১. মাতিকাৰণ্ণনা
১. ধম্মসঙ্গহে তিকদুকৰসেন সঙ্গহিতানং ধম্মানং ৰিভঙ্গে খন্ধাদিৰিভাগং দস্সেত্ৰা তথাসঙ্গহিতৰিভত্তানং ধাতুকথায সঙ্গহাসঙ্গহাদিপ্পভেদং ৰত্ৰা যায পঞ্ঞত্তিযা তেসং সভাৰতো উপাদায চ পঞ্ঞাপনং হোতি, তং পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ছ পঞ্ঞত্তিযো’’তিআদিনা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি আরদ্ধা. তত্থ যে ধম্মে পুব্বাপরিযভাৰেন পৰত্তমানে অসভাৰসমূহৰসেন উপাদায ‘‘পুগ্গলো, ইত্থী, পুরিসো, দেৰো, মনুস্সো’’তিআদিকা পুগ্গলপঞ্ঞত্তি হোতি, তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ বাহিররূপনিব্বানানং সসভাৰসমূহসসভাৰভেদৰসেন পঞ্ঞাপনা সভাৰপঞ্ঞত্তীতি খন্ধপঞ্ঞত্তিআদিকা পঞ্চৰিধা ৰেদিতব্বা. তায ধম্মসঙ্গহাদীসু ৰিভত্তা সভাৰপঞ্ঞত্তি সব্বাপি সঙ্গহিতা হোতি. পুগ্গলপঞ্ঞত্তি পন অসভাৰপঞ্ঞত্তি. তায চ সমযৰিমুত্তাদিপ্পভেদায সত্তসন্তানগতে পরিঞ্ঞেয্যাদিসভাৰধম্মে উপাদায পৰত্তিতো পধানায ‘‘ৰিহারো মঞ্চো’’তিআদিকা চ সব্বা অসভাৰপঞ্ঞত্তি সঙ্গহিতা হোতি.
এত্তাৰতা চ পঞ্ঞত্তি নাম ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি চ. তা এৰ হি ৰোমিস্সা ইতরা চতস্সোতি. তস্মা তাসং দস্সনেন ইমস্মিং পকরণে সব্বা পঞ্ঞত্তিযো দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. খন্ধাদিপঞ্ঞত্তীসু পন ছসু অঞ্ঞত্থ অদস্সিতপ্পভেদং ইধেৰ চ দস্সিতপ্পভেদং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিং উপাদায ইমস্স পকরণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি নামং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যে ধম্মে ইধ পঞ্ঞপেতুকামোতি পঞ্ঞত্তিযা ৰত্থুভাৰেন দস্সেতুকামোতি অধিপ্পাযো. ন হি এতস্মিং পকরণে পঞ্ঞাপনং করোতি, ৰত্থূহি পন পঞ্ঞত্তিযো দস্সেতীতি.
খন্ধাতি পঞ্ঞাপনাতি ইদং খন্ধাতি রূপং পথৰীতিআদিকা সব্বাপি সামঞ্ঞপ্পভেদপঞ্ঞাপনা নাম হোতি, তং সন্ধায ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পঞ্ঞাপনাতি এতস্স পন দস্সনা ঠপনাতি এতে দ্ৰে অত্থা, তেসং পকাসনা নিক্খিপনাতি. তত্থ ‘‘রূপক্খন্ধো…পে… অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং সমযৰিমুত্তো’’তিআদিনা ইদমেৰংনামকং ইদমেৰংনামকন্তি তংতংকোট্ঠাসিককরণং বোধনমেৰ নিক্খিপনা, ন পঞ্ঞপেতব্বানং মঞ্চাদীনং ৰিয ঠানসম্বন্ধকরণং. যো পনাযং ‘‘নামপঞ্ঞত্তি হি দস্সেতি চ ঠপেতি চা’’তি কত্তুনিদ্দেসো কতো, সো ভাৰভূতায করণভূতায ৰা নামপঞ্ঞত্তিযা তেসং তেসং ধম্মানং দিট্ঠতায ঠপিততায চ তংনিমিত্ততং সন্ধায কতোতি ৰেদিতব্বো.
ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতিআদিনা ৰচনেন পাল়িযং অনাগততং সন্ধায ‘‘পাল়িমুত্তকেনা’’তিআদিমাহ. কুসলাকুসলস্সেৰাতি কুসলাকুসলস্স ৰিয. ৰিজ্জমানস্সাতি এতস্স অত্থো সতোতি, তস্স অত্থো সম্ভূতস্সাতি. ৰিজ্জমানস্স সতোতি ৰা ৰিজ্জমানভূতস্সাতি অত্থো. তমেৰত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্ভূতস্সা’’তি. তেন অৰিজ্জমানভাৰং পটিক্খিপতি. তথা অৰিজ্জমানস্সাতি যথা কুসলাদীনি অকুসলাদিসভাৰতো, ফস্সাদযো চ ৰেদনাদিসভাৰতো ৰিনিৰত্তসভাৰানি ৰিজ্জন্তি, তথা অৰিজ্জমানস্স যে ধম্মে উপাদায ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি উপলদ্ধি হোতি, তে অপনেত্ৰা তেহি ৰিনিৰত্তস্স ইত্থিআদিসভাৰস্স অভাৰতো অসম্ভূতস্সাতি অত্থো. যং পনেতস্স ‘‘তেনাকারেন অৰিজ্জমানস্স অঞ্ঞেনাকারেন ৰিজ্জমানস্সা’’তি অত্থং কেচি ৰদন্তি, তত্থ যং ৰত্তব্বং, তং পঞ্ঞত্তিদুকে ৰুত্তমেৰ. অৰিজ্জমানেপি সভাৰে লোকনিরুত্তিং অনুগন্ত্ৰা অনভিনিৰেসেন চিত্তেন ‘‘ইত্থী, পুরিসো’’তি গহণসব্ভাৰা ‘‘লোকনিরুত্তিমত্তসিদ্ধস্সা’’তি আহ. সাভিনিৰেসেন পন চিত্তেন গয্হমানং পঞ্চমসচ্চাদিকং ন সভাৰতো, নাপি সঙ্কেতেন সিদ্ধন্তি ‘‘সব্বাকারেনপি অনুপলব্ভনেয্য’’ন্তি ৰুত্তং. তাসু ইমস্মিং…পে… লব্ভন্তীতি ইমস্মিং পকরণে সরূপতো তিস্সন্নং আগততং সন্ধায ৰুত্তং.
যথাৰুত্তস্স পন অট্ঠকথানযস্স অৰিরোধেন আচরিযৰাদা যোজেতব্বা, তস্মা পঞ্ঞপেতব্বট্ঠেন চেসা পঞ্ঞত্তীতি এতস্স সভাৰতো অৰিজ্জমানত্তা পঞ্ঞপেতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেতব্বম্পি হি সসভাৰং তজ্জপরমত্থনামলাভতো ন পরতো লভিতব্বং পঞ্ঞত্তিনামং লভতি, নিসভাৰং পন সভাৰাভাৰতো ন অত্তনো সভাৰেন নামং লভতীতি. সত্তোতিআদিকেন নামেন পঞ্ঞপিতব্বমত্তট্ঠেন পঞ্ঞত্তীতি নামং লভতি, নিসভাৰা চ সত্তাদযো. ন হি সসভাৰস্স রূপাদীহি একত্তেন অঞ্ঞত্তেন ৰা অনুপলব্ভসভাৰতা অত্থীতি.
কিরীটং মকুটং, তং অস্স অত্থীতি কিরীটী. এতস্মিঞ্চ আচরিযৰাদে অনূনেন লক্খণেন ভৰিতব্বন্তি সব্বসমোরোধো কাতব্বো. দুতিযং ততিযন্তি এৰংপকারা হি উপনিধাপঞ্ঞত্তি উপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তি চ সঙ্খাতব্বপ্পধানত্তা ছপি পঞ্ঞত্তিযো ভজতীতি যুত্তং ৰত্তুং, ইতরা চ যথাযোগং তং তং পঞ্ঞত্তিন্তি. দুতিযং ততিযং দ্ৰে তীণীতিআদি পন সঙ্খা নাম কাচি নত্থীতি তাসং উপাদাসন্ততিপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং, ইতরাসঞ্চ উপনিধাপঞ্ঞত্তীনং যথানিদস্সিতানং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰং মঞ্ঞমানো আহ ‘‘সেসা অৰিজ্জমানপক্খঞ্চেৰ অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপক্খঞ্চ ভজন্তী’’তি. দুতিযং ততিযং দ্ৰে তীণীতিআদীনং উপনিধাউপনিক্খিত্তকপঞ্ঞত্তীনং অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰমেৰ মঞ্ঞতি. যঞ্হি পঠমাদিকং অপেক্খিত্ৰা যস্স চেকাদিকস্স উপনিক্খিপিত্ৰা পঞ্ঞাপীযতি, তঞ্চ সঙ্খানং কিঞ্চি নত্থীতি. তথা সন্ততিপঞ্ঞত্তিযা চ. ন হি অসীতি আসীতিকো চ ৰিজ্জমানোতি.
একচ্চা ভূমিপঞ্ঞত্তীতি কামাৰচরাদিপঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাহ. কামাৰচরাদী হি সভাৰধম্মাতি অধিপ্পাযো. কামোতি পন ওকাসে গহিতে অৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি এসা ভৰিতুং অরহতি, কম্মনিব্বত্তক্খন্ধেসু গহিতেসু ৰিজ্জমানেনৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. যথা পন ৰচনসঙ্খাতায ৰচনসমুট্ঠাপকচেতনাসঙ্খাতায ৰা কিরিযায ভাণকোতি পুগ্গলস্স পঞ্ঞত্তি ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিপক্খং ভজতি, এৰং কিসো থূলোতি রূপাযতনসঙ্খাতেন সণ্ঠানেন পুগ্গলাদীনং পঞ্ঞাপনা ৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ভৰিতুং অরহতি. সণ্ঠানন্তি ৰা রূপাযতনে অগ্গহিতে অৰিজ্জমানেনঅৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. রূপং ফস্সোতিআদিকা পন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি রুপ্পনাদিকিচ্চৰসেন কিচ্চপঞ্ঞত্তিযং, পচ্চত্তধম্মনামৰসেন পচ্চত্তপঞ্ঞত্তিযং ৰা অৰরোধেতব্বা. ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীসু চ ৰুত্তাসু তাসং ৰোমিস্সতাৰসেন পৰত্তা ইতরাপি ৰুত্তাযেৰ হোন্তীতি অযম্পি আচরিযৰাদো সব্বসঙ্গাহকোতি দট্ঠব্বো.
২. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিকস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাৰতা পঞ্চক্খন্ধাতি যাৰতা রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এত্তাৰতা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি, এৰং পাল়িযোজনং কত্ৰা সঙ্খেপপ্পভেদৰসেন অযং অত্থো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. ‘‘যাৰতা পঞ্চক্খন্ধা’’তি, ‘‘খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তী’’তি হি ইমস্স অত্থো ‘‘যত্তকেন পঞ্ঞাপনেন সঙ্খেপতো পঞ্চক্খন্ধাতি ৰা’’তি এতেন দস্সিতো, ‘‘যাৰতা রূপক্খন্ধো’’তিআদিকস্স পন ‘‘পভেদতো রূপক্খন্ধো’’তিআদিকেনাতি. তত্থ রূপক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি পভেদনিদস্সনমত্তমেতং. তেন অৰুত্তোপি সব্বো সঙ্গহিতো হোতীতি ‘‘তত্রাপি রূপক্খন্ধো কামাৰচরো’’তিআদি ৰুত্তং. অযং ৰা এত্থ পাল়িযা অত্থযোজনা – ‘‘যাৰতা’’তি ইদং সব্বেহি পদেহি যোজেত্ৰা যত্তকা পঞ্চক্খন্ধা, তত্তকা খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তি. যত্তকো পঞ্চন্নং খন্ধানং তপ্পভেদানঞ্চ রূপক্খন্ধাদীনং পভেদো, তত্তকো খন্ধানং খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদোতি পকরণন্তরে ৰুত্তেন ৰত্থুভেদেন খন্ধপঞ্ঞত্তিযা পভেদং দস্সেতি. এস নযো ‘‘যাৰতা আযতনান’’ন্তিআদীসুপি.
৭. একদেসেনেৰাতি উদ্দেসমত্তেনেৰাতি অত্থো.
মাতিকাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.