৭. পঞ্হাৰারৰিভঙ্গৰণ্ণনা
৪০১-৪০৩. যেহি পচ্চযেহি কুসলো কুসলস্স পচ্চযো হোতি, তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতুন্তি যথাক্কমেন আগতাগতপটিপাটিযা দস্সেতুন্তি অত্থো. কুসলো কুসলস্সাতি নিদস্সনমত্তমেতং, তেন কুসলো কুসলাদীনং, অকুসলো অকুসলাদীনং, অব্যাকতো অব্যাকতাদীনং, কুসলাব্যাকতা কুসলাদীনন্তিআদিকো সব্বো পভেদো নিদস্সিতো হোতীতি যথানিদস্সিতে সব্বে গহেত্ৰা আহ ‘‘তে পচ্চযে পটিপাটিযা দস্সেতু’’ন্তি.
৪০৪. দত্ৰাতি এত্থ দা-সদ্দো সোধনত্থোপি হোতীতি মন্ত্ৰা আহ ‘‘ৰিসুদ্ধং কত্ৰা’’তি. তেসঞ্হি তং চিত্তন্তি তেসন্তি ৰত্তব্বতারহং সকদাগামিমগ্গাদিপুরেচারিকং তং গোত্রভুচিত্তন্তি অধিপ্পাযো. ৰিপস্সনাকুসলং পন কামাৰচরমেৰাতি পচ্চযুপ্পন্নং ভূমিতো ৰৰত্থপেতি. তেনেৰাতি ধম্মৰসেনেৰ দস্সনতো, দেসনন্তরত্তাতি অধিপ্পাযো.
৪০৫. অস্সাদনং সরাগস্স সোমনস্সস্স সসোমনস্সস্স রাগস্স চ কিচ্চন্তি আহ ‘‘অনুভৰতি চেৰ রজ্জতি চা’’তি. অভিনন্দনং পীতিকিচ্চসহিতায তণ্হায কিচ্চন্তি আহ ‘‘সপ্পীতিকতণ্হাৰসেনা’’তি. দিট্ঠাভিনন্দনা দিট্ঠিযেৰ. এত্থ পন পচ্ছিমত্থমেৰ গহেত্ৰা ‘‘অভিনন্দন্তস্স অত্তা অত্তনিযন্তিআদিৰসেন…পে… দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. অভিনন্দনা পন দিট্ঠাভিনন্দনাযেৰাতি ন সক্কা ৰত্তুং ‘‘ভাৰনায পহাতব্বো ধম্মো ভাৰনায পহাতব্বস্স ধম্মস্স আরম্মণ…পে… ভাৰনায পহাতব্বং রাগং অস্সাদেতি অভিনন্দতী’’তি (পট্ঠা. ২.৮.৭২) ৰচনতো, তস্মা পুরিমোপি অত্থো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. দ্ৰীসু পন সোমনস্সসহগতচিত্তেসু যথাৰুত্তেন সোমনস্সেন রাগেন চ অস্সাদেন্তস্স তেসুযেৰ সপ্পীতিকতণ্হায চতূসুপি দিট্ঠাভিনন্দনায অভিনন্দন্তস্স চ দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতিপি সক্কা যোজেতুং. জাতিৰসেনাতি সুচিণ্ণসামঞ্ঞৰসেনাতি অত্থো.
৪০৬. তদারম্মণতাতি তদারম্মণভাৰেন. ৰিভত্তিলোপো হেত্থ কতোতি. ভাৰৰন্ততো ৰা অঞ্ঞো ভাৰো নত্থীতি ভাৰেনেৰ ৰিপাকং ৰিসেসেতি, ৰিপাকো তদারম্মণভাৰভূতোতি অত্থো. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰিপাকানং ৰিয ন কামাৰচরৰিপাকানং নিযোগতো ৰৰত্থিতং ইদঞ্চ কম্মং আরম্মণন্তি তং লব্ভমানম্পি ন ৰুত্তং. তদারম্মণেন পন কুসলারম্মণভাৰেন সমানলক্খণতায কম্মারম্মণা পটিসন্ধিআদযোপি দস্সিতাযেৰাতি দট্ঠব্বা. পটিলোমতো ৰা একন্তরিকৰসেন ৰাতি ৰদন্তেন অনুলোমতো সমাপজ্জনে যেভুয্যেন আসন্নসমাপত্তিযা আরম্মণভাৰো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো. যথা পন পটিলোমতো একন্তরিকৰসেন চ সমাপজ্জন্তস্স অনাসন্নাপি সমাপত্তি আরম্মণং হোতি, এৰং অনুলোমতো সমাপজ্জন্তস্সপি ভৰেয্যাতি. ‘‘চেতোপরিযঞাণস্সাতিআদীনি পরতো আৰজ্জনায যোজেতব্বানী’’তি ৰত্ৰা ‘‘যা এতেসং আৰজ্জনা, তস্সা’’তি অত্থো ৰুত্তো, এৰং সতি ‘‘ইদ্ধিৰিধঞাণস্সা’’তিপি ৰত্তব্বং সিযা. যস্মা পন কুসলা খন্ধা অব্যাকতস্স ইদ্ধিৰিধঞাণস্স আরম্মণং ন হোন্তীতি তং ন ৰুত্তং, চেতোপরিযঞাণাদীনঞ্চ হোন্তীতি তানি ৰুত্তানি, তস্মা কিরিযানং চেতোপরিযঞাণাদীনং যায কাযচি আৰজ্জনায চ কুসলারম্মণায কুসলা খন্ধা আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
৪০৭-৪০৯. ৰিপ্পটিসারাদিৰসেন ৰাতি আদি-সদ্দেন আদীনৰদস্সনেন সভাৰতো চ অনিট্ঠতামত্তং সঙ্গণ্হাতি, অক্খন্তিভেদা ৰা.
৪১০. রূপাযতনং চক্খুৰিঞ্ঞাণস্সাতিআদিনা ৰিঞ্ঞাণকাযেহি নিযতারম্মণেহি অব্যাকতস্স অব্যাকতানং আরম্মণপচ্চযভাৰং নিদস্সেতি. সব্বস্স হি ৰত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একস্মিং সন্তানে ধম্মানং একদেসেন নিদস্সনং করোতীতি.
৪১৩-৪১৬. চতুভূমকং কুসলং আরম্মণাধিপতিপচ্চযভাৰেন দস্সিতং, পচ্চযুপ্পন্নং পন কামাৰচরমেৰ.
৪১৭. অপুব্বতো চিত্তসন্তানতো ৰুট্ঠানং ভৰঙ্গমেৰ, তং পন মূলাগন্তুকভৰঙ্গসঙ্খাতং তদারম্মণং পকতিভৰঙ্গঞ্চ. অনুলোমং সেক্খায ফলসমাপত্তিযাতি এত্থ কাযচি সেক্খফলসমাপত্তিযা অৰজ্জেতব্বত্তা ৰত্তব্বং নত্থীতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলং ফলসমাপত্তিযাতি ইমং নিব্বিসেসনং ফলসমাপত্তিং উদ্ধরিত্ৰা দস্সেন্তো আহ ‘‘ফলসমাপত্তিযাতি অনাগামিফলসমাপত্তিযা’’তি. কামাৰচরকিরিযা দুৰিধস্সপি ৰুট্ঠানস্সাতি এত্থ কিরিযানন্তরং তদারম্মণৰুট্ঠানে যং ৰত্তব্বং, তং চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৰুত্তমেৰ.
তা উভোপি…পে… দ্ৰাদসন্নন্তি ইদং সোমনস্সসহগতমনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন ৰুত্তং, উপেক্খাসহগতা পন যথাৰুত্তানং দসন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং ৰোট্ঠব্বনকিরিযস্স মনোধাতুকিরিযস্স চাতি দ্ৰাদসন্নং হোতীতি দট্ঠব্বং.
৪২৩. দানাদিপুঞ্ঞকিরিযাযত্তা সব্বসম্পত্তিযো পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি সম্বন্ধো. ন পনেতং একন্তেন গহেতব্বন্তি ‘‘বলৰচেতনাৰ লব্ভতি, ন দুব্বলা’’তি এতং একন্তং ন গহেতব্বং, দল়্হং ৰা ন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কিং কারণন্তি? বলৰতো দুব্বলস্স ৰা কতোকাসস্স অন্তরাযং পটিবাহিত্ৰা ৰিপচ্চনতো ‘‘যংকঞ্চি যদি ৰিপাকং জনেতি, উপনিস্সযো ন হোতী’’তি নৰত্তব্বত্তা চাতি দস্সেন্তো ‘‘কতোকাসঞ্হী’’তিআদিমাহ. ৰিপাকত্তিকে পন পঞ্হাৰারপচ্চনীযে ‘‘ৰিপাকধম্মধম্মো ৰিপাকস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো, কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.৩.৯৩) কম্মপচ্চযস্স ৰিসুং উদ্ধটত্তা, ৰেদনাত্তিকে চ পঞ্হাৰারপচ্চনীযে ‘‘নহেতুপচ্চযা নআরম্মণপচ্চযা নউপনিস্সযে অট্ঠা’’তি (পট্ঠা. ১.২.৮৭) ৰুত্তত্তা ‘‘ৰিপাকজনকম্পি কিঞ্চি কম্মং উপনিস্সযপচ্চযো ন হোতী’’তি সক্কা ৰত্তুন্তি.
তস্মিং ৰা ৰিরুদ্ধোতি তংনিমিত্তং ৰিরুদ্ধো, ৰিরুদ্ধন্তি ৰা পাঠো. ওমানন্তি পরস্স পৰত্তওমানং. রাগো রঞ্জনৰসেন পৰত্তা কামরাগতণ্হা, ‘‘ইতি মে চক্খুং সিযা অনাগতমদ্ধানং, ইতি রূপা’’তি অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তপণিদহনতণ্হা পত্থনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.
তেসু অঞ্ঞম্পীতি তেসু যংকিঞ্চি পুব্বে হনিততো অঞ্ঞম্পি পাণং হনতীতি অত্থো.
পুনপ্পুনং আণাপনৰসেন ৰাতি মাতুঘাতকম্মেন সদিসতায পুব্বে পৰত্তাযপি আণত্তচেতনায মাতুঘাতকম্মনামং আরোপেত্ৰা ৰদন্তি. এস নযো দ্ৰীহি পহারেহীতি এত্থাপি.
যথেৰ হি…পে… উপ্পাদেতি নামাতি রাগং উপনিস্সায দানং দেতীতি রাগং উপনিস্সায দানৰসেন সদ্ধং উপ্পাদেতীতি অযমত্থো ৰুত্তো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰদতি. যথা রাগং উপনিস্সায দানং দেতীতিএৰমাদি হোতি, এৰং রাগাদযো সদ্ধাদীনং উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদম্পি হোতীতি দস্সেতি. কাযিকং সুখন্তিআদীনং একতো দস্সনেন ৰিসুংযেৰ ন এতেসং পচ্চযভাৰো, অথ খো একতোপীতি দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং.
৪২৫. উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযত্তাযেৰাতি এতেন ইদং দস্সেতি – ন পুরিমৰারেসু ৰিয ইমস্মিং পচ্চযেন উপ্পত্তি ৰুচ্চতি, অথ খো তস্স তস্স পচ্চযুপ্পন্নস্স তেসং তেসং ধম্মানং তংতংপচ্চযভাৰো, ন চ পচ্ছাজাতক্খন্ধা উপত্থম্ভকত্তেন পচ্চযা ন হোন্তি, তেনেস পচ্ছাজাতপচ্চযো ইধ অনুলোমতো আগতোতি.
৪২৭. চেতনা ৰত্থুস্সপি পচ্চযোতি অত্তনো পতিট্ঠাভূতস্সপি কম্মপচ্চযোতি অধিপ্পাযো.
কস্মা পনেত্থ পচ্চযৰারে ৰিয নিস্সযঅত্থিঅৰিগতেসু দুমূলকদুকাৰসানা পঞ্হা ন উদ্ধটাতি? অলব্ভমানত্তা. তত্থ হি পচ্চযুপ্পন্নপ্পধানত্তা দেসনায কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা একতো উপ্পজ্জমানা কুসলাব্যাকতপচ্চযা লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলঞ্চ অব্যাকতঞ্চ ধম্মং পচ্চযা কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.২৪৬) ৰুত্তং. যতো ততো ৰা উভযপচ্চযতো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পত্তিমত্তংযেৰ হি তত্থ অধিপ্পেতং, ন উভযস্স উভিন্নং পচ্চযভাৰোতি. ইধ পন পচ্চযপ্পধানত্তা দেসনায কুসলাব্যাকতা কুসলাব্যাকতানং উভিন্নং নিস্সযাদিভূতা ন লব্ভন্তীতি ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চ ধম্মস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৰুত্তং.
পঞ্হাৰারৰিভঙ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্হাৰারস্স ঘটনে অনুলোমগণনা
৪৩৯. ‘‘এত্থ পন পুরেজাতম্পি লব্ভতী’’তি ৰুত্তং, যদি এৰং কস্মা ‘‘তথা’’তি ৰুত্তন্তি? ‘‘তীণী’’তি গণনমত্তসামঞ্ঞতো.
৪৪০. ‘‘অধিপতিপচ্চযে ঠপেত্ৰা ৰীমংসং সেসাধিপতিনো ৰিসভাগা’’তি পুরিমপাঠো নিদস্সনৰসেন দট্ঠব্বো. যস্মা পন হেতুপচ্চযস্স ৰিসভাগেন একেন আরম্মণেন নিদস্সনং অকত্ৰা অনন্তরাদীনি ৰদন্তো সব্বে ৰিসভাগে দস্সেতি, তস্মা ইন্দ্রিযমগ্গপচ্চযা চ ৰিসভাগা দস্সেতব্বাতি ‘‘অধিপতিন্দ্রিযমগ্গপচ্চযেসু ঠপেত্ৰা পঞ্ঞং সেসা ধম্মা ৰিসভাগা’’তি পঠন্তি. তথা ভাৰাভাৰতো হেতুপচ্চযভাৰে সহজাতাদিপচ্চযভাৰতো. ননু যথা অমোহৰজ্জানং হেতূনং হেতুপচ্চযভাৰে অধিপতিন্দ্রিযমগ্গপচ্চযভাৰো নত্থীতি পঞ্ঞাৰজ্জানং অধিপতিপচ্চযাদীনং ৰিসভাগতা, এৰং কুসলাদিহেতূনং হেতুপচ্চযভাৰে ৰিপাকপচ্চযভাৰাভাৰতো হেতুৰজ্জানং ৰিপাকানং ৰিসভাগতায ভৰিতব্বন্তি? ন ভৰিতব্বং, উভযপচ্চযসহিতে চিত্তচেতসিকরাসিম্হি হেতুপচ্চযভাৰে ৰিপাকপচ্চযত্তাভাৰাভাৰতো. যথা হি হেতুসহজাতপচ্চযসহিতরাসিম্হি সতিপি হেতুৰজ্জসব্ভাৰে হেতূনং হেতুপচ্চযভাৰে সহজাতপচ্চযত্তাভাৰো নত্থীতি ন হেতুৰজ্জানং সহজাতানং হেতুস্স ৰিসভাগতা ৰুত্তা, এৰমিধাপীতি. এস নযো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযেপি. অপিচ পচ্চযুপ্পন্নস্সেৰ পচ্চযা ৰুচ্চন্তীতি পচ্চযুপ্পন্নক্খণে তথা ভাৰাভাৰৰসেন সভাগতায ৰুচ্চমানায নানাক্খণৰসেন ৰিসভাগতা তস্সেৰ ন ৰত্তব্বাতি.
কুসলা ৰীমংসাতি ইদং ‘‘কুসলা ৰীমংসাধিপতী’’তি এৰং ৰত্তব্বং. ন হি অনধিপতিভূতা ৰীমংসা অধিপতিপচ্চযো হোতীতি.
৪৪১-৪৪৩. ‘‘সচে পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো পৰিসতি, ইতরানি দ্ৰে লভতী’’তি পুরিমপাঠো, ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স চ অব্যাকতস্স চা’’তি ইদং পন ন লব্ভতীতি ‘‘কুসলো অব্যাকতস্স, অব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি দ্ৰে লভতী’’তি পঠন্তি. ঊনতরগণনেসূতি যেসু পৰিট্ঠেসু ঊনতরা গণনা হোতি, তেসূতি অত্থো. তীণি দ্ৰে একন্তি এৰং ঊনতরগণনেসু ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞাদীসু পৰিসন্তেসু তেসং ৰসেন তিকতো ঊনং যথালদ্ধঞ্চ একন্তি গণনং লভতীতি অত্থো.
অৰিপাকানীতি অনামট্ঠৰিপাকানীতি অত্থো, ন ৰিপাকহেতুরহিতানীতি.
তত্থ সব্বেপি সহজাতৰিপাকা চেৰাতি তত্থ যে সহজাতা পচ্চযুপ্পন্না ৰুত্তা, তে সব্বেপি ৰিপাকা চেৰ ৰিপাকসহজাতরূপা চাতি অত্থো. তংসমুট্ঠানরূপা চাতি এত্থ পটিসন্ধিযং কটত্তারূপম্পি তংসমুট্ঠানগ্গহণেনেৰ সঙ্গণ্হাতীতি ৰেদিতব্বং. ‘‘তংসমুট্ঠানরূপকটত্তারূপা চ লব্ভন্তী’’তিপি পঠন্তি. চতুত্থে ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘কটত্তারূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি.
এৰম্পীতি ‘‘এতেসু পন ঘটনেসু সব্বপঠমানী’’তিআদিনা ৰুত্তনযেনপি. ঘটনেসু পন যো যো পচ্চযো মূলভাৰেন ঠিতো, তংপচ্চযধম্মানং নিরৰসেসঊনঊনতরঊনতমলাভক্কমেন ঘটনা ৰুচ্চতি, নিরৰসেসলাভে চ পচ্চযুপ্পন্নানং নিরৰসেসলাভক্কমেন. তথা ঊনলাভাদীসূতি অযং কমো ৰেদিতব্বো.
হেতুমূলকং নিট্ঠিতং.
৪৪৫. ৰত্থুৰসেন সনিস্সযং ৰক্খতীতি ন ইদং লব্ভমানস্সপি ৰত্থুস্স ৰসেন ঘটনন্তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘আরম্মণৰসেনেৰ ৰা’’তি.
৪৪৬. সহজাতেন পন সদ্ধিং আরম্মণাধিপতি, আরম্মণাধিপতিনা চ সদ্ধিং সহজাতং ন লব্ভতীতি ইদং যথা সহজাতপুরেজাতা একো নিস্সযপচ্চযো অত্থিপচ্চযো চ হোন্তি, এৰং সহজাতারম্মণাধিপতীনং একস্স অধিপতিপচ্চযভাৰস্স অভাৰতো ৰুত্তং. নিস্সযভাৰো হি অত্থিঅৰিগতভাৰো চ সহজাতপুরেজাতনিস্সযাদীনং সমানো, ন পনেৰং সহজাতারম্মণাধিপতিভাৰো সমানো. সহজাতো হি আরম্মণভাৰং অনুপগন্ত্ৰা অত্তনা সহ পৰত্তনৰসেন অধিপতি হোতি, ইতরো আরম্মণং হুত্ৰা অত্তনি নিন্নতাকরণেন. সহজাতো চ ৰিজ্জমানভাৰেনেৰ উপকারকো, ইতরো অতীতানাগতোপি আরম্মণভাৰেনেৰ, তস্মা সহজাতারম্মণপচ্চযা ৰিয ভিন্নসভাৰা সহজাতারম্মণাধিপতিনোতি ন তে একতো এৰ অধিপতিপচ্চযভাৰং ভজন্তি, তেনেৰ পঞ্হাৰারৰিভঙ্গে চ ‘‘কুসলো চ অব্যাকতো চ ধম্মা কুসলস্স ধম্মস্স অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ন ৰুত্তন্তি.
৪৪৭-৪৫২. সাহারকঘটনানং পুরতো ৰীরিযচিত্তৰীমংসানং সাধারণৰসেন অনাহারকামগ্গকানি সইন্দ্রিযঘটনানি ৰত্তব্বানি সিযুং ‘‘অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতন্তি সত্ত. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযইন্দ্রিযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতন্তি তীণি. অধিপতিসহজাতনিস্সযৰিপাকইন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকইন্দ্রিযসম্পযুত্তঅৰিগতন্তি একং. অধিপতিসহজাতনিস্সযৰিপাকইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতন্তি এক’’ন্তি. কস্মা তানি ন ৰুত্তানীতি? ইন্দ্রিযভূতস্স অধিপতিস্স আহারমগ্গেহি অঞ্ঞস্স অভাৰা. চিত্তাধিপতি হি আহারো, ৰীরিযৰীমংসা চ মগ্গো হোতি, ন চ অঞ্ঞো ইন্দ্রিযভূতো অধিপতি অত্থি, যস্স ৰসেন অনাহারকামগ্গকানি সইন্দ্রিযঘটনানি ৰত্তব্বানি সিযুং, তস্মা তানি অৰত্ৰা চিত্তাধিপতিআদীনং একন্তেন আহারমগ্গভাৰদস্সনত্থং সাহারকসমগ্গকানেৰ ৰুত্তানি. তেসু চ সমগ্গকেসু দ্ৰে পচ্চযধম্মা লব্ভন্তি, সাহারকেসু একোযেৰাতি সমগ্গকানি পুব্বে ৰত্তব্বানি সিযুং. সইন্দ্রিযকানি পন যেহি আহারমগ্গেহি ভিন্দিতব্বানি, তেসং কমৰসেন পচ্ছা ৰুত্তানি. অট্ঠকথাযং পন সদিসত্তাতি সমগ্গকত্তেন সমানত্তা, অনন্তররূপত্তাতি ৰা অত্থো.
৪৫৭-৪৬০. কুসলাব্যাকতো অব্যাকতস্সাতি চত্তারীতি অব্যাকতসহিতস্স কুসলস্স পচ্চযভাৰদস্সনৰসেন কুসলমূলকেস্ৰেৰ দুমূলকম্পি আহরিত্ৰা ৰুত্তং. অব্যাকতে ৰত্থুরূপম্পীতি ইদং ‘‘কটত্তারূপম্পী’’তি এৰং ৰত্তব্বং. ‘‘দুতিযঘটনে অব্যাকতৰিস্সজ্জনে রূপেসু ৰত্থুমেৰ লব্ভতী’’তি পুরিমপাঠো, ভূতরূপম্পি পন লব্ভতীতি ‘‘ৰত্থুঞ্চ ভূতরূপঞ্চ লব্ভতী’’তি পঠন্তি. ‘‘চতুত্থে চিত্তসমুট্ঠানরূপমেৰা’’তি ৰুত্তং, ‘‘চিত্তসমুট্ঠানরূপং পটিসন্ধিক্খণে কটত্তারূপঞ্চা’’তি পন ৰত্তব্বং. সৰিপাকেসু পঠমে ৰিপাকা চেৰ ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চাতি এত্থ চতুত্থে ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানমেৰাতি ইধ চ কটত্তারূপম্পি ৰিপাকচিত্তসমুট্ঠানগ্গহণেন গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘কটত্তারূপঞ্চা’’তিপি পন পঠন্তি. এত্থ পন সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থি অৰিগতমূলকেসু ঘটনেসু হেতুকম্মঝানমগ্গেহি ঘটনানি ন যোজিতানি, যথাৰুত্তেসু অত্থিঅৰিগতমূলৰজ্জেসু আহারেন, নিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰজ্জেসু অধিপতিইন্দ্রিযেহি চ. কস্মাতি? তেসু হি যোজিযমানেসু তংতংচিত্তুপ্পাদেকদেসভূতা হেতুআদযো অরূপধম্মাৰ পচ্চযভাৰেন লব্ভন্তি. তেন তেহি ঘটনানি হেতুমূলকাদীসু ৰুত্তসদিসানেৰ রূপমিস্সকত্তাভাৰেন সুৰিঞ্ঞেয্যানীতি ন ৰুত্তানি. অত্থিঅৰিগতেহি পন যোজিযমানো আহারো নিস্সযাদীহি অধিপতিইন্দ্রিযানি চ রূপমিস্সকানি হোন্তীতি অধিপতাহারিন্দ্রিযমূলকেসু ৰুত্তসদিসানিপি ঘটনানি অত্থিঅৰিগতমূলকেসু নিস্সযাদিমূলকেসু চ আহারেন অধিপতিন্দ্রিযেহি চ সুপাকটভাৰত্থং যোজিতানীতি দট্ঠব্বানীতি.
৪৬২-৪৬৪. নিস্সযমূলকে ‘‘ছট্ঠে তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানস্সা’’তি পুরিমপাঠো, চক্খাদীনি পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তীতি ‘‘অব্যাকতস্স চক্খাযতনাদীনি চা’’তি পঠন্তি.
৪৬৬. উপনিস্সযমূলকে পকতূপনিস্সযৰসেন ৰুত্তেসু দ্ৰীসু পঠমে ‘‘লোকিযকুসলাকুসলচেতনা পচ্চযভাৰতো গহেতব্বা’’তি ৰুত্তং, লোকুত্তরাপি পন গহেতব্বাৰ.
৪৭৩-৪৭৭. কম্মমূলকে পটিসন্ধিযং ৰত্থুপীতি এত্থ ন পৰত্তে ৰিয খন্ধাযেৰ পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন গহেতব্বাতি অধিপ্পাযো. ৰিপাকাৰিপাকসাধারণৰসেন ৰুত্তেসু চতূসু পঠমে ‘‘অরূপেন সদ্ধিং চিত্তসমুট্ঠানরূপং লব্ভতী’’তি ৰুত্তং, কটত্তারূপম্পি পন লব্ভতেৰ. ইমস্মিং পন কম্মমূলকে ‘‘কম্মপচ্চযা আরম্মণে দ্ৰে’’তি, আরম্মণমূলকে চ ‘‘আরম্মণপচ্চযা কম্মে দ্ৰে’’তি কস্মা ন ৰুত্তং, ননু কুসলাকুসলচেতনা কম্মারম্মণানং পটিসন্ধিযাদীনং কম্মপচ্চযো আরম্মণপচ্চযো চ হোতি. যথা চ আরম্মণভূতং ৰত্থুং আরম্মণনিস্সযপচ্চযভাৰেন ৰুচ্চতি, এৰং কম্মম্পি আরম্মণপচ্চযভাৰেন ৰত্তব্বন্তি? ন, দ্ৰিন্নং পচ্চযভাৰানং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিক্খেপতো. পচ্চুপ্পন্নঞ্হি ৰত্থু নিস্সযভাৰং অপরিচ্চজিত্ৰা তেনেৰাকারেন তন্নিস্সিতেন আলম্বিযমানং নিস্সযভাৰেন চ নিস্সযপচ্চযোতি যুত্তং ৰত্তুং. কম্মং পন তস্মিং কতে পৰত্তমানানং কতূপচিতভাৰেন কম্মপচ্চযো হোতি, নারম্মণাকারেন, ৰিসযমত্ততাৰসেন চ আরম্মণপচ্চযো হোতি, ন সন্তানৰিসেসং কত্ৰা ফলুপ্পাদনসঙ্খাতেন কম্মপচ্চযাকারেন, তস্মা কম্মপচ্চযভাৰো আরম্মণপচ্চযভাৰং পটিক্খিপতি, আরম্মণপচ্চযভাৰো চ কম্মপচ্চযভাৰন্তি ‘‘কম্মপচ্চযো হুত্ৰা আরম্মণপচ্চযো হোতী’’তি, ‘‘আরম্মণপচ্চযো হুত্ৰা কম্মপচ্চযো হোতী’’তি চ ন সক্কা ৰত্তুন্তি ন ৰুত্তং. এস চ সভাৰো ৰত্তমানানঞ্চ আরম্মণপুরেজাতানং ৰত্থুচক্খাদীনং, যং আরম্মণপচ্চযভাৰেন সহ নিস্সযাদিপচ্চযা হোন্তীতি ৰত্তব্বতা, অতীতস্স চ কম্মস্স অযং সভাৰো, যং আরম্মণপচ্চযভাৰেন সহ কম্মপচ্চযো হোতীতি নৰত্তব্বতা. যথা সহজাতপুরেজাতনিস্সযানং সহ নিস্সযপচ্চযভাৰেন ৰত্তব্বতা সভাৰো, সহজাতারম্মণাধিপতীনঞ্চ সহ অধিপতিপচ্চযভাৰেন নৰত্তব্বতা, এৰমিধাপীতি.
৪৭৮-৪৮৩. নিরাধিপতিৰিঞ্ঞাণাহারৰসেনাতি অনামট্ঠাধিপতিভাৰস্স ৰিঞ্ঞাণাহারস্স ৰসেনাতি অধিপ্পাযো. ৰত্থু পরিহাযতীতি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি লভন্তস্স ৰত্থুস্স ৰসেন সব্বস্স কটত্তারূপস্স পরিহানং দস্সেতি.
৪৮৪-৪৯৫. ‘‘ততিযে অরূপিন্দ্রিযানি রূপান’’ন্তি ৰুত্তং, চক্খাদীনি চ পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং লব্ভন্তি. ততো ৰীরিযৰসেন মগ্গসম্পযুত্তানি ছাতি এত্থ যদিপি ৰীমংসা লব্ভতি, ৰীরিযস্স পন ৰসেন তংসমানগতিকা ৰীমংসাপি গহিতাতি ‘‘ৰীরিযৰসেনা’’তি ৰুত্তং.
৫১১-৫১৪. ৰিপ্পযুত্তমূলকে ‘‘দসমে কুসলাদযো চিত্তসমুট্ঠানান’’ন্তি ৰুত্তং, পটিসন্ধিযং পন ‘‘খন্ধা কটত্তারূপানং ৰত্থু চ খন্ধান’’ন্তি ইদম্পি লব্ভতি. ‘‘একাদসমে পটিসন্ধিযং ৰত্থু খন্ধান’’ন্তি ৰুত্তং, তং ৰিপাকপচ্চযস্স অগ্গহিতত্তা যস্স ৰত্থুস্স ৰসেন ঘটনং কতং, তস্স দস্সনৰসেন ৰুত্তং. ‘‘খন্ধা চ ৰত্থুস্সা’’তি ইদম্পি পন লব্ভতেৰ. ‘‘দ্ৰাদসমে পটিসন্ধিযং খন্ধা কটত্তারূপান’’ন্তি পুব্বপাঠো, চিত্তসমুট্ঠানানি পন ন ৰজ্জেতব্বানীতি ‘‘দ্ৰাদসমে খন্ধা পৰত্তে চিত্তসমুট্ঠানরূপানং পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানঞ্চা’’তি পঠন্তি.
৫১৫-৫১৮. অত্থিপচ্চযমূলকে পঠমঘটনে ‘‘অরূপৰত্থারম্মণমহাভূতইন্দ্রিযাহারানং ৰসেন সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতপচ্চযা লব্ভন্তী’’তি ৰুত্তং, ‘‘আহারিন্দ্রিযপচ্চযা চা’’তিপি পন ৰত্তব্বং. ন হি ইন্দ্রিযাহারানং ৰসেন সহজাতাদযো লব্ভন্তীতি. ‘‘দুতিযে পচ্ছাজাতকবল়ীকারাহারা ন লব্ভন্তী’’তি ৰুত্তং, সব্বানিপি পন অলব্ভমানানি দস্সেতুং ‘‘পচ্ছাজাতকবল়ীকারাহাররূপজীৰিতিন্দ্রিযরূপাদিআরম্মণানি চ ন লব্ভন্তী’’তি পঠন্তি, ছট্ঠং সব্বেসং ইন্দ্রিযানং ৰসেন ৰুত্তং. সত্তমে ততো রূপজীৰিতিন্দ্রিযমত্তং পরিহাযতীতি এৰমেতেসং ৰিসেসো ৰত্তব্বো. ততো একাদসমেতি এত্থ ততোতি নৰমতোতি অত্থো. তেরসমে ৰত্থারম্মণাতি এত্থ ৰত্থুগ্গহণেন চক্খাদিৰত্থূনিপি গহিতানি, তথা চুদ্দসমে ৰত্থুমেৰাতি এত্থাপি. ‘‘সত্তরসমে পন তদেৰ আরম্মণাধিপতিভাৰেন, অট্ঠারসমেপি তদেৰ আরম্মণূপনিস্সযৰসেনা’’তি পুরিমপাঠো, ‘‘আরম্মণূপনিস্সযৰসেনা’’তি অযং পন সত্তরসমতো ৰিসেসো ন হোতি, ৰত্থারম্মণানং পন সত্তরসমে অট্ঠারসমে চ ৰত্থুস্সেৰ পচ্চযভাৰো ৰিসেসোতি ‘‘সত্তরসমে পন আরম্মণাধিপতিভাৰেন চক্খাদীনি চ, অট্ঠারসমে ৰত্থুস্সেৰ আরম্মণূপনিস্সযৰসেনা’’তি পঠন্তি.
৫১৯. সহজাতানি ৰিয সহজাতেন কেনচি একেন পচ্চযেন অনিযমিতত্তা তানি পকিণ্ণকানীতি ৰুত্তানীতি এত্থ পুরেজাতপচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযানি সহজাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অসামঞ্ঞৰসেন ৰিপ্পকিণ্ণানি ৰুত্তানি. আরম্মণমূলকে অনন্তরসমনন্তরপুরেজাতাতি এত্থ উপনিস্সযোপি পঠিতব্বো.
যেসু পাকটা হুত্ৰা পঞ্ঞাযন্তি, তানি দস্সেতুং ‘‘হেতুমূলকাদীন’’ন্তিআদিমাহ. অলোভাদিতংতংনামৰসেন পন হেতুআরম্মণাধিপতিআহারিন্দ্রিযঝানমগ্গপচ্চযধম্মা এৰং পাকটা হুত্ৰা ন পঞ্ঞাযেয্যুন্তি তে পরিচ্ছেদৰসেন দস্সেন্তো ‘‘দ্ৰাদসেৰ হি হেতূ’’তিআদিমাহ. তেন ‘‘এত্তকাযেৰ পচ্চযধম্মা’’তি নিচ্ছযং কত্ৰা পাকটো হুত্ৰা অপঞ্ঞাযমানোপি তেস্ৰেৰ মগ্গিতব্বোতি দস্সেতি. তত্থ ছ আরম্মণাতি এতেন আরম্মণাধিপতি রূপাদিআরম্মণভাৰতো সঙ্গহিতোতি তং অগ্গহেত্ৰা ‘‘চত্তারো অধিপতযো’’তি ৰুত্তং. একন্তেন কুসলৰিপাকাতি ইদং ইন্দ্রিযেসু অঞ্ঞিন্দ্রিযৰসেন লব্ভতি. একন্তেন অকুসলৰিপাকাতি ইদং পন ন সক্কা লদ্ধুং. ঝানঙ্গেস্ৰপি হি দুক্খং অকুসলমেৰ ৰিপাকস্স অঝানঙ্গত্তা. চিত্তট্ঠিতিপি অকুসলৰিপাককিরিযা হোতীতি. অকুসলস্স ৰিপাকা অকুসলৰিপাকাতি এৰং পন অত্থে গয্হমানে ইন্দ্রিযেসু দুক্খিন্দ্রিযৰসেন লব্ভেয্য, কুসলৰিপাকাকুসলৰিপাকৰিসেসেন পন পচ্চযযোজনা নত্থীতি অযমত্থো অধিপ্পেতোতি সক্কা ৰত্তুন্তি.
পঞ্হাৰারস্স ঘটনে অনুলোমগণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযুদ্ধারৰণ্ণনা
৫২৭. একেন লক্খণেনাতি ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স নহেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি হেতুপচ্চযতো অঞ্ঞেন পচ্চযেন পচ্চযোতি অত্থো. হেতুপচ্চযতো চ অঞ্ঞে পচ্চযা অগ্গহিতগ্গহণেন অট্ঠ হোন্তি, তেসু কুসলো কুসলস্স তীহি পচ্চযেহি পচ্চযো, অকুসলস্স দ্ৰীহি, এৰং তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পচ্চনীযতো ঠিতে ততো অঞ্ঞে পচ্চযা ইমেস্ৰেৰ আরম্মণাদীসু অট্ঠসু পচ্চযেসু যথাযোগং যোজেতব্বাতি ইদমেত্থ লক্খণং ৰেদিতব্বং. এতেসু চ অট্ঠসু পচ্চযেসু পুরিমপুরিমেহি অসঙ্গহিতে সঙ্গহেত্ৰা পচ্ছিমপচ্ছিমা ৰুত্তাতি আরম্মণতো অঞ্ঞেসং দ্ৰিন্নং ৰসেন উপনিস্সযো, ৰত্থুপুরেজাতস্স ৰসেন পুরেজাতং, সহজাততো উপনিস্সযতো চ, অঞ্ঞিস্সা চেতনায ৰসেন কম্মং, সহজাততো অঞ্ঞস্স কবল়ীকারাহারস্স ৰসেন আহারো, সহজাততো পুরেজাততো চ অঞ্ঞস্স রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স ৰসেন ইন্দ্রিযং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘কুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিচ্চেৰ (পট্ঠা. ১.১.৪০৪, ৪১৯, ৪২৩) ৰুত্তং, তদঞ্ঞাভাৰা ন ৰুত্তং ‘‘কম্মাহারিন্দ্রিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, তস্মা ‘‘আরম্মণাধিপতি আরম্মণপচ্চযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি এৰং ৰত্তব্বং. যং পন পরিত্তত্তিকে পঞ্হাৰারপচ্চনীযে ‘‘অপ্পমাণো ধম্মো অপ্পমাণস্স ধম্মস্স সহজাতউপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১২.৬৬, ৭৪) এত্থ আরম্মণস্স অৰচনং, তং পুরিমেহি অসঙ্গহিতৰসেন ৰুত্তানং সঙ্গহিতৰিৰজ্জনাভাৰতো উপনিস্সযতো অঞ্ঞারম্মণাভাৰতো চ, ন পন আরম্মণূপনিস্সযস্স আরম্মণে অসঙ্গহিতত্তা.
অত্থিঅৰিগতপচ্চযা যদিপি সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযানং ৰসেন পঞ্চৰিধাৰ, সহজাতপুরেজাতানং পন পচ্ছাজাতাহারানং পচ্ছাজাতিন্দ্রিযানঞ্চ সহাপি অত্থিঅৰিগতপচ্চযভাৰো হোতি, ন তিণ্ণং ৰিপ্পযুত্ততা ৰিয ৰিসুংযেৰাতি ‘‘অত্থিঅৰিগতেসু চ একেকস্স ৰসেন ছহি ভেদেহি ঠিতা’’তি অত্থিঅৰিগতপচ্চযলক্খণেসু একেকং সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তং.
‘‘রূপিন্দ্রিযপচ্চযো পন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো দুৰিধো’’তি ৰুত্তং, তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিরভেদতো’’তি এৰং ৰত্তব্বং.
চতুৰীসতিযাপীতি ন সোল়সন্নংযেৰ, নাপি অট্ঠন্নংযেৰ, অথ খো চতুৰীসতিযাপীতি অত্থো. আরম্মণভূতানং অধিপতিউপনিস্সযপচ্চযানং উপনিস্সযে নিস্সযপুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানঞ্চ পুরেজাতে সঙ্গহো অত্থীতি আরম্মণপচ্চযং আরম্মণপচ্চযভাৰেযেৰ ঠপেত্ৰা তদেকদেসস্স তেসঞ্চ উপনিস্সযাদীসু সঙ্গহং ৰত্তুকামো ‘‘আরম্মণপচ্চযে আরম্মণপচ্চযোৰ সঙ্গহং গচ্ছতি, ন সেসা তেৰীসতী’’তি আহ. চতুত্থে পুরেজাতপচ্চযেতি এত্থ যথা ‘‘উপনিস্সযপচ্চযে অধিপতিভূতো আরম্মণপচ্চযো’’তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘পুরেজাতভূতো আরম্মণপচ্চযো’’তিপি ৰত্তব্বং, তং পন তত্থ ৰুত্তনযেন গহেতুং সক্কাতি কত্ৰা ন ৰুত্তং সিযা. অথ পন ‘‘আরম্মণতো অঞ্ঞং পুরেজাতগ্গহণেন গহিত’’ন্তি ন ৰুত্তং, এৰং সতি উপনিস্সযগ্গহণেনপি আরম্মণতো অঞ্ঞস্স গহিততায ভৰিতব্বন্তি ‘‘অধিপতিভূতো আরম্মণপচ্চযো উপনিস্সযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ন ৰত্তব্বং সিযাতি.
যেসু পঞ্হেসু…পে… একোৰ পচ্চযো আগতোতি এত্থ আগতোৰাতি এৰং এৰসদ্দো আনেত্ৰা যোজেতব্বো. তেন দ্ৰাদসমচুদ্দসমেসু পঞ্হেসু সহজাতপুরেজাতেসু একেকো পচ্চযো ন অনাগতো হোতি, অথ খো আগতোৰাতি তেসু অঞ্ঞতরপটিক্খেপে তেপি পঞ্হা পরিহাযন্তীতি দস্সিতং হোতীতি. যস্মিং পন পঞ্হেতি দুতিযছট্ঠপঞ্হেসু একেকৰসেন গহেত্ৰা একৰচনেন নিদ্দিসীযতি. এৰন্তি আরম্মণউপনিস্সযৰসেনাতি অত্থো. তেন দ্ৰাদসমচুদ্দসমে নিৰত্তেতি. তেসুপি হি দ্ৰে পচ্চযা আগতা, ন পন আরম্মণউপনিস্সযৰসেনাতি. অৰসেসানং ৰসেনাতি অৰসেসানং লব্ভমানানং ৰসেনাতি দট্ঠব্বং. ন হি তেরসমপন্নরসমেসু পচ্ছাজাতেপি পটিক্খিত্তে আহারিন্দ্রিযানং ৰসেন তে পঞ্হা লব্ভন্তি, অথ খো সহজাতস্সেৰ ৰসেনাতি. ইদমেৰ চেত্থ লক্খণন্তি অট্ঠন্নং পচ্চযানং সব্বপচ্চযসঙ্গাহকত্তং, উক্কট্ঠৰসেন পঞ্হাপরিচ্ছেদো, তে তে পচ্চযে সঙ্গহেত্ৰা দস্সিতপচ্চযপরিচ্ছেদো, তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে তস্স তস্স পঞ্হস্স পরিহানাপরিহানীতি এতং সব্বং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৰ ‘‘ইমিনা লক্খণেনা’’তি ৰুত্তং.
তত্রাতি পভেদপরিহানীসু. তীহি পচ্চযেহি একূনৰীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযে সন্ধায ৰুত্তং. অযং পন পচ্চযুদ্ধারো সব্বপচ্চনীযস্স সাধারণলক্খণৰসেন ৰুত্তো, ন ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থেৰ লব্ভমানপচ্চযদস্সনৰসেন. এৰঞ্চ কত্ৰা হেতুদুকপঞ্হাৰারপচ্চনীযে ‘‘হেতুধম্মো হেতুস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো, উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.৪৩) ৰুত্তং, অঞ্ঞথা ‘‘নহেতুপচ্চযা’’তি এত্থ লব্ভমানপচ্চযদস্সনে ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ন ৰত্তব্বং সিযা, তস্মা ইধাপি সব্বলব্ভমানপচ্চযসঙ্গহৰসেন পচ্চযুদ্ধারস্স ৰুত্তত্তা তীহি পচ্চযেহি ৰীসতি পচ্চযা দস্সিতাতি দট্ঠব্বা. যং ৰুত্তং ‘‘তত্রাযং ৰিত্থারকথা’’তি, তত্র পভেদে ৰিত্থারকথং ৰত্ৰা পরিহানীযং দস্সেন্তো ‘‘তস্মিং পন পচ্চযে…পে… তে পরতো ৰক্খামা’’তি আহ.
৫২৮. তথা অকুসলাদিকেসুপি চতূসু পঞ্হেসু তেহি তেহি পচ্চযেহি তে তেযেৰ পচ্চযা দস্সিতাতি কুসলাদিকেসু দস্সিতেহি অঞ্ঞেসং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ন হি ‘‘অকুসলো ধম্মো কুসলস্স ধম্মস্সা’’তি এত্থ দ্ৰীহি পচ্চযেহি তযো পচ্চযা দস্সিতা, অথ খো দ্ৰেযেৰ, অব্যাকতস্সপি অকুসলো আরম্মণাধিপতিপচ্চযো ন হোতীতি.
৫৩০. সহজাতপচ্চযা পন ন হোন্তি ৰত্থুমিস্সকত্তাতি অসহজাতপচ্চযেন ৰত্থুনা সহজাতপচ্চযভাৰেন গহিতত্তা তেন সদ্ধিং সহজাতপচ্চযা ন হোন্তীতি দস্সেতি, ন পন সুদ্ধানং সহজাতপচ্চযভাৰং নিৰারেতি. ৰত্থুনা পন সদ্ধিং যেন নিস্সযাদিনা পচ্চযা হোন্তি, তমেৰ নিস্সযাদিং ৰিসেসেতুং সহজাতন্তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তস্মা তেস’’ন্তিআদিমাহ.
ইমস্মিং পন পচ্চযুদ্ধারে আরম্মণউপনিস্সযকম্মঅত্থিপচ্চযেসু চতূসু সব্বপচ্চযে সঙ্গণ্হিত্ৰা কস্মা তেসং ৰসেন পচ্চযুদ্ধারো ন কতোতি? মিস্সকামিস্সকস্স অত্থিপচ্চযৰিভাগস্স দুৰিঞ্ঞেয্যত্তা. ন হি ‘‘অৰিভাগেন অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তে সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং ‘‘কিং সুদ্ধেন সহজাতঅত্থিপচ্চযেন পুরেজাতপচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযঅত্থিপচ্চযেন ৰা, অথ সহজাতপুরেজাতমিস্সকেন পচ্ছাজাতাহারমিস্সকেন পচ্ছাজাতিন্দ্রিযমিস্সকেন ৰা’’তি. অত্থিপচ্চযৰিসেসেসু পন সহজাতাদীসু সরূপতো ৰুচ্চমানেসু যত্থ সুদ্ধানং সহজাতাদীনং পচ্চযভাৰো, তত্থ ‘‘সহজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা সুদ্ধানং, যত্থ চ মিস্সকানং পচ্চযভাৰো, তত্থ ‘‘সহজাতং পুরেজাত’’ন্তিআদিনা মিস্সকানং গহণতো সুৰিঞ্ঞেয্যতা হোতি, তস্মা অত্থিপচ্চযৰিসেসদস্সনত্থং সহজাতাদযো গহিতা, তেন চ সব্বপচ্চযানং চতূসু পচ্চযেসু সঙ্গহো দস্সিতো হোতি.
কস্মা পন সহজাতপুরেজাতে অগ্গহেত্ৰা নিস্সযো, পুরেজাতপচ্ছাজাতে অগ্গহেত্ৰা ৰিপ্পযুত্তো ৰা অত্থিপচ্চযৰিসেসভাৰেন ন ৰুত্তোতি? অৰত্তব্বত্তা, নিস্সযো তাৰ ন ৰত্তব্বো সহজাতপুরেজাতানং সুদ্ধানং মিস্সকানঞ্চ নিস্সযপচ্চযভাৰতো ৰিভজিতব্বতায অত্থিপচ্চযেন অৰিসিট্ঠত্তা, ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো চ সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতভাৰতো অত্থিপচ্চযো ৰিয ৰিসেসিতব্বোতি সো ৰিয ন ৰত্তব্বো. সহজাতপুরেজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৰো হোতি, ন ৰিপ্পযুত্তভাৰো. তথা সহজাতপচ্ছাজাতানঞ্চ মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৰো হোতি. ৰক্খতি হি ‘‘অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযো ধম্মো উপাদিন্নুপাদানিযস্স চ অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযস্স চ ধম্মস্স অত্থিপচ্চযেন পচ্চযো সহজাতং পচ্ছাজাত’’ন্তি (পট্ঠা. ১.৪.৮৪), ন পন ৰিপ্পযুত্তপচ্চযভাৰো, তস্মা ৰিপ্পযুত্তগ্গহণেন মিস্সকানং অত্থিপচ্চযভাৰস্স অগ্গহণতো ন সো অত্থিপচ্চযৰিসেসো ভৰিতুং যুত্তোতি ভিয্যোপি ন ৰত্তব্বো.
ননু চ সহজাতপচ্চযো চ হেতুআদীহি ৰিসেসিতব্বোতি সোপি নিস্সযৰিপ্পযুত্তা ৰিয অত্থিপচ্চযৰিসেসভাৰেন ন ৰত্তব্বোতি? ন, ৰিরুদ্ধপচ্চযেহি অৰিসেসিতব্বত্তা. নিস্সযৰিপ্পযুত্তা হি অত্থিপচ্চযো ৰিয উপ্পত্তিকালৰিরুদ্ধেহি পচ্চযেহি ৰিসেসিতব্বা, ন পন সহজাতো. হেতুআদযো হি সহজাতা এৰ, ন উপ্পত্তিকালৰিরুদ্ধাতি.
পচ্চনীযুদ্ধারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযগণনৰণ্ণনা
নহেতুমূলকৰণ্ণনা
৫৩২. সুদ্ধো আরম্মণপচ্চযো পরিহাযতীতি এত্থ সুদ্ধগ্গহণেন ন কিঞ্চি পযোজনং. আরম্মণে হি পচ্চনীযতো ঠিতে অধিপতিপচ্চযাদিভূতো আরম্মণপচ্চযো পরিহাযতিযেৰাতি. সুদ্ধোতি ৰা অট্ঠসু পচ্চযেসু কেৰলং আরম্মণপচ্চযো পরিহাযতি, ন সেসাতি দস্সেতি. একাদসন্নন্তি সহজাতে সঙ্গহং গচ্ছন্তেসু পন্নরসসু অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপাকসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তে ৰজ্জেত্ৰা একাদসন্নং ৰসেন. তেতি তে সহজাতে অন্তোগধাযেৰ তস্মিং পটিক্খিত্তে অঞ্ঞেনাকারেন ৰিস্সজ্জনং ন লভন্তীতি দস্সেতি, অনন্তোগধা পন আরম্মণাধিপতিপুরেজাতনিস্সযাদযো আরম্মণাদিআকারেন লভন্তীতি.
কিঞ্চাপি সহজাতপচ্চযোযেৰ নত্থীতি তস্মিং পটিক্খিত্তে ইমে ৰারা ন লব্ভেয্যুং, অথ খো নিস্সযঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন এতে লভিতব্বা সিযুন্তি অধিপ্পাযো. যস্মা পনাতিআদিনা যদিপি সহজাতপচ্চযো নত্থি, যস্মা পন সহজাতপচ্চযধম্মে ঠিতা এতে ন নিস্সযাদযো ন হোন্তি, যস্মা চ সহজাতে পটিক্খিত্তে যে পটিক্খিত্তা হোন্তি, তে ইধ সহজাতপটিক্খেপেন পটিক্খিত্তা, তস্মা তেপি ৰারা ন লব্ভন্তীতি দস্সেতি.
ঠপেত্ৰা সহজাতপচ্চযন্তি এতেন নিস্সযাদিভূতঞ্চ সহজাতপচ্চযং ঠপেত্ৰাতি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কুসলতো পৰত্তমানেসু কুসলাব্যাকতেসু কুসলস্স কুসলো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো হোতীতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযধম্মৰসেন পৰত্তিসব্ভাৰতো’’তি. যে ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতাতি তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযভাৰেন ৰুচ্চমানা যে ধম্মা অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নভাৰেন ৰুচ্চমানানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি সঙ্গহং গতাতি অত্থো. কুসলো চ কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোতি কত্ৰা কুসলাব্যাকতানং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযসঙ্গহং গতেহেৰ ধম্মেহি পচ্চযো হোতি, সমুদাযভূতো একদেসভূতেহীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. কুসলো পন কুসলস্স অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযভূতেহেৰ কুসলাব্যাকতানং সহজাতাদীহি, ন অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞমঞ্ঞে পটিক্খিত্তে সো ৰারো পরিহাযতীতি ৰত্তব্বং.
চতুন্নং খন্ধানং একদেসোৰাতি সহজাতে সন্ধায ৰুত্তং. অসহজাতা হি আহারিন্দ্রিযা রূপক্খন্ধেকদেসোৰ হোন্তি. তেতি তে ৰিপ্পযুত্তপচ্চযধম্মা.
৫৩৩. ‘‘দুমূলকাদিৰসেন পচ্চযগণনং দস্সেতু’’ন্তি লিখিতং, ‘‘পচ্চনীযগণনং দস্সেতু’’ন্তি পন ৰত্তব্বং. পচ্চনীযৰারগণনা হি দস্সিতাতি.
‘‘ৰিপাকং পনেত্থ নউপনিস্সযপচ্চযেন সদ্ধিং ঘটিতত্তা ন লব্ভতী’’তি ৰুত্তং, ৰিপাকস্সপি পন কম্মং উপনিস্সযো অহুত্ৰাপি কম্মপচ্চযো হোতীতি ৰিপাকত্তিকে দস্সিতমেতন্তি.
নহেতুমূলকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫৩৪. সত্ত পঞ্চ তীণি দ্ৰে একন্তি পরিচ্ছিন্নগণনানীতি সত্তাদিপরিচ্ছেদেহি পরিচ্ছিন্নগণনানি ৰিস্সজ্জনানি হেতুমূলকে দস্সিতানীতি আহ.
৫৩৮. ননিস্সযপচ্চযা নউপনিস্সযপচ্চযা নপচ্ছাজাতে তীণীতি মূলকং সঙ্খিপিত্ৰা দসমূলকে ‘‘নপচ্ছাজাতে তীণী’’তি ৰুত্তং গণনং উদ্ধরতি. ‘‘তেসু কটত্তারূপঞ্চ আহারসমুট্ঠানঞ্চ পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তং, দ্ৰীসু পন ৰিপাকো ততিযে তেসমুট্ঠানিককাযো চ পচ্চযুপ্পন্নো হোতিযেৰ.
৫৪৫. অব্যাকতো চ সহজাতঅব্যাকতস্সাতি ‘‘অরূপাব্যাকতো অরূপাব্যাকতস্স, রূপাব্যাকতো চ রূপাব্যাকতস্সা’’তি এতং দ্ৰযং সন্ধায ৰুত্তং. রূপাব্যাকতো পন অরূপাব্যাকতস্স, অরূপাব্যাকতো চ রূপাব্যাকতস্স সহজাতপচ্চযো হোন্তো ৰিপ্পযুত্তপচ্চযো হোতিযেৰ. ‘‘অব্যাকতো সহজাতাহারিন্দ্রিযৰসেন অব্যাকতস্সাতি এৰং পঞ্চা’’তি পন ৰত্তব্বং.
৫৪৬. নোঅত্থিপচ্চযা নহেতুযা নৰাতি এত্থ ‘‘একমূলকেকাৰসানা অনন্তরপকতূপনিস্সযৰসেন লব্ভন্তী’’তি ৰুত্তং, অত্থিপচ্চযে পন পটিক্খিত্তে অট্ঠসু পচ্চযেসু সহজাতপুরেজাতপচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযানি পটিক্খিত্তানি, আরম্মণউপনিস্সযকম্মানি ঠিতানীতি তেসং তিণ্ণং ঠিতানং ৰসেন লব্ভন্তীতি ৰত্তব্বং. সব্বত্থ হি অট্ঠসু পচ্চযেসু যে যে পটিক্খিত্তা, তে তে অপনেত্ৰা যে যে ঠিতা, তেসং ৰসেন তে তে ৰারা লব্ভন্তীতি ইদমেত্থ লক্খণন্তি. যাৰ নিস্সযম্পীতি ন কেৰলং নারম্মণেযেৰ ঠত্ৰা, অথ খো যাৰ নিস্সযং, তাৰ ঠত্ৰাপি নউপনিস্সযে দ্ৰে কাতব্বাতি অত্থো. নউপনিস্সযতো হি পুরিমেসু চ নৰপি লব্ভন্তি, নউপনিস্সযে পন পৰত্তে অত্থিআরম্মণউপনিস্সযপটিক্খেপেন সত্ত পচ্চযা পটিক্খিত্তাতি অৰসিট্ঠস্স কম্মস্স ৰসেন দ্ৰেযেৰাতি.
পচ্চনীযগণনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অনুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা
৫৫০. সদিসৰারাতি অনুরূপৰারাতি অত্থো. নঅঞ্ঞমঞ্ঞে লদ্ধেসু হি একাদসসু ‘‘কুসলো কুসলস্স অকুসলো অকুসলস্সা’’তি ইমে হেতুযা লদ্ধেসু সত্তসু ইমেহেৰ দ্ৰীহি সমানা হোন্তি, অত্থাভাৰতো পন ন অনুরূপাতি. অথ ৰা ৰচনতো অত্থতো চ উদ্দেসতো যথাযোগং নিদ্দেসতো চাতি সব্বথা সমানতং সন্ধায ‘‘সদিসৰারা’’তি আহ.
৫৫১. পটিসন্ধিনামরূপং সন্ধাযাতি পটিসন্ধিযং হেতুনামপচ্চযং ৰত্থুরূপঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নং সন্ধায. তীণি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানরূপস্সাতি এত্থ ‘‘অব্যাকতো কটত্তারূপস্স চা’’তি ইদম্পি ৰত্তব্বং.
৫৫৬. অধিপতিমূলকে নহেতুযা দসাতি দ্ৰিন্নম্পি অধিপতীনং ৰসেন ৰুত্তং, নারম্মণে সত্তাতি সহজাতাধিপতিস্স, নসহজাতে সত্তাতি আরম্মণাধিপতিস্সাতি এৰং সব্বত্থ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে পটিক্খিত্তে ঘটনেসু চ তস্মিং তস্মিং পচ্চযে ঘটিতে মূলভাৰেন ঠিতে পচ্চযে যে ধম্মা পরিহাযন্তি, যে চ তিট্ঠন্তি, তে সাধুকং সল্লক্খেত্ৰা যে ধম্মা ঠিতা যেসং পচ্চযা হোন্তি, তেসং ৰসেন গণনা উদ্ধরিতব্বা. অনুলোমে ৰুত্তঘটিতে হি মূলভাৰেন ঠপেত্ৰা ঘটিতাৰসেসা পচ্চযা পচ্চনীযতো যোজিতাতি তত্থ লদ্ধাযেৰ পচ্চনীযতো ঠিতপচ্চযানং ৰসেন সমানা ঊনা চ সক্কা ৰিঞ্ঞাতুন্তি.
অনুলোমপচ্চনীযৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা
৬৩১. ঊনতরগণনেন সদ্ধিং অতিরেকগণনস্সপি গণনং পরিহাপেত্ৰাতি এত্থ অনুলোমতো যোজিযমানেন পচ্চযেন সদ্ধিং পচ্চনীযতো ঠিতস্স অতিরেকগণনস্সপি গণনং পরিহাপেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. পরিহাপনগণনায ঊনতরগণনেন সদ্ধিং সমানত্তঞ্চ ন একন্তিকং. নহেতুনারম্মণদুকস্স হি গণনা অধিপতিপচ্চযেন যোজিযমানেন ঊনতরগণনেন সদ্ধিং পরিহীনাপি অধিপতিপচ্চযে লদ্ধগণনায ন সমানা, অথ খো ততোপি ঊনতরা হোতীতি আহ ‘‘ন পনেতং সব্বসংসন্দনেসু গচ্ছতী’’তি.
নিস্সযে পচ্চনীযতো ঠিতে সহজাতে চ অনুলোমতো অতিট্ঠমানানং হেতুআদীনং সহজাতস্স চ অট্ঠানং পাকটন্তি অপাকটমেৰ দস্সেন্তো ‘‘ৰত্থুপুরেজাতো অনুলোমতো ন তিট্ঠতী’’তি আহ. আহারে ৰাতিআদিনা ইদং দস্সেতি – সহজাতে পচ্চনীযতো ঠিতে অনুলোমতো অতিট্ঠমানা ঝানমগ্গসম্পযুত্তা আহারে ৰা ইন্দ্রিযে ৰা পচ্চনীযতো ঠিতে তিট্ঠন্তীতি হেতুআদযোপি তিট্ঠন্তি. সব্বঝানমগ্গেহি পন চতুক্খন্ধেকদেসভূতানং সম্পযুত্তেন চ চতুক্খন্ধভূতানং সব্বেসং তেসং অনুলোমতো ঠানং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং, ইতরেসু ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অধিপতিউপনিস্সযাতি আরম্মণমিস্সানম্পি অনুলোমতো ঠানং দস্সেতি.
‘‘ইন্দ্রিযে একন্তি রূপজীৰিতিন্দ্রিযৰসেনা’’তি ৰুত্তং, ‘‘চক্খুন্দ্রিযাদীনং রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স চ ৰসেনা’’তি পন ৰত্তব্বং. কমেন গন্ত্ৰা ৰিপ্পযুত্তে তীণীতি ইদং পাকটভাৰত্থং ‘‘নৰমূলকাদীসু ৰিপ্পযুত্তে তীণী’’তি এৰং কেসুচি পোত্থকেসু উদ্ধটং. ইমানি চ দ্ৰে পচ্ছাজাতিন্দ্রিযৰসেনাতি ইদং ‘‘ইমানি চ দ্ৰে পচ্ছাজাতাহারিন্দ্রিযৰসেনা’’তি চ ৰত্তব্বং.
নহেতুমূলকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬৩৬. নঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযা হেতুযা তীণীতি কুসলাদীনি চিত্তসমুট্ঠানানন্তি এত্থ ‘‘পটিসন্ধিযং কটত্তারূপানঞ্চা’’তিপি ৰত্তব্বং. হেতুযা ৰুত্তেহি তীহীতি ৰারসামঞ্ঞমেৰ সন্ধায ৰদতি, তথা কম্মে তীণীতি হেতুযা ৰুত্তানেৰাতি চ. পচ্চযেসু পন সব্বত্থ ৰিসেসো সল্লক্খেতব্বো. অধিপতিযা তীণীতি নঅঞ্ঞমঞ্ঞনহেতুনআরম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণীতি এতানি হেট্ঠা হেতুযা ৰুত্তানেৰাতি.
৬৪৪. যথা চ হেট্ঠাতি যথা নহেতুমূলকে যাৰ নৰিপাকা, তাৰ গন্ত্ৰা নাহারিন্দ্রিযেসু একেকমেৰ গহিতং, তথা ইধাপি নারম্মণমূলকাদীসু একেকমেৰ গহিতন্তি অধিপ্পাযো.
৬৪৮. নানাক্খণিকা কুসলাকুসলচেতনা কম্মসমুট্ঠানরূপস্সাতি এত্থ ‘‘ৰিপাকান’’ন্তিপি ৰত্তব্বং. আহারিন্দ্রিযেসু তীণি সহজাতসদিসানি রূপস্সপি পচ্চযভাৰতো, ঝানমগ্গাদীসু তীণি হেতুসদিসানি অরূপানংযেৰ পচ্চযভাৰতোতি অধিপ্পাযো দট্ঠব্বো. আদি-সদ্দেন চ ‘‘নৰিপ্পযুত্তনহেতুনারম্মণপচ্চযা অধিপতিযা তীণী’’তিআদীনি (পট্ঠা. ১.১.৬৪৯) সঙ্গণ্হাতি.
৬৫০. যং পনাতি যং পচ্চযং সকট্ঠানে অনুলোমতো লভন্তম্পি অগ্গহেত্ৰা ততো পরেতরা পচ্চনীযতো গয্হন্তি, সো পচ্চযো পচ্ছা অনুলোমতোৰ যোজনং লভতীতি অত্থো. যথা পন নহেতুমূলকাদীসু নাহারে ঘটিতে ইন্দ্রিযৰসেন, নিন্দ্রিযে চ ঘটিতে আহারৰসেন পঞ্হলাভো হোতীতি তেসু অঞ্ঞতরং পচ্চনীযতো অযোজেত্ৰা অনুলোমতো যোজিতং, এৰং নোঅত্থিনোঅৰিগতমূলকেসু উপনিস্সযে ঘটিতে কম্মৰসেন, কম্মে চ ঘটিতে উপনিস্সযৰসেন পঞ্হলাভো হোতীতি তেসু অঞ্ঞতরং পচ্চনীযতো অযোজেত্ৰা অনুলোমতো যোজিতন্তি ৰেদিতব্বং. এৰমেতস্মিং পচ্চনীযানুলোমে সব্বানি মূলানি দ্ৰেধা ভিন্নানি নাহারনিন্দ্রিযানি নউপনিস্সযনকম্মানি চ পত্ৰাতি.
পচ্চনীযানুলোমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কুসলত্তিকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.