পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকরণ-মূলটীকা

১. মাতিকাৰণ্ণনা

১. ধম্মসঙ্গহে তিকদুকৰসেন সঙ্গহিতানং ধম্মানং ৰিভঙ্গে খন্ধাদিৰিভাগং দস্সেত্ৰা তথাসঙ্গহিতৰিভত্তানং ধাতুকথায সঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পভেদং ৰত্ৰা যায পঞ্ঞত্তিযা তেসং সভাৰতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনং হোতি, তং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো’’তিআদিনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি আরদ্ধা. তত্থ যে ধম্মে পুব্বাপরিযভাৰেন পৰত্তমানে অসভাৰসমূহৰসেন উপাদায ‘‘পুগ্গলো, ইত্থী, পুরিসো, দেৰো, মনুস্সো’’তিআদিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হোতি, তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিররূপনিব্বানানং সসভাৰসমূহসসভাৰভেদৰসেন পঞ্ঞাপনা সভাৰপঞ্ঞত্তীতি খন্ধপঞ্ঞত্তিআদিকা পঞ্চৰিধা ৰেদিতব্বা. তায ধম্মসঙ্গহাদীসু ৰিভত্তা সভাৰপঞ্ঞত্তি সব্বাপি সঙ্গহিতা হোতি. পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৰপঞ্ঞত্তি. তায চ সমযৰিমুত্তাদিপ্পভেদায সত্তসন্তানগতে পরিঞ্ঞেয্যাদিসভাৰধম্মে উপাদায পৰত্তিতো পধানায ‘‘ৰিহারো মঞ্চো’’তিআদিকা চ সব্বা অসভাৰপঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতা হোতি.

এত্তাৰতা চ পঞ্ঞত্তি নাম ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি চ. তা এৰ হি ৰোমিস্সা ইতরা চতস্সোতি. তস্মা তাসং দস্সনেন ইমস্মিং পকরণে সব্বা পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসু পন ছসু অঞ্ঞত্থ অদস্সিতপ্পভেদং ইধেৰ চ দস্সিতপ্পভেদং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং উপাদায ইমস্স পকরণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি নামং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামোতি পঞ্ঞত্তিযা ৰত্থুভাৰেন দস্সেতুকামোতি অধিপ্পাযো. ন হি এতস্মিং পকরণে পঞ্ঞাপনং করোতি, ৰত্থূহি পন পঞ্ঞত্তিযো দস্সেতীতি.

খন্ধাতি পঞ্ঞাপনাতি ইদং খন্ধাতি রূপং পথৰীতিআদিকা সব্বাপি সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনা নাম হোতি, তং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পঞ্ঞাপনাতি এতস্স পন দস্সনা ঠপনাতি এতে দ্ৰে অত্থা, তেসং পকাসনা নিক্খিপনাতি. তত্থ ‘‘রূপক্খন্ধো…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং সমযৰিমুত্তো’’তিআদিনা ইদমেৰংনামকং ইদমেৰংনামকন্তি তংতংকোট্ঠাসিককরণং বোধনমেৰ নিক্খিপনা, ন পঞ্ঞপেতব্বানং মঞ্চাদীনং ৰিয ঠানসম্বন্ধকরণং. যো পনাযং ‘‘নামপঞ্ঞত্তি হি দস্সেতি চ ঠপেতি চা’’তি কত্তুনিদ্দেসো কতো, সো ভাৰভূতায করণভূতায ৰা নামপঞ্ঞত্তিযা তেসং তেসং ধম্মানং দিট্ঠতায ঠপিততায চ তংনিমিত্ততং সন্ধায কতোতি ৰেদিতব্বো.

ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতিআদিনা ৰচনেন পাল়িযং অনাগততং সন্ধায ‘‘পাল়িমুত্তকেনা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলস্সেৰাতি কুসলাকুসলস্স ৰিয. ৰিজ্জমানস্সাতি এতস্স অত্থো সতোতি, তস্স অত্থো সম্ভূতস্সাতি. ৰিজ্জমানস্স সতোতি ৰা ৰিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো. তমেৰত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্ভূতস্সা’’তি. তেন অৰিজ্জমানভাৰং পটিক্খিপতি. তথা অৰিজ্জমানস্সাতি যথা কুসলাদীনি অকুসলাদিসভাৰতো, ফস্সাদযো চ ৰেদনাদিসভাৰতো ৰিনিৰত্তসভাৰানি ৰিজ্জন্তি, তথা অৰিজ্জমানস্স যে ধম্মে উপাদায ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি উপলদ্ধি হোতি, তে অপনেত্ৰা তেহি ৰিনিৰত্তস্স ইত্থিআদিসভাৰস্স অভাৰতো অসম্ভূতস্সাতি অত্থো. যং পনেতস্স ‘‘তেনাকারেন অৰিজ্জমানস্স অঞ্ঞেনাকারেন ৰিজ্জমানস্সা’’তি অত্থং কেচি ৰদন্তি, তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পঞ্ঞত্তিদুকে ৰুত্তমেৰ. অৰিজ্জমানেপি সভাৰে লোকনিরুত্তিং অনুগন্ত্ৰা অনভিনিৰেসেন চিত্তেন ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি গহণসব্ভাৰা ‘‘লোকনিরুত্তিমত্তসিদ্ধস্সা’’তি আহ. সাভিনিৰেসেন পন চিত্তেন গয্হমানং পঞ্চমসচ্চাদিকং ন সভাৰতো, নাপি সঙ্কেতেন সিদ্ধন্তি ‘‘সব্বাকারেনপি অনুপলব্ভনেয্য’’ন্তি ৰুত্তং. তাসু ইমস্মিং…পে… লব্ভন্তীতি ইমস্মিং পকরণে সরূপতো তিস্সন্নং আগততং সন্ধায ৰুত্তং.

যথাৰুত্তস্স পন অট্ঠকথানযস্স অৰিরোধেন আচরিযৰাদা যোজেতব্বা, তস্মা পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তীতি এতস্স সভাৰতো অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞপেতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতব্বম্পি হি সসভাৰং তজ্জপরমত্থনামলাভতো ন পরতো লভিতব্বং পঞ্ঞত্তিনামং লভতি, নিসভাৰং পন সভাৰাভাৰতো ন অত্তনো সভাৰেন নামং লভতীতি. সত্তোতিআদিকেন নামেন পঞ্ঞপিতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি নামং লভতি, নিসভাৰা চ সত্তাদযো. ন হি সসভাৰস্স রূপাদীহি একত্তেন অঞ্ঞত্তেন ৰা অনুপলব্ভসভাৰতা অত্থীতি.

কিরীটং মকুটং, তং অস্স অত্থীতি কিরীটী. এতস্মিঞ্চ আচরিযৰাদে অনূনেন লক্খণেন ভৰিতব্বন্তি সব্বসমোরোধো কাতব্বো. দুতিযং ততিযন্তি এৰংপকারা হি উপনিধাপঞ্ঞত্তি উপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি যুত্তং ৰত্তুং, ইতরা চ যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তিন্তি. দুতিযং ততিযং দ্ৰে তীণীতিআদি পন সঙ্খা নাম কাচি নত্থীতি তাসং উপাদাসন্ততিপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং, ইতরাসঞ্চ উপনিধাপঞ্ঞত্তীনং যথানিদস্সিতানং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং মঞ্ঞমানো আহ ‘‘সেসা অৰিজ্জমানপক্খঞ্চেৰ অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তী’’তি. দুতিযং ততিযং দ্ৰে তীণীতিআদীনং উপনিধাউপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰমেৰ মঞ্ঞতি. যঞ্হি পঠমাদিকং অপেক্খিত্ৰা যস্স চেকাদিকস্স উপনিক্খিপিত্ৰা পঞ্ঞাপীযতি, তঞ্চ সঙ্খানং কিঞ্চি নত্থীতি. তথা সন্ততিপঞ্ঞত্তিযা চ. ন হি অসীতি আসীতিকো চ ৰিজ্জমানোতি.

একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তীতি কামাৰচরাদিপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. কামাৰচরাদী হি সভাৰধম্মাতি অধিপ্পাযো. কামোতি পন ওকাসে গহিতে অৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি এসা ভৰিতুং অরহতি, কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসু গহিতেসু ৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যথা পন ৰচনসঙ্খাতায ৰচনসমুট্ঠাপকচেতনাসঙ্খাতায ৰা কিরিযায ভাণকোতি পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতি, এৰং কিসো থূলোতি রূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেন পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ভৰিতুং অরহতি. সণ্ঠানন্তি ৰা রূপাযতনে অগ্গহিতে অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. রূপং ফস্সোতিআদিকা পন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি রুপ্পনাদিকিচ্চৰসেন কিচ্চপঞ্ঞত্তিযং, পচ্চত্তধম্মনামৰসেন পচ্চত্তপঞ্ঞত্তিযং ৰা অৰরোধেতব্বা. ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীসু চ ৰুত্তাসু তাসং ৰোমিস্সতাৰসেন পৰত্তা ইতরাপি ৰুত্তাযেৰ হোন্তীতি অযম্পি আচরিযৰাদো সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো.

২. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিকস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাৰতা পঞ্চক্খন্ধাতি যাৰতা রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এৰং পাল়িযোজনং কত্ৰা সঙ্খেপপ্পভেদৰসেন অযং অত্থো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি হি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৰা’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৰতা রূপক্খন্ধো’’তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো রূপক্খন্ধো’’তিআদিকেনাতি. তত্থ রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. তেন অৰুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্রাপি রূপক্খন্ধো কামাৰচরো’’তিআদি ৰুত্তং. অযং ৰা এত্থ পাল়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৰতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৰা যত্তকা পঞ্চক্খন্ধা, তত্তকা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যত্তকো পঞ্চন্নং খন্ধানং তপ্পভেদানঞ্চ রূপক্খন্ধাদীনং পভেদো, তত্তকো খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি পকরণন্তরে ৰুত্তেন ৰত্থুভেদেন খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতি. এস নযো ‘‘যাৰতা আযতনান’’ন্তিআদীসুপি.

৭. একদেসেনেৰাতি উদ্দেসমত্তেনেৰাতি অত্থো.

মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নিদ্দেসৰণ্ণনা

১. এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. ঝানঙ্গানেৰ ৰিমোক্খোতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ৰিমোক্খসহজাতেন নামকাযেনা’’তি. যেন হি সদ্ধিন্তিআদিনা পঠমং সমঙ্গিভাৰত্থং ৰিৰরতি. ফস্সেনপি ফুট্ঠাযেৰ নামাতি এতেন ‘‘অপিচেসা’’তিআদিনা ৰুত্তং দুতিযং সম্ফস্সেন ফুসনত্থং, ইতরেহি ইতরে কারণত্থে. সমঙ্গিভাৰফুসনকারণভাৰা হি ফুসনাতি ৰুত্তাতি. পুনপি পঠমত্থমেৰ দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৰিৰরন্তো ‘‘তত্রাস্সা’’তিআদিমাহ. ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানি সেসা অতিরেকপণ্ণাসধম্মাতি এত্থ ৰেদনাসোমনস্সিন্দ্রিযানি সঙ্গহিতানীতি আহ ‘‘চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তি. এৰং সতি ৰেদনাসোমনস্সিন্দ্রিযেহি সুখস্স ফুসিতব্বত্তা তিণ্ণঞ্চ তেসং অনঞ্ঞত্তা তেনেৰ তস্স ফুসনা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, ৰেদযিতাধিপতিযট্ঠেহি উপনিজ্ঝাযনভাৰপটিলাভস্স ৰুত্তত্তা. অথ ৰা ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানীতি অঙ্গানং বহুত্তা বহুৰচনং. তেসু পন পচ্চেকম্পি যোজনা কাতব্বা ‘‘ৰিতক্কং ঠপেত্ৰা’’তিআদিনা. তত্থ ‘‘সুখং ঠপেত্ৰা’’তি ইমিস্সা যোজনায সেসা তযো খন্ধা হোন্তি, ইতরাসু চত্তারোতি. সব্বযোজনাসু চ তযো অন্তো কত্ৰা ‘‘চত্তারো খন্ধা হোন্তী’’তি ৰুত্তং.

২. যো অসমযৰিমোক্খেন একচ্চেহি আসৰেহি ৰিমুত্তো অসমযৰিমোক্খূপনিস্সযলাভেন চ সাতিসযেন সমযৰিমোক্খেন, সো এৰ সমযৰিমুত্তো. সো হি তেন ৰিমুত্তো ঝানলাভী সেক্খো রূপারূপভৰতো অপুনরাৰট্টকো কামরাগাদীহি তথাৰিমুত্তোৰ হোতীতি সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিং লদ্ধুং অরহতি. পুথুজ্জনো পন ঝানলাভী পুনরাৰট্টকধম্মো পুন কামরাগাদিসমুদাচারভাৰতো ৰিমুত্তো নাম ন হোতীতি সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিং নারহতি, তেন সো ‘‘সমযৰিমুত্তো’’তি ন ৰুত্তো. অরহতো পন অপরিক্খীণা আসৰা নত্থি, যতো ৰিমুচ্চেয্য. দিট্ঠধম্মসুখৰিহারমত্তা হি তস্স অট্ঠ ৰিমোক্খাতি. তস্মা তস্স ন অট্ঠ ৰিমোক্খা সমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৰস্স অসমযৰিমুত্তপঞ্ঞত্তিভাৰস্স ৰা কারণং. তদকারণভাৰমেৰ দস্সেতুং ‘‘ন হেৰ খো…পে… ৰিহরতী’’তি ৰুত্তং, ন সুক্খৰিপস্সকস্সেৰ অসমযৰিমুত্তভাৰং দস্সেতুন্তি দট্ঠব্বং. সব্বোপি হি অরহা অসমযৰিমুত্তোতি. বাহিরানন্তি লোকুত্তরতো বহিভূতানং, লোকিযানন্তি অত্থো.

৩. অরূপক্খন্ধনিব্বানমত্তৰাচকো অরূপসদ্দো ন হোতীতি দস্সনত্থং ‘‘রূপতো অঞ্ঞ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. চিত্তমঞ্জূসন্তি সমাধিং. অভিঞ্ঞাদীনঞ্হি ধম্মানং পাদকভাৰেন সমাধি মঞ্জূসাসদিসো হোতি. অদ্ধানং ফরিতুন্তি দীঘকালং ব্যাপেতুং, পৰত্তেতুন্তি অত্থো. ‘‘সম্মজ্জিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তত্থ আদরস্স অকতত্তা ৰত্তভেদোতি ৰেদিতব্বো. এৰং ৰত্তভেদমত্তেন নট্ঠা পন সমাপত্তি কামচ্ছন্দাদীহি নট্ঠা ৰিয ন কিঞ্চেন পচ্চাহরিতব্বা হোতি মন্দপারিপন্থকত্তা, তস্মা ৰত্তসমিতকরণমত্তেনেৰ পচ্চাহরিতব্বত্তা ‘‘অপ্পেন্তোৰ নিসীদী’’তি আহ.

৪. অত্তনো অনুরূপেন পমাদেন ৰীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতীতি পরিহীনো নাম ন হোতি, তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গে পটিসংহটমত্তে সমাপজ্জিতুং সমত্থতাযাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কিস্স পন, ভন্তে, খীণাসৰস্স ভিক্খুনো লাভসক্কারসিলোকো অন্তরাযাযাতি? যা হিস্স সা, আনন্দ, অকুপ্পা চেতোৰিমুত্তি, নাহং তস্সা লাভসক্কারসিলোকং অন্তরাযায ৰদামি. যে চ খ্ৰস্স, আনন্দ, অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারা অধিগতা, তেসাহমস্স লাভসক্কারসিলোকং অন্তরাযায ৰদামী’’তি সুত্তে (সং. নি. ২.১৭৯) পন সমযেন সমযং আপজ্জনেন পরিহরিতব্বানং সমাপত্তিসুখৰিহারানং তস্মিং তস্মিং ব্যাসঙ্গকালে অনিপ্ফত্তিতো লাভসক্কারসিলোকো অন্তরাযোতি ৰুত্তোতি অধিপ্পাযেনস্স তেন অৰিরোধো ৰেদিতব্বো.

৫. ধম্মানং…পে… পীতি এত্থ ‘‘ধম্মেহী’’তি ৰত্তব্বং. ইধ হি তাহি সমাপত্তীহি পরিহাযেয্যাতি ধম্মেহি পুগ্গলস্স পরিহানম্পি অপরিহানম্পি ৰুত্তং. তত্থ চ পুগ্গলস্স পমাদমাগম্ম তা সমাপত্তিযো কুপ্পেয্যুন্তি ধম্মানং কুপ্পনং অকুপ্পনঞ্চ ৰুত্তং, পুগ্গলস্স পন পরিহানধম্মানমেৰ ৰিনাসোতি ৰচননানত্তমত্তেন ৰচনত্থনানত্তমত্তেন ৰা পরিযাযন্তরতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বা.

৭-৮. চেতনা সমাপত্তিচেতনা তদাযূহনা চ. অনুরক্খণা সমাপত্তিউপকারানুপকারপরিগ্গাহিকা পঞ্ঞাসহিতা সতি. তাহি চেতিযমানঅনুরক্খিযমানসমাপত্তীনং ভব্বা চেতনাভব্বা অনুরক্খণাভব্বা.

১০. পুথুজ্জনগোত্তন্তি পুথুজ্জনসিক্খং, পুথুজ্জনগতা তিস্সো সিক্খা অতিক্কন্তাতি অত্থো. তা হি সংযোজনত্তযানুপচ্ছেদেন ‘‘পুথুজ্জনসিক্খা’’তি ৰুচ্চন্তীতি.

১১. অরহত্তমগ্গট্ঠো চ ৰট্টভযতো পঞ্ঞুব্বেগেন উব্বিজ্জন্তো উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনেহি উপরতোতি ভযূপরতো নামাতি আহ ‘‘সত্ত সেক্খা ভযূপরতা’’তি.

১২. ভৰঙ্গপঞ্ঞাৰিরহিতা ‘‘ৰিপাকাৰরণেন সমন্নাগতা’’তি ইমিনা গহিতাতি তিহেতুকপটিসন্ধিকা কেচি ‘‘দুপ্পঞ্ঞা’’তি ইমিনা গয্হন্তীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা’’তি. পঞ্ঞায হি ৰিনা ন তদুপনিস্সযো অত্থীতি.

১৪. যত্থ নিযতানিযতৰোমিস্সা পৰত্তি অত্থি, তত্থেৰ নিযতধম্মা হোন্তীতি উত্তরকুরূসু তদভাৰা নিযতো নাম নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘যা পন উত্তরকুরুকান’’ন্তিআদিমাহ.

১৬. তেরসসু সীসেসু পলিবোধসীসাদীনি পৰত্তসীসঞ্চ পরিযাদিযিতব্বানি, অধিমোক্খসীসাদীনি পরিযাদকানি, পরিযাদকফলং গোচরসীসং. তঞ্হি ৰিসযজ্ঝত্তফলৰিমোক্খোতি. পরিযাদকস্স মগ্গস্স ফলস্স চ আরম্মণং সঙ্খারসীসং সঙ্খারৰিৰেকভূতো নিরোধোতি পরিযাদিযিতব্বানং পরিযাদকফলারম্মণানং সহ ৰিয সংসিদ্ধিদস্সনেন সমসীসিভাৰং দস্সেতুং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৮৭) তেরস সীসানি ৰুত্তানি. ইধ পন ‘‘অপুব্বং অচরিমং আসৰপরিযাদানঞ্চ হোতি জীৰিতপরিযাদানঞ্চা’’তি ৰচনতো তেসু কিলেসপৰত্তসীসানমেৰ ৰসেন যোজনং করোন্তো ‘‘তত্থ কিলেসসীস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰত্তসীসম্পি ৰট্টতো ৰুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৰত্তিকরণৰসেন যদিপি পরিযাদিযতি, যাৰ পন চুতি, তাৰ পৰত্তিসব্ভাৰতো ‘‘পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতী’’তি আহ. কিলেসপরিযাদানেন পন অত্তনো অনন্তরং ৰিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৰেক্খণৰারা চ কিলেসপরিযাদানস্সেৰ ৰারাতি ৰত্তব্বতং অরহন্তি. ‘‘ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২, ১৪) ৰচনতো হি পচ্চৰেক্খণপরিসমাপনেন কিলেসপরিযাদানং সমাপিতং নাম হোতি. তং পন পরিসমাপনং যদি চুতিচিত্তেন হোতি, তেনেৰ জীৰিতপরিসমাপনঞ্চ হোতীতি ইমায ৰারচুতিসমতায কিলেসপরিযাদানজীৰিতপরিযাদানানং অপুব্বাচরিমতা হোতীতি আহ ‘‘ৰারসমতাযা’’তি. ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতীতি এত্থ পরিনিব্বানচিত্তমেৰ ভৰঙ্গোতরণভাৰেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

১৭. মহাপযোগোতি মহাকিরিযো ৰিপত্তিকরণমহামেঘুট্ঠানাকারৰিনাসো. তিট্ঠেয্যাতি ৰিনাসো নপ্পৰত্তেয্যাতি অত্থো.

১৮. অরণীযত্তাতি পযিরুপাসিতব্বত্তা.

২০. যায কতকিচ্চতা হোতি, তায অগ্গৰিজ্জায অধিগতায তেৰিজ্জতাভাৰো নিপ্পরিযাযতা, সা চ আগমনৰসেন সিদ্ধা সাতিসযা তেৰিজ্জতাতি আহ ‘‘আগমনীযমেৰ ধুর’’ন্তি.

২২. তত্থ চাতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপ্পত্তিযা আধারভাৰে ৰা. তত্থেৰ হি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো নাম হোতীতি.

২৩. অননুস্সুতেসু ধম্মেসূতি চ অননুস্সুতেসু সচ্চেসূতি অত্থো.

২৪. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; পটি. ম. ১.২০৯; ধ. স. ২৪৮) নিরোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৰিমোক্খে ৰত্ৰা ‘‘যতো খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানসুত্তে ৰুত্তং, তং পন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠৰসেন ৰুত্তন্তি ইধ কীটাগিরিসুত্তৰসেন সব্বউভতোভাগৰিমুত্তসঙ্গহত্থং ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৰা ৰিহরতী’’তি আহ. কীটাগিরিসুত্তে হি ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে আরুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি (ম. নি. ২.১৮২) অরূপসমাপত্তিৰসেন চত্তারো উভতোভাগৰিমুত্তা ৰুত্তা, উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠো চ ৰুত্তলক্খণোপপত্তিতোতি. কাযসক্খিম্হিপি এসেৰ নযো.

পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৰা পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকারণা পন পরিক্খীণা দিস্ৰা পরিক্খীণাতি ৰুত্তা. দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা এৰ হি দস্সনং পুরিমকিরিযা হোতীতি. নামনিস্সিতকো এসোতি এসো উভতোভাগৰিমুত্তো রূপতো মুচ্চিত্ৰা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো ‘‘নামনিস্সিতকো’’তি ৰত্ৰা তস্স চ সাধকং সুত্তং ৰত্ৰা ‘‘কাযদ্ৰযতো সুৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি আহাতি অত্থো. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসীৰব্রাহ্মণস্স ভগৰতা নামকাযা ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তোতি মুনি অক্খাতোতি.

পঠমত্থেরৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো, দুতিযত্থেরৰাদে উভতো ভাগতো ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তোতি, ততিযত্থেরৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. তত্থ ৰিমুত্তোতি কিলেসেহি ৰিমুত্তো, কিলেসৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৰা কাযদ্ৰযতো ৰিমুত্তোতি অত্থো দট্ঠব্বো. অরূপাৰচরং পন নামকাযতো চ ৰিমুত্তন্তি নীৰরণসঙ্খাতনামকাযতো ৰিমুত্তন্তি ৰুত্তং হোতি. তঞ্হি নীৰরণদূরীভাৰেন নামকাযতো রূপতণ্হাৰিক্খম্ভনেন রূপকাযতো চ ৰিমুত্তত্তা একদেসেন উভতোভাগৰিমুত্তং নাম হোতীতি অরহত্তমগ্গস্স পাদকভূতং উভতোভাগৰিমুত্তনামলাভস্স কারণং ভৰিতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.

২৫. এতেসু হি একোপি অট্ঠৰিমোক্খলাভী ন হোতীতি উভতোভাগৰিমুত্তভাৰস্স কারণভূতং রূপকাযতো ৰিমুত্তং একম্পি ৰিমোক্খং অনধিগতোতি অধিপ্পাযো. অরূপাৰচরেসু হি একম্পি অধিগতো উভতোভাগৰিমুত্তভাৰকারণপটিলাভতো অট্ঠৰিমোক্খেকদেসেন তেন তংনামদানে সমত্থেন ‘‘অট্ঠৰিমোক্খলাভী’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তেনাহ ‘‘অরূপাৰচরজ্ঝানেসু পনা’’তিআদি.

২৬. ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকরোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপাৰচরজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেত্থ উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং. ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকরোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৬৫) ৰিয ভাৰনপুংসকং ৰা এতং. যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিরোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকরোতীতি কাযসক্খীতি ৰুচ্চতি, ন তু ৰিমুত্তোতি একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা.

২৭. দিট্ঠত্তা পত্তোতি এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধস্স পত্ততং দীপেতি. ‘‘দিট্ঠন্তং পত্তো’’তি ৰা পাঠো, দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. পঠমফলতো পট্ঠায হি যাৰ অগ্গমগ্গা দিট্ঠিপ্পত্তোতি.

২৮. ইমং পন নযং ‘‘নো’’তি পটিক্খিপিত্ৰাতি এত্থ দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৰিমুত্তভাৰপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং ৰুত্তং, ন পন যেন ৰিসেসেন সো ৰিসেসো পত্তো, সো ৰুত্তোতি ইমং দোসং দিস্ৰা পটিক্খেপো কতোতি দট্ঠব্বো. আগমট্ঠকথাসূতি চ ৰচনেন আগমনীযনানত্তসন্নিট্ঠানমেৰ থিরং করোতীতি ৰেদিতব্বং. সদ্দহন্তো ৰিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰং দস্সেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো.

২৯. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞং সাতিসযং পৰত্তেতীতি অত্থো. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৰহতীতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি অত্থো.

৩১. এৰং মগ্গক্খণেপীতি অযং অপি-সদ্দো কস্মা ৰুত্তো, ননু অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো মগ্গক্খণে এৰ হোতীতি তদা এৰ সোতাপন্নো নামাতি আপন্নন্তি? নাপন্নং. মগ্গেন হি অত্তনা সদিসস্স অট্ঠঙ্গিকস্স ৰা সত্তঙ্গিকস্স ৰা ফলস্স সোতোতি নামং দিন্নন্তি তেনপি সমন্নাগতস্স সোতাপন্নভাৰতো, সোতেন ৰা মগ্গেন পৰত্তেতুং অপরিহীনেন ফলট্ঠোপি সমন্নাগতো এৰ নাম, ন চ তেন পঠমমগ্গক্খণে ৰিয সোতো সমাপজ্জিযমানো, তস্মা সমাপন্নসোতত্তা পঠমফলতো পট্ঠায ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৰত্তুং যুত্তো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘যে কেচি, ভিক্খৰে, মযি অৰেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৰিহায নিট্ঠা’’তি (অ. নি. ১০.৬৪). তত্থ দুতিযফলট্ঠাদীনং ৰিসুং নামং অত্থীতি পঠমফলট্ঠো এৰ ইতরেহি ৰিসেসিযমানো ‘‘সোতাপন্নো’’তি ৰত্তুং যুত্তোতি সো এৰ ইধাধিপ্পেতো. পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি এতেন পটিলদ্ধমগ্গস্স চতুসচ্চপচ্চৰেক্খণাদীনং উপনিস্সযভাৰং দস্সেতি. সম্বোধি পরং অযনং নিস্সযো এতস্সাতি হি সম্বোধিপরাযণোতি. দুতিযেনত্থেন সম্বোধি পরং অযনং গতি এতস্সাতি সম্বোধিপরাযণো.

৩২. কেৰলেন কুলসদ্দেন মহাকুলমেৰ ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘মহাভোগকুলেসুযেৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো’’তি.

৩৩. খন্ধবীজং নাম পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং. ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৰসেনেৰ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি সজ্ঝানকো অজ্ঝত্তসংযোজনসমুচ্ছেদে অকতেপি অনাগামিসভাগো অনাৰত্তিধম্মো ইধ গণনূপগো ন হোতি, হেট্ঠা উপরি চ সংসরণকো কামভৰগতো হীনজ্ঝানকো ইধ গণনূপগোতি অধিপ্পাযো.

৩৪. যং ৰত্তব্বন্তি ‘‘দ্ৰীহি কারণেহি তনুভাৰো ৰেদিতব্বো’’তিআদি যং ৰত্তব্বং সিযাতি অত্থো.

৩৬. উপপন্নং ৰা সমনন্তরাতি উপপন্নং ৰা এতেন পুগ্গলেন হোতি, অথ সমনন্তরা অরিযমগ্গং সঞ্জনেতি. অপ্পত্তং ৰা ৰেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং তস্স পুগ্গলস্স ৰেমজ্ঝং অপ্পত্তং হোতি, এত্থন্তরে অরিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অযমেত্থ পাল়িঅত্থো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘অপ্পত্ৰা পব্বতং নদী’’তি ৰিয আযুপ্পমাণং ৰেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৰা হুত্ৰাতি পরসদ্দযোগে পরতো ভূতো হুত্ৰা সদ্দো ৰচনসেসভূতো পযুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

৩৭. উপহচ্চাতি এতস্স উপগন্ত্ৰাতি অত্থো, তেন ৰেমজ্ঝাতিক্কমো কালকিরিযোপগমনঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অতিক্কমিত্ৰা ৰেমজ্ঝ’’ন্তিআদি.

৪০. উদ্ধংৰাহিভাৰেনাতি উদ্ধং ৰহতীতি উদ্ধংৰাহী, তণ্হাসোতং ৰট্টসোতং ৰা, তস্স ভাৰো, তেন উদ্ধংৰাহিভাৰেনাতি ৰুত্তং হোতি. অৰিহেসু উদ্ধংসোতো যদিপি তত্থ পরিনিব্বাযী ন হোতি, যত্থ ৰা তত্থ ৰা গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতু, পরিনিব্বাযিনো পন তস্স অসঙ্খারপরিনিব্বাযিতা সসঙ্খারপরিনিব্বাযিতা চ অত্থীতি তত্থ দস অনাগামিনো ৰুত্তা, এৰং অতপ্পাদীসুপি. অনুপহচ্চতলাতি অপ্পত্ততলা. অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযীনং লহুসালহুসগতিকা এৰ পরিত্তৰিপুলতিণকট্ঠঝাপকপপ্পটিকাসদিসতা ৰেদিতব্বা, ন উপ্পজ্জিত্ৰাৰ নিব্বাযনকাদীহি অধিমত্ততা ৰিয সমুদ্দং পত্ৰা নিব্বাযনকতো অনধিমত্ততা ৰিয চ অন্তরা উপহচ্চপরিনিব্বাযীহি উদ্ধংসোততো চ অধিমত্তানধিমত্ততা. তে এৰ হি অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিনোতি. ততো মহন্ততরেতি ৰচনং তিণকট্ঠঝাপনসমত্থপপ্পটিকাদস্সনত্থং, ন অধিমত্ত নাধিমত্তদস্সনত্থন্তি.

নো চস্স নো চ মে সিযাতি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিকং হেতুপঞ্চকং নো চ অস্স, ৰিঞ্ঞাণাদিকং ইদং ফলপঞ্চকং ৰত্তমানং নো চ মে সিযাতি অত্থো. তেন অতীতভৰসংসিদ্ধিতো দুক্খসমুদযতো ইমস্স দুক্খস্স পৰত্তিদস্সনতো পচ্চযসমুদযট্ঠেন খন্ধানং উদযদস্সনপটিপত্তি ৰুত্তা হোতি. ন ভৰিস্সতি, ন মে ভৰিস্সতীতি যদি এতরহি হেতুপঞ্চকং ন ভৰিস্সতি, অনাগতে ফলপঞ্চকং ন মে ভৰিস্সতীতি অত্থো. এতেন পচ্চযনিরোধট্ঠেন ৰযদস্সনপটিপত্তি ৰুত্তা হোতি, এতরহি অনাগতে চ অত্তত্তনিযনিৰারণৰসেন সুঞ্ঞতাপটিপত্তি ৰা চতূহিপি ৰুত্তা. যদত্থীতি যং অত্থি. ভূতন্তি সসভাৰং নিব্বত্তং ৰা যথাদিট্ঠউদযব্বযং যথাদিট্ঠসুঞ্ঞতং ৰা খন্ধপঞ্চকং পরিকপ্পিতইত্থিপুরিসসত্তাদিভাৰরহিতং নামরূপমত্তন্তি অত্থো. ৰিৰট্টানুপস্সনায ৰিৰট্টমানসো তং ভূতং পজহামীতি উপেক্খং পটিলভতি, সঙ্খারুপেক্খাঞাণেন উপেক্খকো হোতীতি ৰুত্তং হোতি.

ভৰে ন রজ্জতি, সম্ভৰে ন রজ্জতীতি অৰিসিট্ঠে ৰিসিট্ঠে চ ভৰে ন রজ্জতীতি কেচি ৰদন্তি. পচ্চুপ্পন্নো পন ভৰো ভৰো, অনাগতো জাতিযা গহণেন গহিতো সম্ভৰোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰা ভৰোতি ভূতমেৰ ৰুচ্চতি, সম্ভৰো তদাহারো, তস্মিং দ্ৰযে ন রজ্জতীতি সেক্খপটিপত্তিং দস্সেতি. ভূতে হি সসম্ভৰে চ ৰিরাগো সেক্খপটিপত্তি. যথাহ ‘‘ভূতমিদন্তি, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি, ভূতমিদন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা ভূতস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. তদাহারসম্ভৰন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৰা তদাহারসম্ভৰস্স নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতি. তদাহারনিরোধায যং ভূতং, তং নিরোধধম্মন্তি যথাভূতং…পে… দিস্ৰা নিরোধধম্মস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি. এৰং খো, ভন্তে, সেক্খো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৩১). অথুত্তরীতি অথ এৰং অরজ্জমানো উত্তরি সন্তং পদং নিব্বানং অনুক্কমেন মগ্গপঞ্ঞায সম্মা পস্সতি, তঞ্চ খ্ৰস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং চতুত্থমগ্গেনেৰ সচ্ছিকাতব্বস্স তস্স তেন অসচ্ছিকতত্তা.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৩. কস্সচি কিলেসস্স অৰিক্খম্ভিতত্তা কস্সচি কথঞ্চি অৰিমুত্তো কামভৰো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৰিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সম্পযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো.

৮৩. কারণেন ৰিনা পৰত্তহিতচিত্তো অকারণৰচ্ছলো. অনাগতম্পি পযোজনং অপেক্খমানো পুরিমগ্গহিতং তং কতং উপাদায কতঞ্ঞূ এৰ নাম হোতি, ন পুব্বকারীতি আহ ‘‘করিস্সতি মে’’তিআদি. তমোজোতিপরাযণো পুঞ্ঞফলং অনুপজীৰন্তো এৰ পুঞ্ঞানি করোতীতি ‘‘পুব্বকারী’’তি ৰুত্তো. ‘‘ইণং দেমী’’তি সঞ্ঞং করোতীতি এৰংসঞ্ঞং অকরোন্তোপি করোন্তো ৰিয হোতীতি অত্থো.

৮৬. অচ্ছমংসং লভিত্ৰা সূকরমংসন্তি ন কুক্কুচ্চাযতীতি অচ্ছমংসন্তি জানন্তোপি সূকরমংসন্তি ন কুক্কুচ্চাযতি, মদ্দিত্ৰা ৰীতিক্কমতীতি ৰুত্তং হোতি.

৯০. তিত্তোতি নিট্ঠিতকিচ্চতায নিরুস্সুক্কো.

দুকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৯১. সেসসংৰরভেদেনাতি মনোসংৰরভেদেন, সতিসংৰরাদিভেদেন ৰা. অকুসলসীলসমন্নাগমেনাতি ‘‘কতমে চ থপতি অকুসলা সীলা? অকুসলং কাযকম্মং অকুসলং ৰচীকম্মং পাপকো আজীৰো’’তি ৰুত্তেহি সমন্নাগমেন. তস্স হি…পে… এৰং সাসঙ্কসমাচারো হোতীতি এৰং সাসঙ্কো সমাচারো হোতীতি অত্থো.

৯৪. সমানৰিসযানং পুগ্গলানং ৰিসেসদস্সনৰসেন ‘‘কাযসক্খী’’তিআদিকং ৰুত্তং.

১০৭. সমাধি ৰা আদীতি লোকুত্তরধম্মা হি পরমত্থতো সাসনন্তি তদত্থো পাদকসমাধি তস্স আদি ৰুত্তো, তদাসন্নত্তা ৰিপস্সনা, তস্স মূলেকদেসত্তা মগ্গো.

১০৮. উচ্ছঙ্গো ৰিয উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বোতি উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞতায এৰ পঞ্ঞা ৰিয পুগ্গলোপি উচ্ছঙ্গো ৰিয হোতি, তস্মিং ধম্মানং অচিরট্ঠানতোতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং. ৰক্খতি হি ‘‘উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞোতিঅত্থো’’তি.

১০৯. যথা চ উচ্ছঙ্গসদিসা পঞ্ঞা, এৰং নিক্কুজ্জকুম্ভসদিসা পঞ্ঞা এৰাতি দট্ঠব্বো, তত্থ ধম্মানং অনৰট্ঠানতো.

১১৩. চিরট্ঠানতো থিরট্ঠানতো চ পাসাণলেখসদিসা পরাপরাধনিব্বত্তা কোধলেখা যস্স সো পাসাণলেখূপমসমন্নাগতো পাসাণলেখূপমোতি ৰুত্তো, এৰং ইতরেপি.

১১৮. সুতাদিৰত্থুরহিতো তুচ্ছমানো নল়ো ৰিযাতি ‘‘নল়ো’’তি ৰুচ্চতি, সো উগ্গতো নল়ো এতস্সাতি উন্নল়ো.

১২২. ‘‘সীলকথা চ নো ভৰিস্সতী’’তি এত্থ ৰুত্তং সীলকথাভৰনং পঠমারম্ভোপি দুস্সীলেন সহ ন হোতীতি দস্সেন্তো আহ নেৰ সীলকথা হোতী’’তি.

১২৩. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং অনুগ্গহেতব্বে পঞ্ঞায সোধেতব্বে চ ৰড্ঢেতব্বে চ অধিকসীলং নিস্সায উপ্পন্নপঞ্ঞায অনুগ্গণ্হাতি নামাতি অত্থো.

১২৪. গূথকূপো ৰিয দুস্সীল্যন্তি এতেন দুস্সীল্যস্স গূথসদিসত্তমেৰ দস্সেতি.

১৩০. নো চ সম্মা পঞ্ঞপেতুং সক্কোন্তীতি যেভুয্যেন ন সক্কোন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং, উপ্পন্নে তথাগতে তস্মিং অনাদরিযং কত্ৰা সমাপত্তিং উপ্পাদেতুং ৰাযমন্তস্স অসমত্থভাৰং ৰা. তিত্থিযা ৰা পূরণাদযো অধিপ্পেতা.

তিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৩৩. পরেন কতং দুস্সীল্যং আণত্তিযা অত্তনা চ পযোগেন কতন্তি আণত্তিযা পাপস্স দাযাদো ‘‘ততো উপড্ঢস্স দাযাদো’’তি ৰুত্তো.

১৪৫. অযন্তি ‘‘তেসু পঠমো’’তিআদিকং নযং ৰদতি.

১৪৮. দেসনায ধম্মানং ঞাণস্স আপাথভাৰসম্পাদনং ঞাণুগ্ঘাটনং. সহ উদাহটৰেলাযাতি উদাহটৰেলায সদ্ধিং তস্মিং কালে অনতিক্কন্তে এৰাতি অত্থো.

১৫২. তন্তি অনন্তরৰচনং ৰদতি. ‘‘কতমো লোকো’’তি ৰুত্তে ‘‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি মহন্তং অত্থং সঙ্গহিত্ৰা ঠিতৰচনং অত্থযুত্তং. লুজ্জতীতি লোকোতি কারণযুত্তং.

১৫৬. সহিতাসহিতস্সাতি সহিতাসহিতেতি অত্থো, সহিতাসহিতস্স পরিচ্ছিন্দনেতি ৰা. দ্ৰেযেৰাতি দুতিযচতুত্থাযেৰ. দেসকসাৰকসম্পত্তিযা বোধেতুং সমত্থতায সভাৰধম্মকথিকা, সচ্চধম্মকথিকাতি অত্থো.

১৫৭. কুসলধম্মেহি চিত্তস্স ৰাসনাভাৰনা ৰাসধুরং. অযং পাপপুগ্গলোতি চতুত্থো ৰুত্তো, ন পঠমো. পঠমো হি অৰিসংৰাদেতুকামো ৰেরঞ্জব্রাহ্মণসদিসো অধিপ্পেতোতি.

১৫৯. পুগ্গলেপি অরিযানং অভিক্কমনাদিসদিসতাতি পুগ্গলে অভিক্কমনাদীনং অরিযানং অভিক্কমনাদিসদিসতাতি অত্থো, অরিযানং অভিক্কমনাদিনা পুগ্গলস্স সদিসতাতি ৰা সদিসাভিক্কমনাদিতাতি অত্থো.

১৬৬. দুস্সীলং ‘‘দুস্সীলো’’তি ৰদন্তো ভূতং ভাসতি নাম. পাণাতিপাতেন দুস্সীলং অদিন্নাদানেন দুস্সীলোতি অৰত্ৰা পাণাতিপাতেনেৰাতি ৰদন্তো তচ্ছং ভাসতি নাম. যমিদং ‘‘কালেনা’’তি ৰুত্তং, তত্র তস্মিং ৰচনে, যো ‘‘কালেন ভণতী’’তি ৰুত্তো, সো কীদিসোতি দস্সনত্থং ‘‘কালঞ্ঞূ হোতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যমিদং কালেনাতি ৰুত্তং, তত্র যো পুগ্গলো’’তিআদিমাহ.

১৬৮. আগমনৰিপত্তি নাম কম্মং, পুব্বুপ্পন্নপচ্চযৰিপত্তি সুক্কসোণিতং. পৰত্তে, পৰত্তস্স ৰা পচ্চযা পৰত্তপচ্চযা, আহারাদযো. জোতেতীতি জোতি, আলোকো. কুলসম্পত্তিযাদীহি জোতমানো চ জোতি ৰিযাতি জোতি.

১৭৩. পহীনাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণাপি যেহি কিলেসেহি ৰিমুত্তো অৰিমুত্তো চ, তেসং দস্সনৰসেন ৰিমুত্তিদস্সনমেৰ হোতীতি আহ ‘‘ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং একূনৰীসতিৰিধং পচ্চৰেক্খণঞাণ’’ন্তি.

১৭৪. যানি কানিচি তন্তাৰুতানন্তি তন্তাৰুতানং ৰত্থানং যানি কানিচি ৰত্থানীতি ৰুত্তং হোতি. সাযং ততিযং অস্সাতি সাযততিযো. অনুযুঞ্জনং অনুযোগো. তং অনুযুত্তোতি উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং, ভাৰনপুংসকং ৰা.

১৭৮. তত্থ সিক্খনভাৰেনাতি সিক্খায সাজীৰে চ সিক্খনভাৰেন. সিক্খং পরিপূরেন্তোতি সীলসংৰরং পরিপূরেন্তো. সাজীৰঞ্চ অৰীতিক্কমন্তোতি ‘‘নামকাযো পদকাযো নিরুত্তিকাযো ব্যঞ্জনকাযো’’তি ৰুত্তং সিক্খাপদং ভগৰতো ৰচনং অৰীতিক্কমন্তো হুত্ৰাতি অত্থো. ইদমেৰ চ দ্ৰযং ‘‘সিক্খন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ সাজীৰানতিক্কমো সিক্খাপারিপূরিযা পচ্চযো. ততো হি যাৰ মগ্গা সংৰরপারিপূরী হোতীতি. ৰিনাসনভাৰতোতি হিংসনভাৰতো. হলিদ্দিরাগো ৰিয ন থিরকথো হোতীতি এত্থ কথায অট্ঠিতভাৰেন হলিদ্দিরাগসদিসতা ৰেদিতব্বা, ন পুগ্গলস্স.

১৭৯. দারুমাসকোতি যে ৰোহারং গচ্ছন্তীতি ইতি-সদ্দেন এৰংপকারে দস্সেতি. অঞ্ঞং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞস্স পরিৰত্তনন্তি দসগ্ঘনকং ৰত্থযুগং দস্সেত্ৰা তস্স অজানন্তস্স পঞ্চগ্ঘনকস্স দানং.

১৮১. অৰিকিণ্ণসুখন্তি রূপাদীসু সুভাদিপরিকপ্পনৰসেন অৰিসটসুখং.

১৮৭. খন্ধধম্মেসু অনিচ্চাদিৰসেন পৰত্তা ৰিপস্সনা মগ্গফললাভেন পটিলদ্ধা নাম হোতি তদলাভেন অনৰট্ঠানতোতি মগ্গফললাভী এৰ ‘‘অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনালাভী’’তি ৰুত্তো, মগ্গফলঞাণমেৰ চ অধিকপঞ্ঞাভাৰতো চতুসচ্চধম্মে সব্বধম্মস্স ৰরে নিব্বানে এৰ ৰা ৰিসিট্ঠদস্সনভাৰতো চ অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনাতি দট্ঠব্বা.

১৮৯. সুতেন অনুপপন্নোতি যথাসুতেন ৰা অত্থেন ৰা ন সমন্নাগতোতি অত্থো.

চতুক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা

১৯১. পঠমপঞ্চকে উদ্দেসেনেৰ পুগ্গলৰিভাগো ৰিঞ্ঞাযতীতি যথা তেসু পটিপজ্জিতব্বং, তায পটিপত্তিযা তে ৰিভজন্তো ‘‘তত্র য্ৰায’’ন্তিআদিমাহ. আরম্ভসদ্দোতি আরম্ভকিরিযাৰাচকো সদ্দোতি অত্থো. ফলুপ্পত্তিযা মগ্গকিচ্চং নিট্ঠিতং হোতীতি ‘‘মগ্গকিচ্চৰসেন ফলমেৰ ৰুত্ত’’ন্তি আহ. আযাচনসাধূতি ন পসংসনাদিসাধূতি অত্থো.

১৯২. আদিতো ধেয্যং ঠপেতব্বং আধেয্যং, দস্সনসৰনপটিৰচনদানৰসেন মুখেন ৰিয পৰত্তং গহণং মুখন্তি দট্ঠব্বং. তং মুখং আধেয্যং, গহণত্থং পকতিমুখমেৰ ৰা আধেয্যং যস্স সো আধেয্যমুখো, অৰিচারেত্ৰা আদিকথায এৰ ঠপিতগহণোতি ৰুত্তং হোতি.

১৯৪. রজগ্গস্মিন্তি রজগ্গভাৰে.

১৯৯. গৰা খীরং অগ্গমক্খাযতীতি ন এৰং সম্বন্ধো, উপ্পত্তিতো পন পঞ্চ গোরসে দস্সেত্ৰা তেসু সপ্পিমণ্ডস্স অগ্গভাৰদস্সনত্থং ‘‘গৰা খীর’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘গাৰিতো খীরং নাম হোতী’’তিআদি.

পঞ্চকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০২. ছক্কে একন্ততো পাকটা সম্মাসম্বুদ্ধাদযো তে যথাৰুত্তগুণা পুগ্গলাতি দস্সেন্তো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো তেন দট্ঠব্বো’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি সামং সচ্চাভিসমযো তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিবলেসু চ ৰসিভাৰপ্পত্তীতি এতেন সব্বেন সমুদিতেন. ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনা’’তি পন ৰুত্তে সব্বমিদং সঙ্গহিতং হোতি সামং সচ্চাভিসমযেন বলেসু চ ৰসিভাৰপ্পত্তিযা চ ৰিনা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অভাৰা, তস্মা অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেনা’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং. তত্থ অনাচরিযকেন অত্তনা উপ্পাদিতেনাতি ৰচনেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সাচরিযকত্তং পরতো উপ্পত্তিঞ্চ পটিসেধেতি, ন সাচরিযকং পরেহি উপ্পাদিতঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ন হি তং তাদিসং নিৰারেতব্বং অত্থীতি.

ছক্কনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০৩. সদ্ধা নাম সাধুলদ্ধিকাতি উম্মুজ্জতীতি এতেন কুসলেসু ধম্মেসু অন্তোগধা, বোধিপক্খিযধম্মেসু ৰা অধিমোক্খভূতা সদ্ধা সাধূতি উম্মুজ্জমানং কুসলং দস্সেতি, এৰং হিরীযাদীসু চ. কুসলেসু ধম্মেসূতি এত্থ ভুম্মনিদ্দেসো তদন্তোগধতায তদুপকারতায ৰা ৰেদিতব্বো. এত্থ চ উম্মুজ্জতি সাহু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসূতিআদিনা সদ্ধাদীনং উম্মুজ্জনপঞ্ঞায সদ্ধাদীনং উপ্পত্তিং দস্সেতি. তেনেৰ ‘‘তস্স সা সদ্ধা নেৰ তিট্ঠতী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘সাহু সদ্ধা কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি ৰা উম্মুজ্জনস্স উপকারকং আনিসংসদস্সনং ৰত্ৰা ‘‘উম্মুজ্জতী’’তি এতেন সদ্ধাসঙ্খাতমেৰ উম্মুজ্জনং দস্সিতন্তি ৰেদিতব্বং. চঙ্কৰারেতি রজকানং খারপরিসাৰনে. এককম্মনিব্বত্তা পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিসন্ততি একো চিত্তৰারোতি চুতিতো অনন্তরো যথাগহিতো দুতিযো হোতীতি আহ ‘‘দুতিযচিত্তৰারেনা’’তি. উম্মুজ্জিত্ৰা ঠিতাদযো চত্তারো তায তায জাতিযা অরহত্তং অসচ্ছিকরোন্তা অনেকে পুগ্গলা ৰেদিতব্বা, সচ্ছিকরোন্তো পন একোপি পুব্বভাগে ততিযপুগ্গলাদিভাৰং আপজ্জিত্ৰা অন্তে সত্তমপুগ্গলো হোতীতি.

সত্তকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা

২০৯. পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৰিহায নিট্ঠাতি এত্থ যে সোতাপন্নাদযো রূপারূপভৰে উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তে ইধ ৰিহায নিট্ঠাপক্খং ভজমানাপি অজ্ঝত্তসংযোজনানং অসমুচ্ছিন্নত্তা পুথুজ্জনসাধারণে চ ঠানে উপপত্তিযা ন গহিতা. অসাধারণট্ঠানুপ্পত্তিৰসেন পন অন্তরাপরিনিব্বাযীআদযো এৰ ‘‘ইধ ৰিহায নিট্ঠা’’তি ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বাতি.

দসকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপকরণ-মূলটীকা সমত্তা.