১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১. মাযায অমণিআদযো মণিআদিআকারেন দিস্সমানা ‘‘মাযা’’তি ৰুত্তা. অভূতেন মণিউদকাদিআকারেন গয্হমানা মাযামরীচিআদযো অভূতঞ্ঞেয্যাকারত্তা অসচ্চিকট্ঠা. যো তথা ন হোতি, সো সচ্চিকট্ঠোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মাযা…পে… ভূতত্থো’’তি. অনুস্সৰাদিৰসেন গয্হমানো তথাপি হোতি অঞ্ঞথাপীতি তাদিসো ঞেয্যো ন পরমত্থো, অত্তপচ্চক্খো পন পরমত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অনুস্সৰা…পে… উত্তমত্থো’’তি.
ছলৰাদস্সাতি অত্থীতি ৰচনসামঞ্ঞেন অত্থীতি ৰুত্তেহি রূপাদীহি সামঞ্ঞৰচনস্সাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সো সচ্চি…পে… লদ্ধিং গহেত্ৰা আমন্তাতি পটিজানাতী’’তি ৰচনতো পন ‘‘ছলৰাদস্সা’’তি ন সক্কা ৰত্তুং. ন হি লদ্ধি ছলন্তি. ওকাসং অদদমানোতি পতিট্ঠং পচ্ছিন্দন্তো. যদি সচ্চিকট্ঠেন উপলব্ভতি, রূপাদযো ৰিয উপলব্ভেয্য, তথা অনুপলব্ভনীযতো ন তৰ ৰাদো তিট্ঠতীতি নিৰত্তেন্তোতি অধিপ্পাযো. তং সন্ধাযাতি ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তি এত্থ ৰুত্তো যো সচ্চিকট্ঠো, সো সপ্পচ্চযাদিভাৰেন দীপিতো ‘‘রূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদীসু আগতো ধম্মপ্পভেদোতি দস্সেতি.
‘‘তেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তেনাকারেনা’’তি ৰদতো অযমধিপ্পাযো – সচ্চিকট্ঠপরমত্থাকারেন উপলব্ভমানং সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভমানং নাম হোতীতি. অঞ্ঞথা ততোতি তস্স তেনাকারেনাতি ৰত্তব্বং সিযা. কো পনেতিস্সা পুরিমপুচ্ছায চ ৰিসেসোতি? পুরিমপুচ্ছায সত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো যথা ভূতেন সভাৰত্থেন উপলব্ভতি, এৰং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৰুত্তং. ইধ পন ভূতসভাৰত্থেন উপলব্ভমানো সো ধম্মপ্পভেদো যেন রুপ্পনাদিসপ্পচ্চযাদিআকারেন উপলব্ভতি, কিং তেনাকারেন পুগ্গলোপি উপলব্ভতীতি এস ৰিসেসো. যথা পন রূপং ৰিয ভূতসভাৰত্থেন উপলব্ভমানা ৰেদনা ন রুপ্পনাকারেন উপলব্ভতি, এৰং ধম্মপ্পভেদো ৰিয ভূতসভাৰত্থেন উপলব্ভমানো পুগ্গলো ন রুপ্পনাদিসপ্পচ্চযাদিআকারেন উপলব্ভতীতি সক্কা পরৰাদিনা ৰত্তুন্তি অচোদনীযং এতং সিযা. অৰজাননঞ্চ তস্স যুত্তন্তি নিগ্গহো চ ন কাতব্বো. ধম্মপ্পভেদতো পন অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অসিদ্ধত্তা ধম্মপ্পভেদাকারেনেৰ চোদেতি. অৰজাননেনেৰ নিগ্গহং দস্সেতি. অনুজাননাৰজাননপক্খা সামঞ্ঞৰিসেসেহি পটিঞ্ঞাপটিক্খেপপক্খা অনুলোমপটিলোমপক্খা পঠমদুতিযনযাতি অযমেতেসং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো.
‘‘তেন ৰত রে ৰত্তব্বে’’তি ৰদন্তো ৰত্তব্বস্স অৰচনে দোসং পাপেতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘নিগ্গহস্স পাপিতত্তা’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘এৰমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনারোপনঞ্চ ৰুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নামা’’তি ৰুত্তং, অনুলোমপটিলোমতো পন দ্ৰীহি ঠপনাহি সহ সত্তকেন ভৰিতব্বং, তংৰজ্জনে ৰা কারণং ৰত্তব্বং. যং পন ৰক্খতি ‘‘ঠপনা নাম পরৰাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘অযং তৰ দোসো’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৰ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৰা পটিকম্মস্স ৰা পাকটভাৰকরণ’’ন্তি (কথা. অট্ঠ. ২). তেনাধিপ্পাযেন ইধাপি ঠপনাদ্ৰযং ৰজ্জেতি. যথা পন তত্থ পটিকম্মপঞ্চকভাৰং অৰত্ৰা পটিকম্মচতুক্কভাৰং ৰক্খতি, এৰমিধাপি নিগ্গহচতুক্কভাৰো ৰত্তব্বো সিযা. সুদ্ধিকনিগ্গহস্স পন নিগ্গহপ্পধানত্তা উদ্দেসভাৰেন ৰুত্তো নিগ্গহোৰ ৰিসুং ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. যে পন ‘‘অযথাভূতনিগ্গহত্তা তত্থ পটিকম্মং ৰিসুং ন ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তেসং দুতিযে ৰাদমুখে নিগ্গহচতুক্কভাৰো পটিকম্মপঞ্চকভাৰো চ আপজ্জতি.
২. অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠমেৰাতি সম্মুতিসচ্চং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো. ৰক্খতি হি ‘‘সুদ্ধসম্মুতিসচ্চং ৰা পরমত্থমিস্সকং ৰা সম্মুতিসচ্চং সন্ধায ‘যো সচ্চিকট্ঠো’তি পুন অনুযোগো পরৰাদিস্সা’’তি (কথা. অট্ঠ. ৬). তত্থ যদি পরৰাদিনা অত্তনা অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠো সম্মুতিসচ্চং, সম্মুতিসচ্চাকারেন পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৰদন্তেন সমানলদ্ধিকো নপ্পটিসেধিতব্বো, কথা এৰাযং নারভিতব্বা. অথ সকৰাদিনা অত্তনা চ অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠংযেৰ সন্ধায পরৰাদী ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো’’তিআদিমাহাতি অযমত্থো. সকৰাদিনা সম্মুতিসচ্চংযেৰ সচ্চিকট্ঠোতি অধিপ্পেতন্তি আপজ্জতি. যদি উভযং অধিপ্পেতং, পুন ‘‘সম্মুতিসচ্চপরমত্থসচ্চানি ৰা একতো কত্ৰাপি এৰমাহা’’তি ন ৰত্তব্বং সিযাতি. যদি চ দ্ৰেপি সচ্চানি সচ্চিকট্ঠপরমত্থা, সচ্চিকট্ঠেকদেসেন উপলদ্ধিং ইচ্ছন্তেন ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনা’’তিআদি অনুযোগো ন কাতব্বো, ন চ সচ্চিকট্ঠেকদেসেন অনুযোগো যুত্তো. ন হি ৰেদযিতাকারেন উপলব্ভমানা ৰেদনা রুপ্পনাকারেন উপলব্ভতীতি অনুযুঞ্জিতব্বা, ন চ পরৰাদী রুপ্পনাদিসভাৰং পুগ্গলং ইচ্ছতি, অথ খো সচ্চিকট্ঠপরমত্থমেৰাতি. পরমত্থসচ্চতো অঞ্ঞস্মিং সচ্চিকট্ঠে ৰিজ্জমানে নাস্স পরমত্থসচ্চতা অনুযুঞ্জিতব্বা. অসচ্চিকট্ঠে সচ্চিকট্ঠৰোহারং আরোপেত্ৰা তং সন্ধায পুচ্ছতীতি ৰদন্তানং ৰোহরিতসচ্চিকট্ঠস্স অত্তনা অধিপ্পেতসচ্চিকট্ঠতা ন যুত্তা. ৰোহরিতপরমত্থসচ্চিকট্ঠানঞ্চ দ্ৰিন্নং সচ্চিকট্ঠভাৰে ৰুত্তনযোৰ দোসো. সম্মুতিসচ্চাকারেন উপলব্ভমানঞ্চ ভূতসভাৰত্থেন উপলব্ভেয্য ৰা ন ৰা. যদি ভূতসভাৰত্থেন উপলব্ভতি, পুগ্গলোপি উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপরমত্থেনাতি অনুজানন্তো নানুযুঞ্জিতব্বো. অথ ন ভূতসভাৰত্থেন, তংৰিনিমুত্তো সম্মুতিসচ্চস্স সচ্চিকট্ঠপরমত্থাকারো ন ৰত্তব্বো অসিদ্ধত্তা. ৰক্খতি চ ‘‘যথা রূপাদযো পচ্চত্তলক্খণসামঞ্ঞলক্খণৰসেন অত্থি, ন এৰং পুগ্গলো’’তি. তস্মা মগ্গিতব্বো এত্থ অধিপ্পাযো.
দ্ৰিন্নং সচ্চানন্তি এত্থ সচ্চদ্ৰযাকারেন অনুপলব্ভনীযতো অনুঞ্ঞেয্যমেতং সিযা, ন ৰা কিঞ্চি ৰত্তব্বং. যথা হি একদেসেন পরমত্থাকারেন অনুপলব্ভনীযতা অনুজাননস্স ন কারণং, এৰং একদেসেন সম্মুতিযাকারেন উপলব্ভনীযতা পটিক্খেপস্স চাতি মগ্গিতব্বো এত্থাপি অধিপ্পাযো. নুপলব্ভতীতি ৰচনসামঞ্ঞমত্তন্তি নুপলব্ভতীতি ইদমেৰ ৰচনং অনুঞ্ঞাতং পটিক্খিত্তঞ্চাতি এতং ছলৰাদং নিস্সাযাতি অধিপ্পাযো. যথা উপলব্ভতীতি এতস্সেৰ অনুজাননপটিক্খেপেহি অহং নিগ্গহেতব্বো, এৰং নুপলব্ভতীতি এতস্সেৰ অনুজাননপটিক্খেপেহি ত্ৰন্তি এৰং সম্ভৰন্তস্স সামঞ্ঞেন অসম্ভৰন্তস্স কপ্পনং পনেত্থ ছলৰাদো ভৰিতুং অরহতি. তেন নুপলব্ভতীতি ৰচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৰাদস্স কারণত্তা ‘‘ছলৰাদো’’তি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৰচনসামঞ্ঞমত্তঞ্চ ছলৰাদঞ্চ নিস্সাযাতি ৰা অত্থো. ঠপনা নিগ্গহপ্পটিকম্মানং পাকটভাৰকরণং ন হোতীতি ইদং ৰিচারেতব্বং. ন হি পক্খট্ঠপনেন ৰিনা পুরিমং অনুজানিত্ৰা পচ্ছিমস্স অৰজাননং, পচ্ছিমং ৰা অৰজানন্তস্স পুরিমানুজাননং মিচ্ছাতি সক্কা আরোপেতুন্তি.
৩. তৰাতি, পটিজানন্তন্তি চ পচ্চত্তে সামিউপযোগৰচনানীতি অধিপ্পাযেন ‘‘ত্ৰংযেৰ পটিজানন্তো’’তি আহ.
৪-৫. চতূহি পাপনারোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তাতি ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোম, হঞ্চী’’তিআদিনা তযা মম কতো নিগ্গহো, মযা তৰ কতো নিগ্গহো ৰিয মিচ্ছাতি এৰং তেন অনুলোমপঞ্চকে চতূহি পাপনারোপনাহি কতস্স নিগ্গহস্স তেন নিযামেন দুক্কটভাৰস্স অত্তনা কতনিগ্গহেন সহ উপনীতত্তা অনিগ্গহভাৰস্স ৰা উপগমিতত্তাতি অত্থো দট্ঠব্বো. এৰমেৰ তেন হি যং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি এতস্স অনিগ্গহভাৰনিগমনস্সেৰ নিগ্গমনচতুক্কতা ৰেদিতব্বা.
অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা
৭-১০. ‘‘অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায পটিঞ্ঞা পরৰাদিস্সা’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘পরমত্থৰসেন পুগ্গলস্স অভাৰতো পটিক্খেপো পরৰাদিস্সা’’তি ৰুত্তং. তত্রাযং পটিক্খেপো অত্তনো লদ্ধিযা যদি কতো, পরমত্থতো অঞ্ঞেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমস্স লদ্ধীতি আপজ্জতি. তথা চ সতি নাযং সম্মুতিসচ্চৰসেন উপলদ্ধিং ইচ্ছন্তেন নিগ্গহেতব্বো. অথ অত্তনো লদ্ধিং নিগ্গূহিত্ৰা পরস্স লদ্ধিৰসেন পটিক্খিপতি, পুরিমপটিঞ্ঞায অৰিরোধিতত্তা ন নিগ্গহেতব্বো. ন হি অত্তনো চ পরস্স চ লদ্ধিং ৰদন্তস্স দোসো আপজ্জতীতি. অত্তনো পন লদ্ধিযা পটিজানিত্ৰা পরলদ্ধিযা পটিক্খিপন্তেন অত্তনো লদ্ধিং ছড্ডেত্ৰা পরলদ্ধি গহিতা হোতীতি নিগ্গহেতব্বোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো সিযা.
পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুদ্ধসচ্চিকট্ঠৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ওকাসসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১১. সব্বত্থাতি সব্বস্মিং সরীরেতি অযমত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সরীরং সন্ধাযা’’তি. তত্থাতি তস্মিং সংখিত্তপাঠে. যস্মা সরীরং সন্ধায ‘‘সব্বত্থ ন উপলব্ভতী’’তি ৰুত্তে সরীরতো বহি উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৰাদিস্সাতি এতেন ন কেনচি সভাৰেন পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমত্থো ৰুত্তো হোতি. ন হি কেনচি সভাৰেন উপলব্ভমানস্স সরীরতদঞ্ঞাৰিমুত্তো উপলদ্ধিওকাসো অত্থীতি.
৩. কালসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১২. পুরিমপচ্ছিমজাতিকালঞ্চাতি মজ্ঝিমজাতিকালে উপলব্ভমানস্স তস্সেৰ পুরিমপচ্ছিমজাতিকালেসু উপলদ্ধিং সন্ধাযাতি অধিপ্পাযো. সেসং পঠমনযে ৰুত্তসদিসমেৰাতি ইমেসু তীসু পঠমে ‘‘সব্বত্থা’’তি এতস্মিং নযে ৰুত্তসদিসমেৰ, কিং তং? পাঠস্স সংখিত্ততাতি অত্থো. ইধাপি হি যস্মা ‘‘সব্বদা ন উপলব্ভতী’’তি ৰুত্তে একদা উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৰাদিস্সাতি যোজেতব্বন্তি.
৪. অৰযৰসচ্চিকট্ঠো
১. অনুলোমপচ্চনীকৰণ্ণনা
১৩. ততিযনযে চ যস্মা ‘‘সব্বেসু ন উপলব্ভতী’’তি ৰুত্তে একস্মিং উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, তস্মা পচ্চনীকে পটিক্খেপো সকৰাদিস্সাতি যোজেতব্বং. তেনাহ ‘‘তাদিসমেৰা’’তি.
ওকাসাদিসচ্চিকট্ঠো
২. পচ্চনীকানুলোমৰণ্ণনা
১৪. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্সাতিআদিম্হি অনুলোমপঞ্চকন্তি নিগ্গহপঞ্চকং, পচ্চনীকন্তি চ পটিকম্মং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তত্থ অনুলোমপঞ্চকস্স ‘‘সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিকস্স অত্থো ‘‘সব্বত্থ পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিপাল়িং সংখিপিত্ৰা আগতে সরূপেন অৰুত্তে ‘‘যস্মা সরীরং সন্ধাযা’’তিআদিনা (কথা. অট্ঠ. ১১) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো, পচ্চনীকস্স চ ‘‘সব্বত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিকস্স পটিকম্মকরণৰসেন ৰুত্তস্স অত্থো পটিকম্মাদিপাল়িং সংখিপিত্ৰা আদিমত্তদস্সনেন আগতে ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতী’’তিআদিম্হি অনুলোমে ‘‘সব্বত্থাতি সরীরং সন্ধায অনুযোগো সকৰাদিস্সা’’তিআদিনা (কথা. অট্ঠ. ১১) ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বোতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অথ ৰা তত্থাতি যং আরদ্ধং, তস্মিন্তি এৰং অত্থং অগ্গহেত্ৰা তত্থ তেসু তীসু মুখেসূতি অত্থো গহেতব্বো. অনুলোমপঞ্চকমূলকা চেত্থ সব্বানুলোমপচ্চনীকপঞ্চকপাল়ি অনুলোমপঞ্চকস্স পাল়ীতি ৰুত্তা, তথা পচ্চনীকানুলোমপঞ্চকপাল়ি চ পচ্চনীকস্স পাল়ীতি. তং সংখিপিত্ৰা পটিকম্মৰসেন আগতে সরূপেন অৰুত্তে ‘‘পুগ্গলো নুপলব্ভতী’’তিআদিকে পচ্চনীকে ‘‘উপলব্ভতী’’তিআদিকে অনুলোমে চ অত্থো হেট্ঠা সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বোতি ৰুত্তং হোতি.
সচ্চিকট্ঠৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা
১৭-২৭. রূপাদীহি সদ্ধিং সচ্চিকট্ঠসংসন্দনন্তি সচ্চিকট্ঠস্স পুগ্গলস্স রূপাদীহি সদ্ধিং সংসন্দনং, সচ্চিকট্ঠে ৰা রূপাদীহি সদ্ধিং পুগ্গলস্স সংসন্দনন্তি অধিপ্পাযো. পুগ্গলো রূপঞ্চাতি চ-কারস্স সমুচ্চযত্থত্তা যথা রূপন্তি এৰং নিদস্সনৰসেন ৰুত্তো অত্থো ৰিচারেতব্বো. রূপাদীহি অঞ্ঞো অনঞ্ঞো চ পুগ্গলো ন ৰত্তব্বোতি লদ্ধি সমযো. ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি অব্যাকতমেতং ভগৰতা’’তিআদিকং (সং. নি. ৪.৪১৬) সুত্তং. অনুঞ্ঞাযমানে তদুভযৰিরোধো আপজ্জতীতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘সমযসুত্তৰিরোধং দিস্ৰা’’তি.
ধম্মতোতি পাল়িতো. ‘‘পটিকম্মচতুক্কাদীনি সংখিত্তানি. পরৰাদী…পে… দস্সিতানী’’তি ৰদন্তেহি পুগ্গলো নুপলব্ভতি…পে… আজানাহি পটিকম্মন্তি এত্থ আজানাহি নিগ্গহন্তি পাঠো দিট্ঠো ভৰিস্সতি. অঞ্ঞত্তং পটিজানাপনত্থন্তি যথা মযা অঞ্ঞত্তং ৰত্তব্বং, তথা চ তযাপি তং ৰত্তব্বন্তি অঞ্ঞত্তপটিঞ্ঞায চোদনত্থন্তি অত্থো. সম্মুতিপরমত্থানং একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযত্তাতি অব্যাকতত্তাতি অত্থো. যদি ঠপনীযত্তা পটিক্খিপিতব্বং, পরেনপি ঠপনীযত্তা লদ্ধিমেৰ নিস্সায পটিক্খেপো কতোতি সোপি ন নিগ্গহেতব্বো সিযা. পরো পন পুগ্গলোতি কঞ্চি সভাৰং গহেত্ৰা তস্স ঠপনীযত্তং ইচ্ছতি, সতি চ সভাৰে ঠপনীযতা ন যুত্তাতি নিগ্গহেতব্বো. সম্মুতি পন কোচি সভাৰো নত্থি. তেনেৰস্স একত্তনানত্তপঞ্হস্স ঠপনীযতং ৰদন্তো ন নিগ্গহেতব্বোতি সকৰাদিনা পটিক্খেপো কতোতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো.
সুদ্ধিকসংসন্দনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ওপম্মসংসন্দনৰণ্ণনা
২৮-৩৬. উপলদ্ধিসামঞ্ঞেন অঞ্ঞত্তপুচ্ছা চাতি ইদঞ্চ দ্ৰিন্নং সমানতা নো অঞ্ঞত্তস্স কারণং যুত্তং, অথ খো ৰিসুং অত্তনো সভাৰেন সচ্চিকট্ঠপরমত্থেন উপলব্ভনীযতাতি ৰিচারেতব্বং. ‘‘একৰীসাধিকানী’’তি পুরিমপাঠো, ৰীসাধিকানীতি পন পঠিতব্বং.
৩৭-৪৫. ‘‘অত্থি পুগ্গলো’’তি সুত্তং অনুজানাপেন্তেন উপলদ্ধি অনুজানিতা হোতীতি মঞ্ঞমানো আহ ‘‘উপলদ্ধিসামঞ্ঞং আরোপেত্ৰা’’তি. ৰীসাধিকানি নৰ পটিকম্মপঞ্চকসতানি দস্সিতানীতি এতেন সুদ্ধিকসংসন্দনেপি ‘‘আজানাহি পটিকম্ম’’মিচ্চেৰ পাঠোতি ৰিঞ্ঞাযতি. যঞ্চ ৰাদমুখেসু সুদ্ধিকসচ্চিকট্ঠে ‘‘পটিকম্মচতুক্ক’’ন্তি ৰুত্তং, তম্পি ‘‘পটিকম্মপঞ্চক’’ন্তি.
ওপম্মসংসন্দনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. চতুক্কনযসংসন্দনৰণ্ণনা
৪৬-৫২. একধম্মতোপি অঞ্ঞত্তং অনিচ্ছন্তো রূপাদিএকেকধম্মৰসেন নানুযুঞ্জিতব্বো. সমুদাযতো হি অযং অঞ্ঞত্তং অনিচ্ছন্তো একদেসতো অনঞ্ঞত্তং পটিক্খিপন্তো ন নিগ্গহারহো সিযাতি এতং ৰচনোকাসং নিৰত্তেতুং ‘‘অযঞ্চ অনুযোগো’’তিআদিমাহ. সকলন্তি সত্তপঞ্ঞাসৰিধো ধম্মপ্পভেদো পুগ্গলোতি ৰা পরমত্থসচ্চং পুগ্গলোতি ৰা এৰং সকলং সন্ধাযাতি অত্থো. এৰং সকলং পরমত্থং চিন্তেত্ৰা তন্তিৰসেন অনুযোগলক্খণস্স ঠপিতত্তা সকলপরমত্থতো চ অঞ্ঞস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৰা সচ্চিকট্ঠেন পুগ্গলেন ততো অঞ্ঞেন ন ভৰিতব্বন্তি ‘‘রূপং পুগ্গলো’’তি ইমং পঞ্হং পটিক্খিপন্তস্স নিগ্গহারোপনং যুত্তন্তি অত্থো.
সভাগৰিনিব্ভোগতোতি রূপতো অঞ্ঞসভাগত্তাতি ৰুত্তং হোতি. সব্বধম্মাতি রূপৰজ্জে সব্বধম্মে ৰদতি. ‘‘রূপস্মিং পুগ্গলো’’তি এত্থ নিস্সযৰিনাসে ৰিনাসাপত্তিভযেন পটিক্খিপতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘উচ্ছেদদিট্ঠিভযেন চেৰা’’তি. তীসু পন সমযৰিরোধেন পটিক্খেপো অধিপ্পেতো. ন হি সো সক্কাযদিট্ঠিং ইচ্ছতি, অপিচ সস্সতদিট্ঠিভযেন পটিক্খিপতীতি যুত্তং ৰত্তুং. সক্কাযদিট্ঠীসু হি পঞ্চেৰ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসাসস্সতদিট্ঠিযোতি. অঞ্ঞত্র রূপাতি এত্থ চ রূপৰা পুগ্গলোতি অযমত্থো সঙ্গহিতোতি ৰেদিতব্বো.
চতুক্কনযসংসন্দনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা চ সংসন্দনকথাৰণ্ণনা.
৮. লক্খণযুত্তিৰণ্ণনা
৫৪. পচ্চনীকানুলোমেতি ইদং যং ৰক্খতি ‘‘ছলৰসেন পন ৰত্তব্বং ‘আজানাহি পটিকম্ম’ন্তিআদী’’তি (কথা. অট্ঠ. ৫৪), তেন পন ন সমেতি. পচ্চনীকানুলোমে হি পচ্চনীকে ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি ৰত্তব্বং, ন পন ‘‘পটিকম্ম’’ন্তি.
লক্খণযুত্তিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. ৰচনসোধনৰণ্ণনা
৫৫-৫৯. পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৰযস্স অত্থতো একত্তেতি এত্থ তদেৰ একত্তং পরেন সম্পটিচ্ছিতং অসম্পটিচ্ছিতন্তি ৰিচারেতব্বমেতং. পুগ্গলস্স হি অৰিভজিতব্বতং, উপলব্ভতীতি এতস্স ৰিভজিতব্বতং ৰদন্তো ৰিভজিতব্বাৰিভজিতব্বত্থানং উপলব্ভতিপুগ্গল-সদ্দানং কথং অত্থতো একত্তং সম্পটিচ্ছেয্যাতি? যথা চ ৰিভজিতব্বাৰিভজিতব্বত্থানং উপলব্ভতি-রূপ-সদ্দানং তং ৰিভাগং ৰদতো রূপং কিঞ্চি উপলব্ভতি, কিঞ্চি ন উপলব্ভতীতি অযং পসঙ্গো নাপজ্জতি, এৰং এতস্সপি যথাৰুত্তৰিভাগং ৰদতো যথাআপাদিতেন পসঙ্গেন ন ভৰিতব্বন্তি মগ্গিতব্বো এত্থ অধিপ্পাযো.
৬০. ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৰেক্খস্সূ’’তি (সু. নি. ১১২৫) এতেন অত্থতো পুগ্গলো নত্থীতি ৰুত্তং হোতীতি আহ ‘‘নত্থীতিপি ৰুত্ত’’ন্তি.
ৰচনসোধনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. পঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা
৬১-৬৬. রূপকাযাৰিরহং সন্ধায ‘‘রূপকাযসব্ভাৰতো’’তি আহ. ‘‘রূপিনো ৰা অরূপিনো ৰা’’তি (ইতিৰু. ৯০) সুত্তে আগতপঞ্ঞত্তিং সন্ধায ‘‘তথারূপায চ পঞ্ঞত্তিযা অত্থিতাযা’’তি. ৰীতরাগসব্ভাৰতোতি কামীভাৰস্স অনেকন্তিকত্তা কামধাতুযা আযত্তত্তাভাৰতো চ ‘‘কামী’’তি ন ৰত্তব্বোতি পটিক্খিপতীতি অধিপ্পাযো.
৬৭. কাযানুপস্সনাযাতি কারণৰচনমেতং, কাযানুপস্সনায কারণভূতায এৰংলদ্ধিকত্তাতি অত্থো. আহচ্চ ভাসিতন্তি ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি অব্যাকতমেতং মযা’’তি (ম. নি. ২.১২৮) আহচ্চ ভাসিতং.
পঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. গতিঅনুযোগৰণ্ণনা
৬৯-৭২. ‘‘দস্সেন্তো ‘তেন হি পুগ্গলো সন্ধাৰতী’তিআদিমাহা’’তি ৰুত্তং, ‘‘দস্সেন্তো ‘ন ৰত্তব্বং পুগ্গলো সন্ধাৰতী’তিআদিমাহা’’তি পন ভৰিতব্বং, দস্সেত্ৰাতি ৰা ৰত্তব্বং.
৯১. যেন রূপসঙ্খাতেন সরীরেন সদ্ধিং গচ্ছতীতি এত্থ ‘‘রূপেন সদ্ধিং গচ্ছতী’’তি ৰদন্তেন ‘‘রূপং পুগ্গলো’’তি অননুঞ্ঞাতত্তা যেনাকারেন তং জীৰং তং সরীরন্তি ইদং আপজ্জতি, সো ৰত্তব্বো. অসঞ্ঞূপপত্তিং সন্ধাযাতি নিরযূপগস্স পুগ্গলস্স অসঞ্ঞূপগস্স অরূপূপগস্স চ অন্তরাভৰং ন ইচ্ছতীতি চুতিতো অনন্তরং উপপত্তিং সন্ধাযাতি অত্থো দট্ঠব্বো. যে পন চুতিকালে উপপত্তিকালে চ অসঞ্ঞূপপত্তিকালে চ অসঞ্ঞসত্তেসু সঞ্ঞা অত্থীতি গহেত্ৰা অসঞ্ঞূপগস্স চ অন্তরাভৰং ইচ্ছেয্যুং, তেসং অন্তরাভৰভাৰতো ‘‘অসঞ্ঞূপপত্তি অৰেদনা’’তি ন সক্কা ৰত্তুন্তি.
৯২. অৰেদনোতিআদীসু তদঞ্ঞন্তি সঞ্ঞভৰতো অঞ্ঞং অসঞ্ঞানেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনুপপত্তিং. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনেপি হি ন ৰত্তব্বং সঞ্ঞা অত্থীতি ইচ্ছন্তি.
৯৩. যস্মা রূপাদিধম্মে ৰিনা পুগ্গলো নত্থীতি ইন্ধনুপাদানো অগ্গি ৰিয ইন্ধনেন রূপাদিউপাদানো পুগ্গলো রূপাদিনা ৰিনা নত্থীতি লদ্ধিৰসেন ৰদতি.
গতিঅনুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা
৯৭. নীলং রূপং উপাদায নীলোতিআদীসূতি ‘‘নীলং রূপং উপাদায নীলকস্স পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তী’’তি এত্থ যো পুট্ঠো নীলং উপাদায নীলোতি, তদাদীসূতি অত্থো.
৯৮. ছেকট্ঠং সন্ধাযাতি ছেকট্ঠং সন্ধায ৰুত্তং, ন কুসলপঞ্ঞত্তিং. ‘‘কুসলং ৰেদনং উপাদাযা’’তি মঞ্ঞমানো পটিজানাতীতি অত্থো দট্ঠব্বো.
১১২. ইদানি …পে… দস্সেতুং ‘‘যথা রুক্খ’’ন্তিআদিমাহাতি পুব্বপক্খং দস্সেত্ৰা উত্তরমাহাতি ৰুত্তং হোতি.
১১৫. ‘‘যস্স রূপং সো রূপৰা’’তি উত্তরপক্খে ৰুত্তং ৰচনং উদ্ধরিত্ৰা ‘‘যস্মা’’তিআদিমাহ.
১১৬. চিত্তানুপস্সনাৰসেনাতি চিত্তানুপস্সনাৰসেন পরিদীপিতস্স সরাগাদিচিত্তযোগস্স ৰসেনাতি অধিপ্পাযো.
১১৮. যেনাতি চক্খুন্তি ‘‘যেনা’’তি ৰুত্তং করণং চক্খুন্তি অত্থো. চক্খুমেৰ রূপং পস্সতীতি ৰিঞ্ঞাণনিস্সযভাৰূপগমনমেৰ চক্খুস্স দস্সনং নাম হোতীতি সন্ধায ৰদতি.
উপাদাপঞ্ঞত্তানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৩. পুরিসকারানুযোগৰণ্ণনা
১২৩. করণমত্তন্তি কম্মানং নিপ্ফাদকপ্পযোজকভাৰেন পৰত্তা খন্ধা.
১২৪. পুরিমকম্মেন ৰিনা পুগ্গলস্স জাতি, জাতস্স চ ৰিজ্জট্ঠানাদীসু সম্মা মিচ্ছা ৰা পৰত্তি নত্থীতি সন্ধায ‘‘পুরিমকম্মমেৰ তস্সা’’তিআদিমাহ.
১২৫. কম্মৰট্টস্সাতি এত্থ কম্মকারকস্স যো কারকো, তেনপি অঞ্ঞং কম্মং কাতব্বং, তস্স কারকেনপি অঞ্ঞন্তি এৰং কম্মৰট্টস্স অনুপচ্ছেদং ৰদন্তি. পুগ্গলস্স কারকো কম্মস্স কারকো আপজ্জতীতি ৰিচারেতব্বমেতং. মাতাপিতূহি জনিততাদিনা তস্স কারকং ইচ্ছন্তস্স কম্মকারকানং কারকপরম্পরা আপজ্জতীতি ইদঞ্চ ৰিচারেতব্বং.
১৭০. সুত্তৰিরোধভযেনাতি ‘‘সো করোতি সো পটিসংৰেদযতীতি খো, ব্রাহ্মণ, অযমেকো অন্তো’’তিআদীহি (সং. নি. ২.৪৬) ৰিরোধভযা.
১৭১. ‘‘ইধ নন্দতি পেচ্চ নন্দতী’’তি (ধ. প. ১৮) ৰচনতো কম্মকরণকালে ৰিপাকপটিসংৰেদনকালে চ সোযেৰাতি পটিজানাতীতি অধিপ্পাযো. সযংকতং সুখদুক্খন্তি চ পুট্ঠো ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতং সুখং দুক্খন্তি? মা হেৰং কস্সপা’’তিআদিসুত্তৰিরোধা (সং. নি. ২.১৮) পটিক্খিপতি.
১৭৬. লদ্ধিমত্তমেৰেতন্তি সোযেৰেকো নেৰ সো হোতি ন অঞ্ঞোতি ইদং পন নত্থেৰ, তস্মা এৰংৰাদিনো অসযংকারন্তিআদি আপজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অপিচাতিআদিনা ইদং দস্সেতি – ন পরস্স ইচ্ছাৰসেনেৰ ‘‘সো করোতী’’তিআদি অনুযোগো ৰুত্তো, অথ খো ‘‘সো করোতী’’তিআদীসু একং অনিচ্ছন্তস্স ইতরং, তঞ্চ অনিচ্ছন্তস্স অঞ্ঞং আপন্নন্তি এৰং কারকৰেদকিচ্ছায ঠত্ৰা ‘‘সো করোতী’’তিআদীসু তং তং অনিচ্ছায আপন্নৰসেনাপীতি. অথ ৰা ন কেৰলং ‘‘সো করোতী’’তিআদীনং সব্বেসং আপন্নত্তা, অথ খো একেকস্সেৰ চ আপন্নত্তা অযং অনুযোগো কতোতি দস্সেতি. পুরিমনযেনেৰাতি এতেন ‘‘ইধ নন্দতী’’তিআদি সব্বং পটিজাননাদিকারণং একতো যোজেতব্বন্তি দস্সেতি.
পুরিসকারানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কল্যাণৰগ্গো নিট্ঠিতো.
১৪. অভিঞ্ঞানুযোগৰণ্ণনা
১৯৩. অভিঞ্ঞানুযোগাদিৰসেন অরহত্তসাধনাতি এত্থ ‘‘ননু অত্থি কোচি ইদ্ধিং ৰিকুব্বতী’’তি অভিঞ্ঞাঅনুযোগো চ ‘‘হঞ্চি অত্থি কোচি ইদ্ধিং ৰিকুব্বতী’’তি ঠপনা চ ‘‘তেন ৰত রে’’তিআদি পাপনা চ আদিসদ্দসঙ্গহিতো অত্থোৰ দট্ঠব্বো. আসৰক্খযঞাণং পনেত্থ অভিঞ্ঞা ৰুত্তাতি তদভিঞ্ঞাৰতো অরহতো সাধনং ‘‘অরহত্তসাধনা’’তি আহ. অরহতো হি সাধনা তব্ভাৰস্স চ সাধনা হোতিযেৰাতি.
অভিঞ্ঞানুযোগৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৫-১৮. ঞাতকানুযোগাদিৰণ্ণনা
২০৯. তথারূপস্সাতি ততিযকোটিভূতস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৰাতি অধিপ্পাযো. এৰং পন পটিক্খিপন্তো অসচ্চিকট্ঠং ততিযকোটিভূতং পুগ্গলং ৰদেয্যাতি তাদিসং পুগ্গলং ইচ্ছন্তো হি সুত্তেন নিগ্গহেতব্বো সিযা. কস্মা? তথারূপস্স সচ্চিকট্ঠস্স অভাৰতোতি, তথারূপস্স কস্সচি সভাৰস্স অভাৰতো পটিক্খেপারহত্তা অত্তনো লদ্ধিং নিগূহিত্ৰা পটিক্খেপো পরৰাদিস্সাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.
ঞাতকানুযোগাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১৯. পটিৰেধানুযোগাদিৰণ্ণনা
২১৮. পরিগ্গহিতৰেদনোতি ৰচনেন অপরিগ্গহিতৰেদনস্স ‘‘সুখিতোস্মি, দুক্খিতোস্মী’’তি জাননং পজাননং নাম ন হোতীতি দস্সেতি যোগাৰচরস্স সুখুমানম্পি ৰেদনানং পরিচ্ছেদনসমত্থতঞ্চ.
২২৮. লক্খণৰচনন্তি রূপব্ভন্তরগমনং সহরূপভাৰো, বহিদ্ধা নিক্খমনং ৰিনারূপভাৰোতি অধিপ্পাযো.
২৩৭. ইমা খোতি ওল়ারিকো অত্তপটিলাভো মনোমযো অত্তপটিলাভো অরূপো অত্তপটিলাভোতি ইমা লোকস্স সমঞ্ঞা, যাহি তথাগতো ৰোহরতি অপরামসং, যো সচ্চো মোঘো ৰা সিযা, তস্মিং অনুপলব্ভমানেপি অত্তনি তদনুপলব্ভতোযেৰ পরামাসং অত্তদিট্ঠিং অনুপ্পাদেন্তো লোকে অত্তপটিলাভোতি পৰত্তৰোহারৰসেনেৰ ৰোহরতীতি অযমেত্থ অত্থো. এত্থ চ পচ্চত্তসামঞ্ঞলক্খণৰসেন পুগ্গলস্স অত্থিতং পটিক্খিপিত্ৰা লোকৰোহারেন অত্থিতং ৰদন্তেন পুগ্গলোতি কোচি সভাৰো নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. সতি হি তস্মিং অত্তনো সভাৰেনেৰ অত্থিতা ৰত্তব্বা সিযা, ন লোকৰোহারেনাতি. ইমিনা পন যথা সমেতি, যথা চ পরামাসো ন হোতি, এৰং ইতো পুরিমা চ অত্থৰণ্ণনা যোজেতব্বা.
লোকসম্মুতিকারণন্তি যস্মা লোকসম্মুতিৰসেন পৰত্তং, তস্মা সচ্চন্তি ৰুত্তং হোতি. তথলক্খণন্তি তথকারণং. যস্মা ধম্মানং তথতায পৰত্তং, তস্মা সচ্চন্তি দস্সেতি.
পটিৰেধানুযোগাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুগ্গলকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পরিহানিকথা
১. ৰাদযুত্তিপরিহানিকথাৰণ্ণনা
২৩৯. ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, ধম্মা সেক্খস্স ভিক্খুনো পরিহানায সংৰত্তন্তী’’তি (অ. নি. ২.১৮৫) ইদং সুত্তং অরহতো পরিহানিলদ্ধিযা ন নিস্সযো, অথ খো অনাগামিআদীনং পরিহানিলদ্ধিযা, তস্মা অরহতোপি পরিহানিং ইচ্ছন্তীতি এত্থ পি-সদ্দেন অনাগামিস্সপি সকদাগামিস্সপীতি যোজেতব্বং.
‘‘ততিযস্মিম্পি মুদিন্দ্রিযাৰ অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি সব্বেসম্পি পরিহানি ন হোতীতি তস্স লদ্ধী’’তি পুরিমপাঠো, মুদিন্দ্রিযেস্ৰেৰ পন অধিপ্পেতেসু পরিক্খেপো ন কাতব্বো সিযা, কতো চ, তস্মা ‘‘ততিযস্মিম্পি তিক্খিন্দ্রিযাৰ অধিপ্পেতা. তেসঞ্হি সব্বেসম্পি পরিহানি ন হোতীতি তস্স লদ্ধী’’তি পঠন্তি.
অযোনিসো অত্থং গহেত্ৰাতি সোতাপন্নোযেৰ নিযতোতি ৰুত্তোতি সোযেৰ ন পরিহাযতি, ন ইতরেতি অত্থং গহেত্ৰা. ‘‘উপরিমগ্গত্থাযা’’তি ৰুত্তং অত্থং অগ্গহেত্ৰা নিযতোতি সোতাপত্তিফলা ন পরিহাযতীতি এতমত্থং গণ্হীতি পন ৰদন্তি.
ৰাদযুত্তিপরিহানিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অরিযপুগ্গলসংসন্দনপরিহানিৰণ্ণনা
২৪১. যং পনেত্থাতিআদিম্হি দস্সনমগ্গফলে ঠিতস্স অনন্তরং অরহত্তপ্পত্তিং, ততো পরিহাযিত্ৰা তত্থ চ ঠানং ইচ্ছন্তো পুন ৰাযামেন তদনন্তরং অরহত্তপ্পত্তিং ন ইচ্ছতীতি ৰিচারেতব্বমেতং.
২৬২. অৰসিপ্পত্তো ঝানলাভীতি সেক্খো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. পুথুজ্জনো পন ৰসিপ্পত্তো অৰসিপ্পত্তো চ সমযৰিমুত্তঅসমযৰিমুত্ততন্তিযা অগ্গহিতো, ভজাপিযমানো পন সমাপত্তিৰিক্খম্ভিতানং কিলেসানং ৰসেন সমযৰিমুত্তভাৰং ভজেয্যাতি ৰুত্তোতি.
অরিযপুগ্গলসংসন্দনপরিহানিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুত্তসাধনপরিহানিৰণ্ণনা
২৬৫. উত্তমহীনভেদো ‘‘তত্র যাযং পটিপদা সুখা খিপ্পাভিঞ্ঞা, সা উভযেনেৰ পণীতা অক্খাযতী’’তিআদিসুত্তৰসেন (দী. নি. ৩.১৫২) ৰুত্তো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তি এত্থ ৰিয মুতসদ্দো পত্তব্বং ৰদতীতি আহ ‘‘ফুসনারহ’’ন্তি.
২৬৭. অপ্পত্তপরিহানায চেৰ সংৰত্তন্তি যথাকতসন্নিট্ঠানস্স সমযৰিমুত্তস্সাতি অধিপ্পাযো.
সুত্তসাধনপরিহানিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পরিহানিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ব্রহ্মচরিযকথা
১. সুদ্ধব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা
২৬৯. ‘‘পরনিম্মিতৰসৰত্তিদেৰে উপাদায তদুপরী’’তি ৰুত্তং, ‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহী’’তি (অ. নি. ৯.২১) পন সুত্তস্স ৰচনেন হেট্ঠাপি মগ্গভাৰনম্পি ন ইচ্ছন্তীতি ৰিঞ্ঞাযতি.
২৭০. ‘‘গিহীনঞ্চেৰ একচ্চানঞ্চ দেৰানং মগ্গপটিলাভং সন্ধায পটিক্খেপো তস্সেৰা’’তি ৰুত্তং, ‘‘যত্থ নত্থী’’তি পন ওকাসৰসেন পুট্ঠো পুগ্গলৰসেন তস্স পটিক্খেপো ন যুত্তো. যদি চ তস্সাযং অধিপ্পাযো, সকৰাদিনা সমানাধিপ্পাযত্তা ন নিগ্গহেতব্বো.
২৭১. একন্তরিকপঞ্হাতি পরৰাদীসকৰাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হন্তরিকা পঞ্হা.
সুদ্ধব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সংসন্দনব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা
২৭৩. রূপাৰচরমগ্গেন হি সো ইধৰিহাযনিট্ঠো নাম জাতোতি ইদং ‘‘ইধ ভাৰিতমগ্গো হি অনাগামী ইধৰিহাযনিট্ঠো নাম হোতী’’তিআদিকেন লদ্ধিকিত্তনেন কথং সমেতীতি ৰিচারেতব্বং. পুব্বে পন অনাগামী এৰ অনাগামীতি ৰুত্তো, ইধ ঝানানাগামিসোতাপন্নাদিকোতি অধিপ্পাযো. ইধ অরহত্তমগ্গং ভাৰেত্ৰা ইধেৰ ফলং সচ্ছিকরোন্তং ‘‘ইধপরিনিব্বাযী’’তি ৰদতি, ইধ পন মগ্গং ভাৰেত্ৰা তত্থ ফলং সচ্ছিকরোন্তং ‘‘তত্থপরিনিব্বাযী অরহা’’তি.
সংসন্দনব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ব্রহ্মচরিযকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. ওধিসোকথাৰণ্ণনা
২৭৪. ওধিসো ওধিসোতি এতস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘একদেসেন একদেসেনা’’তি আহ.
ওধিসোকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. জহতিকথাৰণ্ণনা
১. নসুত্তাহরণকথাৰণ্ণনা
২৮০. কিচ্চসব্ভাৰন্তি তীহি পহাতব্বস্স পহীনতং. তং পন কিচ্চং যদি তেনেৰ মগ্গেন সিজ্ঝতীতি লদ্ধি, পুথুজ্জনকালে এৰ কামরাগব্যাপাদা পহীনাতি লদ্ধীতি এতং ন সমেতি, তস্মা পুথুজ্জনকালে পহীনানম্পি দস্সনমগ্গে উপ্পন্নে পুন কদাচি অনুপ্পত্তিতো তিণ্ণং মগ্গানং কিচ্চং সম্ভৰতীতি অধিপ্পাযো.
নসুত্তাহরণকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
জহতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সব্বমত্থীতিকথা
১. ৰাদযুত্তিৰণ্ণনা
২৮২. সব্বস্মিং সরীরে সব্বন্তি সিরসি পাদা পচ্ছতো চক্খূনীতি এৰং সব্বং সব্বত্থ অত্থীতি অত্থো. সব্বস্মিং কালেতি বালকালে যুৰতা, ৰুড্ঢকালে বালতা, এৰং সব্বস্মিং কালে সব্বং. সব্বেনাকারেনাতি নীলাকারেন পীতং, পীতাকারেন লোহিতন্তি এৰং. সব্বেসু ধম্মেসূতি চক্খুস্মিং সোতং, সোতস্মিং ঘানন্তি এৰং. অযুত্তন্তি যোগরহিতং ৰদতি, তং পন একসভাৰং. কথং পন একসভাৰস্স যোগরহিততাতি তং দস্সেন্তো ‘‘নানাসভাৰানঞ্হী’’তিআদিমাহ. দ্ৰিন্নঞ্হি নানাসভাৰানং অঙ্গুলীনং মেণ্ডকানং ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞযোগো হোতি, ন একস্সেৰ সতো, তস্মা যো নানাসভাৰেসু হোতি যোগো, তেন রহিতং একসভাৰং অযোগন্তি ৰুত্তং. ইদং পুচ্ছতীতি পরৰাদীদিট্ঠিযা মিচ্ছাদিট্ঠিভাৰং গহেত্ৰা উপ্পন্নায অত্তনো দিট্ঠিযা সম্মাদিট্ঠিভাৰো অত্থীতি ৰুত্তং হোতি.
ৰাদযুত্তিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কালসংসন্দনৰণ্ণনা
২৮৫. অতীতানাগতং পহায পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰ অপ্পিযং অৰিভজিতব্বং করিত্ৰাতি পচ্চুপ্পন্নসদ্দেন রূপসদ্দেন চাতি উভোহিপি পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰ ৰত্তব্বং কত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. পঞ্ঞত্তিযা অৰিগতত্তাতি এতেন ইদং ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘ন রূপপঞ্ঞত্তি ৰিয ৰত্থপঞ্ঞত্তি সভাৰপরিচ্ছিন্নে পৰত্তা ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, অথ খো পুব্বাপরিযৰসেন পৰত্তমানং রূপসমূহং উপাদায পৰত্তা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, তস্মা ৰত্থভাৰস্স ওদাতভাৰৰিগমে ৰিগমাৰত্তব্বতা যুত্তা, ন পন রূপভাৰস্স পচ্চুপ্পন্নভাৰৰিগমে’’তি.
কালসংসন্দনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ৰচনসোধনৰণ্ণনা
২৮৮. অনাগতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰা হুত্ৰা হোতীতি ৰুত্তন্তি এত্থ অনাগতং অনাগতং হুত্ৰা পুন পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং হুত্ৰা হোতীতি, তথা পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং পুব্বে অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং হোতীতি হুত্ৰা হোতীতি ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কিং তে তম্পি হুত্ৰা হোতীতি তব্ভাৰাৰিগমতো হুত্ৰাহোতিভাৰানুপরমং অনুপচ্ছেদং পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো যুত্তো. হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰা অভাৰতোতি অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নভূতস্স পুন অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নাভাৰতো.
যস্মা তন্তি তং হুত্ৰা ভূতং পচ্চুপ্পন্নং যস্মা অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি সঙ্খ্যং গতং, তস্মা দুতিযম্পি ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি ৰচনং অরহতীতি পটিজানাতীতি অধিপ্পাযো. এৰং পন ধম্মে হুত্ৰাহোতিভাৰানুপরমং ৰদন্তস্স অধম্মে সসৰিসাণে নহুত্ৰান হোতিভাৰানুপরমো আপজ্জতীতি অধিপ্পাযেন ‘‘অথ ন’’ন্তিআদিমাহ.
পটিক্খিত্তনযেনাতি কালনানত্তেন. পটিঞ্ঞাতনযেনাতি অত্থানানত্তেন. অত্থানানত্তং ইচ্ছন্তোপি পন অনাগতস্স পচ্চুপ্পন্নে ৰুত্তং হোতিভাৰং, পচ্চুপ্পন্নস্স চ অনাগতে ৰুত্তং হুত্ৰাভাৰং কথং পটিজানাতীতি ৰিচারেতব্বং. অত্থানানত্তমেৰ হি তেন অনুঞ্ঞাযতি, ন অনাগতে পচ্চুপ্পন্নভাৰো, পচ্চুপ্পন্নে ৰা অনাগতভাৰোতি. পুরিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পরিৰত্তিত্ৰাতি অনুঞ্ঞাতপঞ্হস্স হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতীতি দোসো ৰুত্তোতি অৰুত্তদোসং অতিক্কম্ম পটিক্খিত্তপঞ্হং পুন গহেত্ৰা তেন চোদেতীতি অত্থো. এত্থ চ অত্থানানত্তেন হুত্ৰাহোতীতি অনুজানন্তস্স দোসো কালনানত্তাযেৰ অনাগতং পচ্চুপ্পন্নন্তি পটিক্খেপেন কথং হোতীতি? তস্সেৰ অনুজাননপটিক্খেপতোতি অধিপ্পাযো.
একেকন্তি অনাগতম্পি ন হুত্ৰা ন হোতি পচ্চুপ্পন্নম্পীতি তদুভযং গহেত্ৰা ‘‘একেকং ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতী’’তি ৰুত্তং, ন একেকমেৰ ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতীতি. এস নযো পুরিমস্মিং ‘‘একেকং হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতী’’তি ৰচনেপি. অনাগতস্স হি ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি নামং পচ্চুপ্পন্নস্স চাতি দ্ৰেপি নামানি সঙ্গহেত্ৰা ‘‘হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতী’’তি চোদিতং, তথা ‘‘ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতী’’তি চাতি অধিপ্পাযো. সব্বতো অন্ধকারেন পরিযোনদ্ধো ৰিযাতি এতেন অপরিযোনদ্ধেন পটিজানিতব্বং সিযাতি দস্সেতি. এত্থ চ পুরিমনযে হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰাহোতিভাৰো চোদিতো, দুতিযনযে অনাগতাদীসু একেকস্স হুত্ৰাহোতিনামতাতি অযং ৰিসেসো.
ৰচনসোধনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অতীতঞাণাদিকথাৰণ্ণনা
২৯০. পুন পুট্ঠো…পে… অত্থিতায পটিজানাতীতি এত্থ পচ্চুপ্পন্নং ঞাণং তেনাতি এতেন অনুৰত্তমানাপেক্খনৰচনেন কথং ৰুচ্চতীতি ৰিচারেতব্বং.
অতীতঞাণাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অরহন্তাদিকথাৰণ্ণনা
২৯১. যুত্তিৰিরোধো অরহতো সরাগাদিভাৰে পুথুজ্জনেন অনানত্তং ব্রহ্মচরিযৰাসস্স অফলতাতি এৰমাদিকো দট্ঠব্বো.
অরহন্তাদিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পদসোধনকথাৰণ্ণনা
২৯৫. তেন কারণেনাতি অতীতঅত্থিসদ্দানং একত্থত্তা অত্থিসদ্দত্থস্স চ ন্ৰাতীতভাৰতো ‘‘অতীতং ন্ৰাতীতং, ন্ৰাতীতঞ্চ অতীতং হোতী’’তি ৰুত্তং হোতি. এত্থ পন অতীতাদীনং অত্থিতং ৰদন্তস্স পরৰাদিস্সেৰাযং দোসো যথা আপজ্জতি, ন পন ‘‘নিব্বানং অত্থী’’তি ৰদন্তস্স সকৰাদিস্স, তথা পটিপাদেতব্বং.
পদসোধনকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সব্বমত্থীতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. একচ্চংঅত্থীতিকথা
১. অতীতাদিএকচ্চকথাৰণ্ণনা
২৯৯. তিণ্ণং রাসীনন্তি অৰিপক্কৰিপাকৰিপক্কৰিপাকঅৰিপাকানং. ৰোহারৰসেন অৰিপক্কৰিপাকানং অত্থিতং ৰদন্তো কথং চোদেতব্বোতি ৰিচারেতি ‘‘কম্মুপচযং চিত্তৰিপ্পযুত্তং সঙ্খারং ইচ্ছন্তী’’তি.
একচ্চংঅত্থীতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সতিপট্ঠানকথাৰণ্ণনা
৩০১. লোকুত্তরভাৰং পুচ্ছনত্থাযাতি লোকিযলোকুত্তরায সম্মাসতিযা সতিপট্ঠানত্তা, লোকুত্তরাযযেৰ ৰা পরমত্থসতিপট্ঠানত্তা তস্সা ৰসেন লোকুত্তরভাৰং পুচ্ছনত্থাযাতি অত্থো. পভেদপুচ্ছাৰসেনাতি লোকিযলোকুত্তরসতিপট্ঠানসমুদাযভূতস্স সতিপট্ঠানস্স পভেদানং পুচ্ছাৰসেন.
সতিপট্ঠানকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.