১. এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. ঝানঙ্গানেৰ ৰিমোক্খোতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰিমোক্খসহজাতেন নামকাযেনা’’তি. যেন হি সদ্ধিন্তিআদিনা পঠমং সমঙ্গিভাৰত্থং ৰিৰরতি. ফস্সেনপি ফুট্ঠাযেৰ নামাতি এতেন ‘‘অপিচেসা’’তিআদিনা ৰুত্তং দুতিযং সম্ফস্সেন ফুসনত্থং, ইতরেহি ইতরে কারণত্থে. সমঙ্গিভাৰফুসনকারণভাৰা হি ফুসনাতি ৰুত্তাতি. পুনপি পঠমত্থমেৰ দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৰিৰরন্তো ‘‘তত্রাস্সা’’তিআদিমাহ. ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানি সেসা অতিরেকপণ্ণাসধম্মাতি এত্থ ৰেদনাসোমনস্সিন্দ্রিযানি সঙ্গহিতানীতি আহ ‘‘চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তি. এৰং সতি ৰেদনাসোমনস্সিন্দ্রিযেহি সুখস্স ফুসিতব্বত্তা তিণ্ণঞ্চ তেসং অনঞ্ঞত্তা তেনেৰ তস্স ফুসনা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, ৰেদযিতাধিপতিযট্ঠেহি উপনিজ্ঝাযনভাৰপটিলাভস্স ৰুত্তত্তা. অথ ৰা ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানীতি অঙ্গানং বহুত্তা বহুৰচনং. তেসু পন পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা ‘‘ৰিতক্কং ঠপেত্ৰা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘সুখং ঠপেত্ৰা’’তি ইমিস্সা যোজনায সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, ইতরাসু চত্তারোতি. সব্বযোজনাসু চ তযো অন্তো কত্ৰা ‘‘চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তি ৰুত্তং.

২. যো অসমযৰিমোক্খেন একচ্চেহি আসৰেহি ৰিমুত্তো অসমযৰিমোক্খূপনিস্সযলাভেন চ সাতিসযেন সমযৰিমোক্খেন, সো এৰ সমযৰিমুত্তো. সো হি তেন ৰিমুত্তো ঝানলাভী সেক্খো রূপারূপভৰতো অপুনরাৰট্টকো কামরাগাদীহি তথাৰিমুত্তোৰ হোতীতি সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অরহতি. পুথুজ্জনো পন ঝানলাভী পুনরাৰট্টকধম্মো পুন কামরাগাদিসমুদাচারভাৰতো ৰিমুত্তো নাম ন হোতীতি সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিং নারহতি, তেন সো ‘‘সমযৰিমুত্তো’’তি ন ৰুত্তো. অরহতো পন অপরিক্খীণা আসৰা নত্থি, যতো ৰিমুচ্চেয্য. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারমত্তা হি তস্স অট্ঠ ৰিমোক্খাতি. তস্মা তস্স ন অট্ঠ ৰিমোক্খা সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৰস্স অসমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৰস্স ৰা কারণং. তদকারণভাৰমেৰ দস্সেতুং ‘‘ন হেৰ খো…পে… ৰিহরতী’’তি ৰুত্তং, ন সুক্খৰিপস্সকস্সেৰ অসমযৰিমুত্তভাৰং দস্সেতুন্তি দট্ঠব্বং. সব্বোপি হি অরহা অসমযৰিমুত্তোতি. বাহিরানন্তি লোকুত্তরতো বহিভূতানং, লোকিযানন্তি অত্থো.

৩. অরূপক্খন্ধনিব্বানমত্তৰাচকো অরূপসদ্দো ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘রূপতো অঞ্ঞ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. চিত্তমঞ্জূসন্তি সমাধিং. অভিঞ্ঞাদীনঞ্হি ধম্মানং পাদকভাৰেন সমাধি মঞ্জূসাসদিসো হোতি. অদ্ধানং ফরিতুন্তি দীঘকালং ব্যাপেতুং, পৰত্তেতুন্তি অত্থো. ‘‘সম্মজ্জিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তত্থ আদরস্স অকতত্তা ৰত্তভেদোতি ৰেদিতব্বো. এৰং ৰত্তভেদমত্তেন নট্ঠা পন সমাপত্তি কামচ্ছন্দাদীহি নট্ঠা ৰিয ন কিঞ্চেন পচ্চাহরিতব্বা হোতি মন্দপারিপন্থকত্তা, তস্মা ৰত্তসমিতকরণমত্তেনেৰ পচ্চাহরিতব্বত্তা ‘‘অপ্পেন্তোৰ নিসীদী’’তি আহ.

৪. অত্তনো অনুরূপেন পমাদেন ৰীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতীতি পরিহীনো নাম ন হোতি, তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গে পটিসংহটমত্তে সমাপজ্জিতুং সমত্থতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো লাভসক্কারসিলোকো অন্তরাযাযাতি? যা হিস্স সা, আনন্দ, অকুপ্পা চেতোৰিমুত্তি, নাহং তস্সা লাভসক্কারসিলোকং অন্তরাযায ৰদামি. যে চ খ্ৰস্স, আনন্দ, অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারা অধিগতা, তেসাহমস্স লাভসক্কারসিলোকং অন্তরাযায ৰদামী’’তি সুত্তে (সং. নি. ২.১৭৯) পন সমযেন সমযং আপজ্জনেন পরিহরিতব্বানং সমাপত্তিসুখৰিহারানং তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গকালে অনিপ্ফত্তিতো লাভসক্কারসিলোকো অন্তরাযোতি ৰুত্তোতি অধিপ্পাযেনস্স তেন অৰিরোধো ৰেদিতব্বো.

৫. ধম্মানং…পে… পীতি এত্থ ‘‘ধম্মেহী’’তি ৰত্তব্বং. ইধ হি তাহি সমাপত্তীহি পরিহাযেয্যাতি ধম্মেহি পুগ্গলস্স পরিহানম্পি অপরিহানম্পি ৰুত্তং. তত্থ চ পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুন্তি ধম্মানং কুপ্পনং অকুপ্পনঞ্চ ৰুত্তং, পুগ্গলস্স পন পরিহানধম্মানমেৰ ৰিনাসোতি ৰচননানত্তমত্তেন ৰচনত্থনানত্তমত্তেন ৰা পরিযাযন্তরতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

৭-৮. চেতনা সমাপত্তিচেতনা তদাযূহনা চ. অনুরক্খণা সমাপত্তিউপকারানুপকারপরিগ্গাহিকা পঞ্ঞাসহিতা সতি. তাহি চেতিযমানঅনুরক্খিযমানসমাপত্তীনং ভব্বা চেতনাভব্বা অনুরক্খণাভব্বা.

১০. পুথুজ্জনগোত্তন্তি পুথুজ্জনসিক্খং, পুথুজ্জনগতা তিস্সো সিক্খা অতিক্কন্তাতি অত্থো. তা হি সংযোজনত্তযানুপচ্ছেদেন ‘‘পুথুজ্জনসিক্খা’’তি ৰুচ্চন্তীতি.

১১. অরহত্তমগ্গট্ঠো চ ৰট্টভযতো পঞ্ঞুব্বেগেন উব্বিজ্জন্তো উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনেহি উপরতোতি ভযূপরতো নামাতি আহ ‘‘সত্ত সেক্খা ভযূপরতা’’তি.

১২. ভৰঙ্গপঞ্ঞাৰিরহিতা ‘‘ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতা’’তি ইমিনা গহিতাতি তিহেতুকপটিসন্ধিকা কেচি ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা গয্হন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা’’তি. পঞ্ঞায হি ৰিনা ন তদুপনিস্সযো অত্থীতি.

১৪. যত্থ নিযতানিযতৰোমিস্সা পৰত্তি অত্থি, তত্থেৰ নিযতধম্মা হোন্তীতি উত্তরকুরূসু তদভাৰা নিযতো নাম নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যা পন উত্তরকুরুকান’’ন্তিআদিমাহ.

১৬. তেরসসু সীসেসু পলিবোধসীসাদীনি পৰত্তসীসঞ্চ পরিযাদিযিতব্বানি, অধিমোক্খসীসাদীনি পরিযাদকানি, পরিযাদকফলং গোচরসীসং. তঞ্হি ৰিসযজ্ঝত্তফলৰিমোক্খোতি. পরিযাদকস্স মগ্গস্স ফলস্স চ আরম্মণং সঙ্খারসীসং সঙ্খারৰিৰেকভূতো নিরোধোতি পরিযাদিযিতব্বানং পরিযাদকফলারম্মণানং সহ ৰিয সংসিদ্ধিদস্সনেন সমসীসিভাৰং দস্সেতুং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৮৭) তেরস সীসানি ৰুত্তানি. ইধ পন ‘‘অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চা’’তি ৰচনতো তেসু কিলেসপৰত্তসীসানমেৰ ৰসেন যোজনং করোন্তো ‘‘তত্থ কিলেসসীস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰত্তসীসম্পি ৰট্টতো ৰুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৰত্তিকরণৰসেন যদিপি পরিযাদিযতি, যাৰ পন চুতি, তাৰ পৰত্তিসব্ভাৰতো ‘‘পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতী’’তি আহ. কিলেসপরিযাদানেন পন অত্তনো অনন্তরং ৰিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৰেক্খণৰারা চ কিলেসপরিযাদানস্সেৰ ৰারাতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. ‘‘ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৰচনতো হি পচ্চৰেক্খণপরিসমাপনেন কিলেসপরিযাদানং সমাপিতং নাম হোতি. তং পন পরিসমাপনং যদি চুতিচিত্তেন হোতি, তেনেৰ জীৰিতপরিসমাপনঞ্চ হোতীতি ইমায ৰারচুতিসমতায কিলেসপরিযাদানজীৰিতপরিযাদানানং অপুব্বাচরিমতা হোতীতি আহ ‘‘ৰারসমতাযা’’তি. ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতীতি এত্থ পরিনিব্বানচিত্তমেৰ ভৰঙ্গোতরণভাৰেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১৭. মহাপযোগোতি মহাকিরিযো ৰিপত্তিকরণমহামেঘুট্ঠানাকারৰিনাসো. তিট্ঠেয্যাতি ৰিনাসো নপ্পৰত্তেয্যাতি অত্থো.

১৮. অরণীযত্তাতি পযিরুপাসিতব্বত্তা.

২০. যায কতকিচ্চতা হোতি, তায অগ্গৰিজ্জায অধিগতায তেৰিজ্জতাভাৰো নিপ্পরিযাযতা, সা চ আগমনৰসেন সিদ্ধা সাতিসযা তেৰিজ্জতাতি আহ ‘‘আগমনীযমেৰ ধুর’’ন্তি.

২২. তত্থ চাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা আধারভাৰে ৰা. তত্থেৰ হি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো নাম হোতীতি.

২৩. অননুস্সুতেসু ধম্মেসূতি চ অননুস্সুতেসু সচ্চেসূতি অত্থো.

২৪. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) নিরোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৰিমোক্খে ৰত্ৰা ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানসুত্তে ৰুত্তং, তং পন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠৰসেন ৰুত্তন্তি ইধ কীটাগিরিসুত্তৰসেন সব্বউভতোভাগৰিমুত্তসঙ্গহত্থং ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৰা ৰিহরতী’’তি আহ. কীটাগিরিসুত্তে হি ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে আরুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি (ম. নি. ২.১৮২) অরূপসমাপত্তিৰসেন চত্তারো উভতোভাগৰিমুত্তা ৰুত্তা, উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠো চ ৰুত্তলক্খণোপপত্তিতোতি. কাযসক্খিম্হিপি এসেৰ নযো.

পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৰা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকারণা পন পরিক্খীণা দিস্ৰা পরিক্খীণাতি ৰুত্তা. দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা এৰ হি দস্সনং পুরিমকিরিযা হোতীতি. নামনিস্সিতকো এসোতি এসো উভতোভাগৰিমুত্তো রূপতো মুচ্চিত্ৰা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি ৰত্ৰা তস্স চ সাধকং সুত্তং ৰত্ৰা ‘‘কাযদ্ৰযতো সুৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি আহাতি অত্থো. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসীৰব্রাহ্মণস্স ভগৰতা নামকাযা ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তোতি মুনি অক্খাতোতি.

পঠমত্থেরৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো, দুতিযত্থেরৰাদে উভতো ভাগতো ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তোতি, ততিযত্থেরৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. তত্থ ৰিমুত্তোতি কিলেসেহি ৰিমুত্তো, কিলেসৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৰা কাযদ্ৰযতো ৰিমুত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো. অরূপাৰচরং পন নামকাযতো চ ৰিমুত্তন্তি নীৰরণসঙ্খাতনামকাযতো ৰিমুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. তঞ্হি নীৰরণদূরীভাৰেন নামকাযতো রূপতণ্হাৰিক্খম্ভনেন রূপকাযতো চ ৰিমুত্তত্তা একদেসেন উভতোভাগৰিমুত্তং নাম হোতীতি অরহত্তমগ্গস্স পাদকভূতং উভতোভাগৰিমুত্তনামলাভস্স কারণং ভৰিতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

২৫. এতেসু হি একোপি অট্ঠৰিমোক্খলাভী ন হোতীতি উভতোভাগৰিমুত্তভাৰস্স কারণভূতং রূপকাযতো ৰিমুত্তং একম্পি ৰিমোক্খং অনধিগতোতি অধিপ্পাযো. অরূপাৰচরেসু হি একম্পি অধিগতো উভতোভাগৰিমুত্তভাৰকারণপটিলাভতো অট্ঠৰিমোক্খেকদেসেন তেন তংনামদানে সমত্থেন ‘‘অট্ঠৰিমোক্খলাভী’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অরূপাৰচরজ্ঝানেসু পনা’’তিআদি.

২৬. ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকরোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপাৰচরজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেত্থ উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং. ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকরোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৫) ৰিয ভাৰনপুংসকং ৰা এতং. যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিরোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকরোতীতি কাযসক্খীতি ৰুচ্চতি, ন তু ৰিমুত্তোতি একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা.

২৭. দিট্ঠত্তা পত্তোতি এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধস্স পত্ততং দীপেতি. ‘‘দিট্ঠন্তং পত্তো’’তি ৰা পাঠো, দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৰ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি.

২৮. ইমং পন নযং ‘‘নো’’তি পটিক্খিপিত্ৰাতি এত্থ দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৰিমুত্তভাৰপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং ৰুত্তং, ন পন যেন ৰিসেসেন সো ৰিসেসো পত্তো, সো ৰুত্তোতি ইমং দোসং দিস্ৰা পটিক্খেপো কতোতি দট্ঠব্বো. আগমট্ঠকথাসূতি চ ৰচনেন আগমনীযনানত্তসন্নিট্ঠানমেৰ থিরং করোতীতি ৰেদিতব্বং. সদ্দহন্তো ৰিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰং দস্সেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.

২৯. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞং সাতিসযং পৰত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৰহতীতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো.

৩১. এৰং মগ্গক্খণেপীতি অযং অপি-সদ্দো কস্মা ৰুত্তো, ননু অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো মগ্গক্খণে এৰ হোতীতি তদা এৰ সোতাপন্নো নামাতি আপন্নন্তি? নাপন্নং. মগ্গেন হি অত্তনা সদিসস্স অট্ঠঙ্গিকস্স ৰা সত্তঙ্গিকস্স ৰা ফলস্স সোতোতি নামং দিন্নন্তি তেনপি সমন্নাগতস্স সোতাপন্নভাৰতো, সোতেন ৰা মগ্গেন পৰত্তেতুং অপরিহীনেন ফলট্ঠোপি সমন্নাগতো এৰ নাম, ন চ তেন পঠমমগ্গক্খণে ৰিয সোতো সমাপজ্জিযমানো, তস্মা সমাপন্নসোতত্তা পঠমফলতো পট্ঠায ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৰত্তুং যুত্তো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, মযি অৰেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৰিহায নিট্ঠা’’তি (অ. নি. ১০.৬৪). তত্থ দুতিযফলট্ঠাদীনং ৰিসুং নামং অত্থীতি পঠমফলট্ঠো এৰ ইতরেহি ৰিসেসিযমানো ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৰত্তুং যুত্তোতি সো এৰ ইধাধিপ্পেতো. পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি এতেন পটিলদ্ধমগ্গস্স চতুসচ্চপচ্চৰেক্খণাদীনং উপনিস্সযভাৰং দস্সেতি. সম্বোধি পরং অযনং নিস্সযো এতস্সাতি হি সম্বোধিপরাযণোতি. দুতিযেনত্থেন সম্বোধি পরং অযনং গতি এতস্সাতি সম্বোধিপরাযণো.

৩২. কেৰলেন কুলসদ্দেন মহাকুলমেৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘মহাভোগকুলেসুযেৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো’’তি.

৩৩. খন্ধবীজং নাম পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৰসেনেৰ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি সজ্ঝানকো অজ্ঝত্তসংযোজনসমুচ্ছেদে অকতেপি অনাগামিসভাগো অনাৰত্তিধম্মো ইধ গণনূপগো ন হোতি, হেট্ঠা উপরি চ সংসরণকো কামভৰগতো হীনজ্ঝানকো ইধ গণনূপগোতি অধিপ্পাযো.

৩৪. যং ৰত্তব্বন্তি ‘‘দ্ৰীহি কারণেহি তনুভাৰো ৰেদিতব্বো’’তিআদি যং ৰত্তব্বং সিযাতি অত্থো.

৩৬. উপপন্নং ৰা সমনন্তরাতি উপপন্নং ৰা এতেন পুগ্গলেন হোতি, অথ সমনন্তরা অরিযমগ্গং সঞ্জনেতি. অপ্পত্তং ৰা ৰেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং তস্স পুগ্গলস্স ৰেমজ্ঝং অপ্পত্তং হোতি, এত্থন্তরে অরিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অযমেত্থ পাল়িঅত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অপ্পত্ৰা পব্বতং নদী’’তি ৰিয আযুপ্পমাণং ৰেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৰা হুত্ৰাতি পরসদ্দযোগে পরতো ভূতো হুত্ৰা সদ্দো ৰচনসেসভূতো পযুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

৩৭. উপহচ্চাতি এতস্স উপগন্ত্ৰাতি অত্থো, তেন ৰেমজ্ঝাতিক্কমো কালকিরিযোপগমনঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অতিক্কমিত্ৰা ৰেমজ্ঝ’’ন্তিআদি.

৪০. উদ্ধংৰাহিভাৰেনাতি উদ্ধং ৰহতীতি উদ্ধংৰাহী, তণ্হাসোতং ৰট্টসোতং ৰা, তস্স ভাৰো, তেন উদ্ধংৰাহিভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. অৰিহেসু উদ্ধংসোতো যদিপি তত্থ পরিনিব্বাযী ন হোতি, যত্থ ৰা তত্থ ৰা গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতু, পরিনিব্বাযিনো পন তস্স অসঙ্খারপরিনিব্বাযিতা সসঙ্খারপরিনিব্বাযিতা চ অত্থীতি তত্থ দস অনাগামিনো ৰুত্তা, এৰং অতপ্পাদীসুপি. অনুপহচ্চতলাতি অপ্পত্ততলা. অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযীনং লহুসালহুসগতিকা এৰ পরিত্তৰিপুলতিণকট্ঠঝাপকপপ্পটিকাসদিসতা ৰেদিতব্বা, ন উপ্পজ্জিত্ৰাৰ নিব্বাযনকাদীহি অধিমত্ততা ৰিয সমুদ্দং পত্ৰা নিব্বাযনকতো অনধিমত্ততা ৰিয চ অন্তরা উপহচ্চপরিনিব্বাযীহি উদ্ধংসোততো চ অধিমত্তানধিমত্ততা. তে এৰ হি অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিনোতি. ততো মহন্ততরেতি ৰচনং তিণকট্ঠঝাপনসমত্থপপ্পটিকাদস্সনত্থং, ন অধিমত্ত নাধিমত্তদস্সনত্থন্তি.

নো চস্স নো চ মে সিযাতি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিকং হেতুপঞ্চকং নো চ অস্স, ৰিঞ্ঞাণাদিকং ইদং ফলপঞ্চকং ৰত্তমানং নো চ মে সিযাতি অত্থো. তেন অতীতভৰসংসিদ্ধিতো দুক্খসমুদযতো ইমস্স দুক্খস্স পৰত্তিদস্সনতো পচ্চযসমুদযট্ঠেন খন্ধানং উদযদস্সনপটিপত্তি ৰুত্তা হোতি. ন ভৰিস্সতি, ন মে ভৰিস্সতীতি যদি এতরহি হেতুপঞ্চকং ন ভৰিস্সতি, অনাগতে ফলপঞ্চকং ন মে ভৰিস্সতীতি অত্থো. এতেন পচ্চযনিরোধট্ঠেন ৰযদস্সনপটিপত্তি ৰুত্তা হোতি, এতরহি অনাগতে চ অত্তত্তনিযনিৰারণৰসেন সুঞ্ঞতাপটিপত্তি ৰা চতূহিপি ৰুত্তা. যদত্থীতি যং অত্থি. ভূতন্তি সসভাৰং নিব্বত্তং ৰা যথাদিট্ঠউদযব্বযং যথাদিট্ঠসুঞ্ঞতং ৰা খন্ধপঞ্চকং পরিকপ্পিতইত্থিপুরিসসত্তাদিভাৰরহিতং নামরূপমত্তন্তি অত্থো. ৰিৰট্টানুপস্সনায ৰিৰট্টমানসো তং ভূতং পজহামীতি উপেক্খং পটিলভতি, সঙ্খারুপেক্খাঞাণেন উপেক্খকো হোতীতি ৰুত্তং হোতি.

ভৰে ন রজ্জতি, সম্ভৰে ন রজ্জতীতি অৰিসিট্ঠে ৰিসিট্ঠে চ ভৰে ন রজ্জতীতি কেচি ৰদন্তি. পচ্চুপ্পন্নো পন ভৰো ভৰো, অনাগতো জাতিযা গহণেন গহিতো সম্ভৰোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰা ভৰোতি ভূতমেৰ ৰুচ্চতি, সম্ভৰো তদাহারো, তস্মিং দ্ৰযে ন রজ্জতীতি সেক্খপটিপত্তিং দস্সেতি. ভূতে হি সসম্ভৰে চ ৰিরাগো সেক্খপটিপত্তি. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি, ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা ভূতস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহারসম্ভৰন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৰা তদাহারসম্ভৰস্স নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতি. তদাহারনিরোধায যং ভূতং, তং নিরোধধম্মন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৰা নিরোধধম্মস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. এৰং খো, ভন্তে, সেক্খো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩১). অথুত্তরীতি অথ এৰং অরজ্জমানো উত্তরি সন্তং পদং নিব্বানং অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞায সম্মা পস্সতি, তঞ্চ খ্ৰস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং চতুত্থমগ্গেনেৰ সচ্ছিকাতব্বস্স তস্স তেন অসচ্ছিকতত্তা.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.