত্তা.

কিরিযমনোধাতু আৰজ্জনৰসেন লব্ভতীতি ৰুত্তং, আৰজ্জনা পন চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ন হোতি. ন হি সমানৰীথিযং পচ্ছিমো ধম্মো পুরিমস্স কোচি পচ্চযো হোতি. যে চ ৰদন্তি ‘‘আৰজ্জনৰেদনাৰ চক্খুসঙ্ঘট্টনায উপ্পন্নত্তা এৰং ৰুত্তা’’তি, তঞ্চ ন যুত্তং. ন হি ‘‘চক্খুরূপপটিঘাতো চক্খুসম্ফস্সো’’তি কত্থচি সুত্তে ৰা অট্ঠকথাযং ৰা ৰুত্তং. যদি সো চ চক্খুসম্ফস্সো সিযা, চক্খুৰিঞ্ঞাণসহজাতাপি ৰেদনা চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি সা ইধ অট্ঠকথাযং ন ৰজ্জেতব্বা সিযা. পাল়িযঞ্চ ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৰেদনা অত্থি অব্যাকতা’’তি এত্থ সঙ্গহিতত্তা পুন ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা’’তি ন ৰত্তব্বং সিযাতি. অযং পনেত্থাধিপ্পাযো – আৰজ্জনৰেদনং ৰিনা চক্খুসম্ফস্সস্স উপ্পত্তি নত্থীতি তদুপ্পাদিকা সা তপ্পযোজনত্তা পরিযাযেন চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাতি ৰত্তুং যুত্তাতি, নিপ্পরিযাযেন পন চক্খুসম্ফস্সস্স পরতোৰ ৰেদনা লব্ভন্তি.

চতুত্তিংসচিত্তুপ্পাদৰসেনাতি এত্থ রূপারূপাৰচরানং অগ্গহণং তেসং সযমেৰ মনোদ্ৰারভূতত্তা. সব্বভৰঙ্গমনো হি মনোদ্ৰারং, চুতিপটিসন্ধিযো চ ততো অনঞ্ঞাতি. ইমস্মিং পন চতুৰীসতিৰিধভেদে চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকুসলাদীনং সমানৰীথিযং লব্ভমানতা অট্ঠকথাযং ৰুত্তা, পাল়িযং পন একূনৰীসতিচতুৰীসতিকা সঙ্খিপিত্ৰা আগতাতি ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা ৰেদনাক্খন্ধো অত্থি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকো অৰিতক্কঅৰিচারো’’তিআদিনা নানাৰীথিগতানং লব্ভমানতায ৰুত্তত্তা কুসলত্তিকস্সপি নানাৰীথিযং লব্ভমানতা যোজেতব্বা. অট্ঠকথাযং পন সমানৰীথিযং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযাদিকতা একন্তিকাতি কত্ৰা এত্থ লব্ভমানতা দস্সিতা, ন পন অসমানৰীথিযং লব্ভমানতা পটিক্খিত্তা. তেনেৰ ‘‘তানি সত্তৰিধাদীসু যত্থ কত্থচি ঠত্ৰা কথেতুং ৰট্টন্তী’’তি আহ. ন হি সমানৰীথিযংযেৰ উপনিস্সযকোটিসমতিক্কমভাৰনাহি লব্ভমানতা হোতি. তিধাপি চ লব্ভমানতং সন্ধায ‘‘যত্থ কত্থচি ঠত্ৰা কথেতুং ৰট্টন্তী’’তি ৰুচ্চতি.

এতানীতি যথাদস্সিতানি কুসলাদীনি চিত্তানি ৰদতি, ৰেদনানিদ্দেসেপি চ এতস্মিং পুব্বঙ্গমস্স চিত্তস্স ৰসেন কথেতুং সুখন্তি চিত্তসম্বন্ধো কতো. তেনেৰ পন চিত্তানি সত্তৰিধভেদে তিকভূমিৰসেন, চতুৰীসতিৰিধভেদে দ্ৰারতিকৰসেন, তিংসৰিধভেদে দ্ৰারভূমিৰসেন, বহুৰিধভেদে দ্ৰারতিকভূমিৰসেন দীপিতানীতি ‘‘তেসু যত্থ কত্থচি ঠত্ৰা কথেতুং ৰট্টন্তী’’তি ৰুত্তং. কুসলাদীনং দীপনা কামাৰচরাদিভূমিৰসেন কাতব্বা, তা চ ভূমিযো তিংসৰিধভেদে সযমেৰাগতা, ন চ সত্তৰিধভেদে ৰিয দ্ৰারং অনামট্ঠং, অতিব্যত্তা চ এত্থ সমানাসমানৰীথীসু লব্ভমানতাতি তিংসৰিধে…পে… সুখদীপনানি হোন্তী’’তি ৰুত্তং. কস্মা পন তিংসৰিধস্মিংযেৰ ঠত্ৰা দীপযিংসু, ননু দ্ৰারতিকভূমীনং আমট্ঠত্তা বহুৰিধভেদে ঠত্ৰা দীপেতব্বানীতি? ন, দীপেতব্বট্ঠানাতিক্কমতো. সত্তৰিধভেদো হি দ্ৰারস্স অনামট্ঠত্তা দীপনায অট্ঠানং, চতুৰীসতিৰিধভেদে আমট্ঠদ্ৰারতিকা ন ভূমিযো অপেক্খিত্ৰা ঠপিতা, তিংসৰিধভেদে আমট্ঠদ্ৰারভূমিযো ৰুত্তা. যে চ ঠপিতা, তে চেত্থ তিকা অপেক্খিতব্বরহিতা কেৰলং ভূমীহি সহ দীপেতব্বাৰ. তেনেদং দীপনায ঠানং, তদতিক্কমে পন ঠানাতিক্কমো হোতীতি.

উপনিস্সযকোটিযাতি এত্থ ‘‘সদ্ধং উপনিস্সায দানং দেতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নানাৰীথিযং পকতূপনিস্সযো ৰুত্তোতি একৰীথিযং কুসলাদীনং চক্খুসম্ফস্সাদযো তদভাৰে অভাৰতো জাতি ৰিয জরামরণস্স উপনিস্সযলেসেন পচ্চযোতি ৰত্তুং যুজ্জেয্য, ইধ পন ‘‘কসিণরূপদস্সনহেতুউপ্পন্না পরিকম্মাদিৰেদনা চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা’’তি ৰক্খতি, তস্মা নানাৰীথিযং গতানি এতানি চিত্তানি চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা লব্ভমানানীতি ন উপনিস্সযলেসো উপনিস্সযকোটি, বলৰবলৰানং পন পরিকম্মাদীনং উপনিস্সযানং সব্বেসং আদিভূতো উপনিস্সযো উপনিস্সযকোটি. ‘‘ৰালকোটি ন পঞ্ঞাযতী’’তিআদীসু ৰিয হি আদি, অৰযৰো ৰা কোটি. কসিণরূপদস্সনতো পভুতি চ কামাৰচরকুসলাদীনং ৰেদনানং উপনিস্সযো পৰত্তোতি তং দস্সনং উপনিস্সযকোটি. পরিকম্মাদীনি ৰিয ৰা ন বলৰউপনিস্সযো দস্সনন্তি তস্স উপনিস্সযন্তভাৰেন উপনিস্সযকোটিতা ৰুত্তা. ঘানাদিদ্ৰারেসু তীসু উপনিস্সযকোটিযা লব্ভমানত্তাভাৰং ৰদন্তো ইধ সমানৰীথি ন গহিতাতি দীপেতি. দস্সনসৰনানি ৰিয হি কসিণপরিকম্মাদীনং ঘাযনাদীনি উপনিস্সযা ন হোন্তীতি তদলাভো দীপিতোতি. যদিপি ৰাযোকসিণং ফুসিত্ৰাপি গহেতব্বং, পুরিমেন পন সৰনেন ৰিনা তং ফুসনং সযমেৰ মূলুপনিস্সযো যেভুয্যেন ন হোতীতি তস্স উপনিস্সযকোটিতা ন ৰুত্তা.

অজ্ঝাসযেন সম্পত্তিগতো অজ্ঝাসযসম্পন্নো, সম্পন্নজ্ঝাসযোতি ৰুত্তং হোতি. ৰত্তপ্পটিৰত্তন্তি খুদ্দকঞ্চেৰ মহন্তঞ্চ ৰত্তং, পুব্বে ৰা কতং ৰত্তং, পচ্ছা কতং পটিৰত্তং. এৰং চক্খুৰিঞ্ঞাণন্তি আদিম্হি উপ্পন্নং আহ, ততো পরং উপ্পন্নানিপি পন কসিণরূপদস্সনকল্যাণমিত্তদস্সনসংৰেগৰত্থুদস্সনাদীনি উপনিস্সযপচ্চযা হোন্তিযেৰাতি. তেন তদুপনিস্সযং চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সেতীতি ৰেদিতব্বং.

যথাভূতসভাৰাদস্সনং অসমপেক্খনা. ‘‘অস্মী’’তি রূপাদীসু ৰিনিবন্ধস্স. সভাৰন্তরামসনৰসেন পরামট্ঠস্স, পরামট্ঠৰতোতি অত্থো. আরম্মণাধিগহণৰসেন অনু অনু উপ্পজ্জনধম্মতায থিরভাৰকিলেসস্স থামগতস্স, অপ্পহীনকামরাগাদিকস্স ৰা. পরিগ্গহে ঠিতোতি ৰীমংসায ঠিতো. এত্থ চ অসমপেক্খনাযাতিআদিনা মোহাদীনং কিচ্চেন পাকটেন তেসং উপ্পত্তিৰসেন ৰিচারণা দট্ঠব্বা. রূপদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসসমতিক্কমৰসেন পৰত্তা রূপদস্সনহেতুকা হোতীতি ‘‘চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা নাম জাতা’’তি আহ. এত্থ চ চক্খুসম্ফস্সস্স চতুভূমিকৰেদনায উপনিস্সযভাৰো এৰ পকারন্তরেন কথিতো, তথা ‘‘ভাৰনাৰসেনা’’তি এত্থ চ.

কলাপসম্মসনেন তীণি লক্খণানি আরোপেত্ৰা উদযব্বযানুপস্সনাদিকায ৰিপস্সনাপটিপাটিযা আদিম্হি রূপারম্মণপরিগ্গহেন রূপারম্মণং সম্মসিত্ৰা, তংমূলকং ৰা সব্বং সম্মসনং আদিভূতে রূপারম্মণে পৰত্ততীতি কত্ৰা আহ ‘‘রূপারম্মণং সম্মসিত্ৰা’’তি. এত্থ চ নামরূপপরিগ্গহাদি সব্বং সম্মসনং ভাৰনাতি ৰেদিতব্বা. রূপারম্মণং সম্মসিত্ৰাতি চ যথাৰুত্তচক্খুৰিঞ্ঞাণস্স আরম্মণভূতং রূপারম্মণং ৰুত্তং, ন যং কিঞ্চি. আরম্মণেন হি চক্খুসম্ফস্সং দস্সেতীতি. এৰং ‘‘রূপারম্মণে উপ্পন্নং কিলেস’’ন্তি এত্থাপি ৰেদিতব্বং.

ইদং ফোট্ঠব্বং কিংনিস্সিতন্তি চক্খুদ্ৰারে ৰিয যোজনায যথাসম্ভৰং আপোধাতুযা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চ ৰসেন মহাভূতনিস্সিততা যোজেতব্বা.

জাতি…পে… বলৰপচ্চযো হোতীতি যথাৰুত্তানং ভযতো দিস্সমানানং জাতিআদীনং বলৰপচ্চযভাৰেন তেসং ভযতো দস্সনেন সহজাতস্স মনোসম্ফস্সস্স, তস্স ৰা দস্সনস্স দ্ৰারভূতস্স ভৰঙ্গমনোসম্ফস্সস্স বলৰপচ্চযভাৰং দস্সেতি.

ধম্মারম্মণেতি ন পুব্বে ৰুত্তে জাতিআদিআরম্মণেৰ, অথ খো সব্বস্মিং রাগাদিৰত্থুভূতে ধম্মারম্মণে. ৰত্থুনিস্সিতন্তি এত্থ ৰেদনাদিসঙ্খাতস্স ধম্মারম্মণেকদেসস্স পরিগ্গহমুখেন ধম্মারম্মণপরিগ্গহং দস্সেতি.

মনোসম্ফস্সোতি ৰিঞ্ঞাণং সম্ফস্সস্স কারণভাৰেন গহিতং, তদেৰ অত্তনো ফলস্সেৰ ফলভাৰেন ৰত্তুং ন যুত্তং কারণফলসঙ্করভাৰেন সোতূনং সম্মোহজনকত্তাতি আহ ‘‘ন হি সক্কা ৰিঞ্ঞাণং মনোসম্ফস্সজন্তি নিদ্দিসিতু’’ন্তি, ন পন ৰিঞ্ঞাণস্স মনোসম্ফস্সেন সহজাতভাৰস্স অভাৰা. যস্মা ৰা যথা ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; ৩.৪২০, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ৪.৬০) ৰচনতো ইন্দ্রিযৰিসযা ৰিয ৰিঞ্ঞাণম্পি ফস্সস্স ৰিসেসপচ্চযো, ন তথা ফস্সো ৰিঞ্ঞাণস্স, তস্মা ইন্দ্রিযৰিসযা ৰিয ৰিঞ্ঞাণম্পি চক্খুসম্ফস্সজাদিৰচনং ন অরহতীতি চক্খুসম্ফস্সজাদিভাৰো ন কতোতি ৰেদিতব্বো.

অভিধম্মভাজনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.