১. হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা
১. যো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠো, সো এৰং ৰেদিতব্বোতি এতেন হেতুসঙ্খাতস্স পচ্চযধম্মস্স হেতুসম্পযুত্তকতংসমুট্ঠানরূপসঙ্খাতানং পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযভাৰো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি. যো পন হেতুভাৰেন যথাৰুত্তো পচ্চযধম্মো যথাৰুত্তানং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযো হোতি, সো হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি ৰেদিতব্বোতি দস্সেতি. উভযথাপি হেতুভাৰেন উপকারকতা হেতুপচ্চযোতি উদ্দিট্ঠোতি দস্সিতং হোতি. এস নযো সেসপচ্চযেসুপি. উপকারকতা পন ধম্মসভাৰো এৰ, ন ধম্মতো অঞ্ঞা অত্থীতি. তথা তথা উপকারকং তং তং ধম্মং দস্সেন্তো হি ভগৰা তং তং উপকারকতং দস্সেতীতি.
হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ পঠমো হেতু-সদ্দো পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো পচ্চযনিদ্দেসো. তেন এতস্স হেতুভাৰেন উপকারকতা হেতুপচ্চযতাতি দস্সেতি. দুতিযো পচ্চযুপ্পন্নৰিসেসনং. তেন ন যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযভাৰেন পচ্চযো হোতি, অথ খো হেতুনা সম্পযুত্তানমেৰাতি দস্সেতি. ননু চ সম্পযুত্তসদ্দস্স সাপেক্খত্তা দুতিযে হেতুসদ্দে অৰিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্স অপেক্খিতব্বস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা অত্তনাৰ সম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি অযমত্থো ৰিঞ্ঞাযতীতি? নাযং একন্তো. হেতুসদ্দো হি পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থেৰ ব্যাৰটো যদা গয্হতি, তদা সম্পযুত্তৰিসেসনং ন হোতীতি সম্পযুত্তা অৰিসিট্ঠা যে কেচি গহিতা ভৰেয্যুন্তি এৰং সম্পযুত্তসদ্দেন অত্তনি এৰ ব্যাৰটেন হেতুসদ্দেন ৰিসেসনেন ৰিনা যেসং কেসঞ্চি সম্পযুত্তানং গহণং হোতীতি তং সন্ধায ‘‘অথাপি…পে… অত্থো ভৰেয্যা’’তি আহ. ননু যথা ‘‘অরূপিনো আহারা সম্পযুত্তকানং ধম্মান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৫), ‘‘অরূপিনো ইন্দ্রিযা সম্পযুত্তকান’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.১৬) চ ৰুত্তে দুতিযেন আহারগ্গহণেন ইন্দ্রিযগ্গহণেন চ ৰিনাপি আহারিন্দ্রিযসম্পযুত্তকাৰ গয্হন্তি, এৰমিধাপি সিযাতি? ন, আহারিন্দ্রিযাসম্পযুত্তস্স অভাৰতো. ৰজ্জেতব্বাভাৰতো হি তত্থ দুতিযআহারিন্দ্রিযগ্গহণে অসতিপি তংসম্পযুত্তকাৰ গয্হন্তীতি তং ন কতং, ইধ পন ৰজ্জেতব্বং অত্থীতি ৰত্তব্বং দুতিযং হেতুগ্গহণন্তি.
এৰম্পি হেতূ হেতুসম্পযুত্তকানন্তি এত্থ হেতুসম্পযুত্তকানং সো এৰ সম্পযুত্তকহেতূতি ৰিসেসনস্স অকতত্তা যো কোচি হেতু যস্স কস্সচি হেতুসম্পযুত্তকস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠস্সেৰ হেতুস্স পুন সম্পযুত্তৰিসেসনভাৰেন ৰুত্তত্তা, এতদত্থমেৰ চ ৰিনাপি দুতিযেন হেতুসদ্দেন হেতুসম্পযুত্তভাৰে সিদ্ধেপি তস্স গহণং কতং. অথ ৰা অসতি দুতিযে হেতুসদ্দে হেতুসম্পযুত্তকানং হেতুপচ্চযেন পচ্চযো, ন পন হেতূনন্তি এৰম্পি গহণং সিযাতি তন্নিৰারণত্থং সো ৰুত্তো, তেন হেতুসম্পযুত্তভাৰং যে লভন্তি, তেসং সব্বেসং হেতূনং অঞ্ঞেসম্পি হেতুপচ্চযেন পচ্চযোতি দস্সিতং হোতি. যস্মা পন হেতুঝানমগ্গা পতিট্ঠামত্তাদিভাৰেন নিরপেক্খা, ন আহারিন্দ্রিযা ৰিয সাপেক্খা এৰ, তস্মা এতেস্ৰেৰ দুতিযং হেতাদিগ্গহণং কতং. আহারিন্দ্রিযা পন আহরিতব্বইসিতব্বাপেক্খা এৰ, তস্মা তে ৰিনাপি দুতিযেন আহারিন্দ্রিযগ্গহণেন অত্তনা এৰ আহরিতব্বে চ ইসিতব্বে চ আহারিন্দ্রিযভূতে অঞ্ঞে চ সম্পযুত্তকে পরিচ্ছিন্দন্তীতি তং তত্থ ন কতং, ইধ চ দুতিযেন হেতুগ্গহণেন পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুনা পচ্চযভূতেনেৰ সম্পযুত্তানং হেতূনং অঞ্ঞেসঞ্চ পরিচ্ছিন্নত্তা পুন ৰিসেসনকিচ্চং নত্থীতি পঞ্হাৰারে ‘‘কুসলা হেতূ সম্পযুত্তকানং খন্ধান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.৪০১) দুতিযং হেতুগ্গহণং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.
নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তাতি তং-সদ্দো পুরিমৰচনাপেক্খো ৰুত্তস্সেৰ নিদ্দেসো ‘‘রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকান’’ন্তিআদীসু (পট্ঠা. ১.১.২) পুরিমৰচনেন নিদ্দিসিতব্বে পাকটীভূতে এৰ পৰত্ততি. এত্থ চ পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠো হেতুসদ্দো ‘‘হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এত্থ ব্যাৰটো সম্পযুত্তসদ্দেন ৰিয তং-সদ্দেনপি অনপেক্খনীযো অঞ্ঞো চ কোচি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসকো ৰুত্তো নত্থি, তস্মা ‘‘তংসম্পযুত্তকান’’ন্তি চ ন ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
‘‘হেতুসম্পযুত্তকান’’ন্তি ইমিনা পন পচ্চযুপ্পন্নৰচনেন অসমত্তেন পচ্চযুপ্পন্নৰচনন্তরাপেক্খেন পুব্বে ৰুত্তেন তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীকতং, তেন ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি এত্থ তংগহণং কতন্তি. কিং পন তস্মিং হেতুসম্পযুত্তকসদ্দে তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বং পাকটীভূতন্তি? যেহি হেতূহি সম্পযুত্তা ‘‘হেতুসম্পযুত্তকা’’তি ৰুত্তা, তে হেতূ চেৰ সম্পযুত্তকৰিসেসনভূতা তব্বিসেসিতা চ হেতুসম্পযুত্তকা. তেনাহ ‘‘তে হেতূ চেৰা’’তিআদি. অঞ্ঞথা ‘‘তে হেতূ চেৰা’’তি এতস্স পচ্চত্তনিদ্দিট্ঠেন হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যথা ইধ তেনেৰ তং-সদ্দেন নিদ্দিসিতব্বা পাকটা, এৰং পুব্বেপি ভৰিতুং অরহন্তীতি ‘‘নিদ্দিসিতব্বস্স অপাকটত্তা ‘তংসম্পযুত্তকান’ন্তি ন ৰুত্ত’’ন্তি ইদং ন যুজ্জেয্যাতি. দুৰিধম্পি ৰা হেতুগ্গহণং অপনেত্ৰা তংসদ্দৰচনীযতং চোদেতি পরিহরতি চ. তংসমুট্ঠানানন্তি চ হেতুসমুট্ঠানানন্তি যুত্তং. হেতূ হি পচ্চযাতি.
চিত্তজরূপং অজনযমানাপীতি পি-সদ্দেন জনযমানাপি. যদি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰচনেন পটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপস্স অগ্গহণতো তং ন ৰুত্তং, সহজাতপচ্চযৰিভঙ্গে চিত্তচেতসিকানং তস্স কটত্তারূপস্স পচ্চযভাৰো ন ৰুত্তো ভৰেয্য. যদি চ তত্থ চিত্তসমুট্ঠানানং পচ্চযভাৰেন তংসমানলক্খণানং কটত্তারূপানম্পি পচ্চযভাৰো নিদস্সিতো, এৰমিধাপি ভৰিতব্বং. ‘‘চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি পন অৰত্ৰা ‘‘তংসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰচনং চিত্তসমুট্ঠানানং সব্বচিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতাদস্সনত্থং. এৰংপকারেন হি তংসমুট্ঠানৰচনেন তত্থ তত্থ ৰুত্তং সমুট্ঠানৰচনং ৰিসেসিতং হোতি. ননু ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰচনেন চিত্তসমুট্ঠানানং চিত্তচেতসিকসমুট্ঠানতা ৰুত্তাতি? ন ৰুত্তা. চিত্তচেতসিকানং পচ্চযভাৰো এৰ হি তত্থ ৰুত্তোতি.
চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতাযাতি এতেনেৰ হেতুআদিপটিবদ্ধতঞ্চ দস্সেতি. ‘‘যঞ্চ, ভিক্খৰে, চেতেতি, যঞ্চ পকপ্পেতি, যঞ্চ অনুসেতি, আরম্মণমেতং হোতি, ৰিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা আরম্মণে সতি পতিট্ঠা ৰিঞ্ঞাণস্স হোতি, তস্মিং পতিট্ঠিতে ৰিঞ্ঞাণে ৰিরুল়্হে নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতি, নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তি (সং. নি. ২.৩৯) ইমস্মিম্পি সুত্তে পটিসন্ধিনামরূপস্স ৰিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৰুত্তাতি আহ ‘‘তস্মিং পতিট্ঠিতে’’তিআদি.
পুরিমতরসিদ্ধায পথৰিযা বীজপতিট্ঠানং ৰিয পুরিমতরসিদ্ধে কম্মে তন্নিব্বত্তস্সেৰ ৰিঞ্ঞাণবীজস্স পতিট্ঠানং কম্মস্স কটত্তা উপ্পত্তীতি ৰুত্তং হোতি. তেনাহ – ‘‘কম্মং খেত্তং, ৰিঞ্ঞাণং বীজ’’ন্তি. কস্স পন তং খেত্তং বীজঞ্চাতি? নামরূপঙ্কুরস্স.
অযঞ্চ পনত্থোতি পটিসন্ধিযং কম্মজরূপানং চিত্তপটিবদ্ধৰুত্তিতা. ওকাসৰসেনেৰাতি নামরূপোকাসৰসেনেৰ. সো হি তস্স অত্থস্স ওকাসোতি. ৰত্থুরূপমত্তম্পীতি ৰদন্তো ৰত্থুরূপস্স উপত্থম্ভকানং সেসরূপানম্পি তদুপত্থম্ভকভাৰেনেৰ অরূপধম্মানং পচ্চযভাৰং দস্সেতি, সহভৰনমত্তং ৰা. তত্থ কাযভাৰাদিকলাপানং কত্থচি অভাৰতো কত্থচি অভাৰাভাৰতো ‘‘ৰত্থুরূপমত্তম্পি ৰিনা’’তি আহ. সস্সামিকেতি এতস্সেৰ ৰিসেসনত্থং ‘‘সরাজকে’’তি ৰুত্তং.
পৰত্তিযং কটত্তারূপাদীনং পচ্চযভাৰপটিবাহনতোতি ইদং কস্মা ৰুত্তং, ননু তেসং পচ্চযভাৰপ্পসঙ্গোযেৰ নত্থি ‘‘হেতূ সহজাতান’’ন্তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১) ৰচনতো. ন হি যেসং হেতূ সহজাতপচ্চযো ন হোন্তি, তানি হেতুসহজাতানি নাম হোন্তি. যদি সিযুং, ‘‘কুসলং ধম্মং সহজাতো অব্যাকতো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন হেতুপচ্চযা’’তিআদি চ লব্ভেয্য, ন পন লব্ভতি, তস্মা ন তানি হেতুসহজাতানীতি? সচ্চমেতং, যো পন হেতূহি সমানকালুপ্পত্তিমত্তং গহেত্ৰা হেতুসহজাতভাৰং মঞ্ঞেয্য, তস্সাযং পসঙ্গো অত্থীতি ইদং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ভগৰা পন ৰচনানং লহুগরুভাৰং ন গণেতি, বোধনেয্যানং পন অজ্ঝাসযানুরূপতো ধম্মসভাৰং অৰিলোমেন্তো তথা তথা দেসনং নিযামেতীতি ন কত্থচি অক্খরানং বহুতা ৰা অপ্পতা ৰা চোদেতব্বাতি.
হেতুপচ্চযনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.