৪. অট্ঠকথাকণ্ডং

তিকঅত্থুদ্ধারৰণ্ণনা

১৩৮৪. নযমগ্গন্তি সুত্তন্তভাজনীযাদিনযগমনং অনুলোমাদিনযগমনঞ্চ. তম্পি হি এত্থ অত্থেসু নিচ্ছিতেসু সুখং সমানেন্তি. পঞ্হুদ্ধারন্তি একূনপঞ্ঞাসায একূনপঞ্ঞাসায নৰসু নৰসু চ পঞ্হেসু লব্ভমানস্স উদ্ধরণং, তেসুযেৰ লব্ভমানানং গণনানং ঠপনং গণনাচারো. অত্থুদ্ধারন্তি ‘‘ইমে নাম চিত্তুপ্পাদাদযো অত্থা কুসলাদিকা’’তি উদ্ধরণং. কণ্ণিকং কণ্ণিকন্তি চিত্তুপ্পাদকণ্ডরূপকণ্ডেসু ৰিভত্তে পসটে ধম্মে ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসলং দ্ৰাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদা’’তিআদিনা রাসিরাসিৰসেন সহ গন্থেত্ৰাতি অত্থো. ঘটগোচ্ছকা কণ্ণিকৰেৰচনানেৰ. এত্থ পন চতূসু ভূমীসু কুসলন্তি একৰচননিদ্দেসো চতুভূমকানং কুসলফস্সাদীনং কুসলভাৰে একত্তূপগমনতো. চিত্তুপ্পাদকণ্ডরূপকণ্ডেসু চতুভূমিচিত্তুপ্পাদাদিৰসেন ৰিঞ্ঞাতধম্মস্স ৰসেনাযং অত্থুদ্ধারদেসনা আরদ্ধাতি তত্থ যং চতূসু ভূমীসু কুসলং ৰিভত্তং যাৰ ৰিঞ্ঞাতং, ইমে ধম্মা কুসলাতি অত্থো.

যদিপি কুসলত্তিকৰিত্থারো পুব্বে ৰিঞ্ঞাতো, তথাপি তত্থ ধম্মা সমযৰসেন ফস্সাদিসভাৰৰসেন চ ৰিভত্তা ভিন্না ৰিঞ্ঞাতা, ন পন একস্মিং লক্খণে সমানেত্ৰা, তস্মা তত্থ ৰুত্তং সমযাদিভেদং ৰজ্জেত্ৰা সব্বভেদভিন্নানং একস্মিং কুসলাদিলক্খণে সমানেত্ৰা বোধনত্থং ইধ কুসলত্তিকনিদ্দেসো পুন ৰিভত্তো. এত্থ চ একৰচনেন কুসলনিদ্দেসং কত্ৰা বহুৰচনেন নিগমনস্স কারণং ৰুত্তমেৰ. যদি ধম্মানং কুসলত্তে একত্তূপগমনং, কস্মা একৰচনেন পুচ্ছাপি ন কতা? উদ্দেসে কুসল-সদ্দস্স ধম্মৰিসেসনভাৰতো তব্বিসেসনানং ধম্মানং পুচ্ছিতত্তা তেসঞ্চ অনিদ্ধারিতসঙ্খাৰিসেসত্তা, নিদ্দেসে পন চতূহি ভূমীহি ৰিত্থারতো ৰিঞ্ঞাতাহি কুসলে ৰিসেসেত্ৰা দস্সেতীতি যুত্তং ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসল’’ন্তি একত্তং নেত্ৰা ৰচনং. কুসলপদঞ্হি এত্থ পধানং, তঞ্চ ৰিসেসিতব্বানপেক্খং কুসলাকারমেৰ অত্তনো সভাৰে ঠিতং গহেত্ৰা পৰত্তমানং একত্তমেৰ উপাদায পৰত্ততি, ন ভেদন্তি.

১৩৮৫. দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদাতি এত্থাপি পঠমাকুসলচিত্তুপ্পাদো সমযফস্সাদিৰসেন ভেদং অনামসিত্ৰা সোমনস্সসহগতদিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদভাৰে একত্তং নেত্ৰা ৰুত্তো, এৰং যাৰ দ্ৰাদসমোতি ‘‘দ্ৰাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা’’তি ৰুত্তং. এৰং চতূসু ভূমীসু ৰিপাকোতিআদীসুপি যথাযোগং যোজেতব্বং. চিত্তুপ্পাদাতি এত্থ উপ্পজ্জতি এত্থাতি উপ্পাদো, কিং উপ্পজ্জতি? চিত্তং, চিত্তস্স উপ্পাদো চিত্তুপ্পাদোতি এৰং অৰযৰেন সমুদাযোপলক্খণৰসেন অত্থো সম্ভৰতি. এৰঞ্হি সতি চিত্তচেতসিকরাসি চিত্তুপ্পাদোতি সিদ্ধো হোতি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘চিত্তমেৰ উপ্পাদো চিত্তুপ্পাদো’’তি অঞ্ঞস্সুপ্পজ্জনকস্স নিৰত্তনত্থং চিত্তগ্গহণং কতং, চিত্তস্স অনুপ্পজ্জনকভাৰনিৰত্তনত্থং উপ্পাদগ্গহণং, চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৰা ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি চিত্তস্স উপ্পজ্জনকভাৰো পাকটোতি কত্ৰা ‘‘চিত্তমেৰ উপ্পাদো’’তি ৰুত্তং, চিত্তস্স অনুপ্পজ্জনকস্স নিৰত্তেতব্বস্স সব্ভাৰা উপ্পাদগ্গহণং কতন্তি ৰেদিতব্বং. অযঞ্চত্থো ‘‘দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণানী’’তিআদীসু ৰিয চিত্তপ্পধানো নিদ্দেসোতি কত্ৰা ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো.

১৪২০. ছসু দ্ৰারেসূতি এত্থ পঞ্চদ্ৰারে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি, মনোদ্ৰারেপি পরিত্তারম্মণমেৰ জৰনং তদারম্মণসঙ্খাতং ভৰঙ্গং অনুবন্ধতি. তঞ্হি পরিত্তস্স কম্মস্স ৰিপাকো, ৰিপাকো চ ইট্ঠানিট্ঠারম্মণানুভৰনং, কম্মানুরূপো চ ৰিপাকো হোতীতি পরিত্তকম্মৰিপাকো পরিত্তারম্মণস্সেৰ অনুভৰনং হোতি. তস্মা সব্বং তদারম্মণং ‘‘পরিত্তারম্মণ’’ন্তি ৰুত্তং. যদি এৰং মহগ্গতৰিপাকোপি মহগ্গতানুভৰনমেৰ আপজ্জতীতি চে? ন, সমাধিপ্পধানস্স কম্মস্স অপ্পনাপ্পত্তস্স সঞ্ঞাৰসারম্মণস্স তাদিসেনেৰ ৰিপাকেন ভৰিতব্বত্তা. তস্মা সমাধি সুখানুভৰনভূতো, সোপি কম্মানুরূপতোযেৰ কম্মারম্মণো হোতীতি দট্ঠব্বো. কম্মানুরূপতো এৰ চ তদারম্মণং পরিত্তারম্মণম্পি মহগ্গতজৰনং নানুবন্ধতি. ততো এৰ পটিসন্ধিআদিভূতো কামাৰচরৰিপাকো কম্মনিমিত্তম্পি পরিত্তমেৰ আরম্মণং করোতি, ন মহগ্গতং অপ্পমাণং ৰা. যস্মা পন ৰুত্তং ‘‘মহগ্গতারম্মণো ধম্মো পরিত্তারম্মণস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো, অপ্পমাণারম্মণো ধম্মো পরিত্তারম্মণস্স ধম্মস্স কম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি, ন চ মহগ্গতপ্পমাণৰিপাকো পরিত্তারম্মণো অত্থি, ইধ চ সব্বকামাৰচরৰিপাকানং পরিত্তারম্মণতাৰ ৰুত্তা, তস্মা কম্মানুরূপতো মহগ্গতপ্পমাণারম্মণম্পি পরিত্তকম্মং যদি পটিসন্ধিং দেতি, কম্মগতিনিমিত্তারম্মণমেৰ দেতি. পৰত্তিৰিপাকম্পি রূপাদিপরিত্তারম্মণমেৰাতি ৰেদিতব্বং. খীণাসৰানং ৰাসনাৰসেন সতিৰিপ্পযুত্তহসনং পৰত্তমানং পরিত্তেস্ৰেৰ পৰত্ততি, ন ইতরেসু কিলেসৰিরহে তাদিসহসনপচ্চযভাৰাভাৰতো. তস্মা তস্স পরিত্তারম্মণতা ৰুত্তা. খীণাসৰানং অসক্কচ্চদানাদীনি আদরাকরণৰসেনেৰ ৰেদিতব্বানি, ন কোসজ্জাদিঅকুসলৰসেন. পটিপ্পস্সদ্ধসব্বুস্সুক্কা হি তে উত্তমপুরিসাতি. তেসং আদরাকরণঞ্চ নিরুস্সুক্কতা এৰাতি ৰেদিতব্বা.

১৪২১. অতিপগুণানন্তি ৰচনং নিরাদরস্স ঞাণৰিপ্পযুত্তপচ্চৰেক্খণস্স ৰিসযদস্সনং, ন তস্সেৰাতি ৰিসযনিযমনং. ঞাণসম্পযুত্তস্সপি হি অতিপগুণানং ৰিসযতা সুট্ঠুতরং হোতি এৰ. যথা পগুণং গন্থং সজ্ঝাযন্তো দ্ৰে তযো ৰাচনামগ্গে গতেপি ন সল্লক্খেতি ঞাণৰিপ্পযুত্তসতিমন্তেন সজ্ঝাযিতত্তা, এৰং পগুণজ্ঝানেসুপি পৰত্তি হোতীতি আহ ‘‘অতিপগুণান’’ন্তিআদি. কসিণনিমিত্তাদিপঞ্ঞত্তীতি পুব্বে দস্সিতং সব্বং উপাদাপঞ্ঞত্তিমাহ. তং পন রূপাদযো ৰিয অৰিজ্জমানো ৰিজ্জমানো চ অত্থোতি আচরিযা ৰদন্তি. সম্মুতিসচ্চে পন ৰুচ্চমানানং কসিণনিমিত্তাদি ৰাচাৰত্থুমত্ততো ৰচনৰোহারেনেৰ পঞ্ঞত্তীতি ৰুচ্চতি. তস্স হি পঞ্ঞাপনং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তীতি তস্স অৰিজ্জমানত্তং অট্ঠকথাযং ৰুত্তন্তি. অৰিজ্জমানম্পি পন তং ৰিজ্জমানমিৰ গহেত্ৰা পৰত্তমানায সঞ্ঞায পরিত্তাদীসু ‘‘অযং নাম ধম্মো আরম্মণ’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং তে এৰ ধম্মে উপাদায পৰত্তমানাযপি ধম্মেস্ৰেৰ অট্ঠানতো. তস্মা সা সসম্পযুত্তা পরিত্তাদিআরম্মণাতি ন ৰত্তব্বাতি ৰুত্তা. নৰত্তব্বারম্মণাতি ইদং পন ৰচনং যথাগহিতাকারস্স সঞ্ঞাৰিসযস্স নৰত্তব্বতং সন্ধায নৰত্তব্বং আরম্মণং এতেসন্তি নৰত্তব্বারম্মণা, চিত্তুপ্পাদাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসং কত্ৰা অট্ঠকথাযং ৰুত্তং.

চতুপঞ্ঞাসচিত্তুপ্পাদানং রূপস্স চ ৰসেন পঞ্চপণ্ণাসায. কেৰলন্তি ৰিনা পরামসনেন. অনিট্ঠঙ্গতৰসেনাতি অনিচ্ছযগমনৰসেন, অনিচ্ছযং ৰা দ্ৰেল়্হং গতো চিত্তুপ্পাদো অনিট্ঠঙ্গতো, তেনাকারেন পৰত্তি ‘‘অনিট্ঠঙ্গতৰসেন পৰত্তী’’তি ৰুত্তা. নানারম্মণেসু চিত্তস্স ৰিক্খিপনং ৰিক্খেপো. অনৰট্ঠানং অৰূপসমো. গোত্রভুৰোদানে গোত্রভূতি গহেত্ৰা ‘‘গোত্রভুকালে’’তি আহ.

সব্বত্থপাদকচতুত্থন্তি ইধ সব্বত্থ-সদ্দো সামিঅত্থো দট্ঠব্বো, সব্বেসু ৰা ৰিপস্সনাদীসু পাদকং কারণং সব্বত্থপাদকন্তি ফলস্স ৰিসযভাৰেন নিদ্দেসো. আকাসকসিণচতুত্থন্তি পরিচ্ছেদাকাসকসিণচতুত্থমাহ. তঞ্হি রূপাৰচরং, ন ইতরন্তি. কুসলতোপি দ্ৰাদসৰিধং কিরিযতোপীতি চতুৰীসতিৰিধতা ৰুত্তা হোতি. ৰট্টস্সপি পাদকং হোতিযেৰাতি কুসলং কিরিযঞ্চ একতো কত্ৰা সব্বত্থপাদকং ৰুত্তন্তি কিরিযজ্ঝানস্স অৰট্টপাদকত্তা সাসঙ্কং ৰদতি. মহগ্গতচিত্তে সমোদহতীতি ইদং ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তং পাকটং পাদকজ্ঝানচিত্তং পরিকম্মেহি গহেত্ৰা চিত্তে রূপকাযং অধিট্ঠানচিত্তেন সমোদহতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. পাদকজ্ঝানচিত্তং রূপকাযে সমোদহতীতি ইদম্পি যথাৰুত্তং পাদকজ্ঝানচিত্তং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তসন্তানং রূপকাযে সমোদহিতং তদনুগতিকং কত্ৰা অধিট্ঠাতীতি কত্ৰা ৰুত্তং, ইদং পন অধিট্ঠানদ্ৰযং অদিস্সমানকাযতং দিস্সমানকাযতঞ্চ আপাদেতি. গন্তুকামতাপরিকম্মৰসেন তংসম্পযুত্তায সঞ্ঞায সুখসঞ্ঞালহুসঞ্ঞাভাৰতো গমনম্পি নিপ্ফাদেতীতি দট্ঠব্বং.

সোতাপন্নস্স চিত্তন্তি সোতাপন্নস্স পাটিপুগ্গলিকং মগ্গফলচিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. মারাদীনঞ্হি ভগৰতো চিত্তজাননং ৰুত্তন্তি চেতোপরিযঞাণলাভী কস্মা সাসৰচিত্তং ন জানিস্সতীতি. ছিন্নৰটুমকা ছিন্নসংসারৰট্টা বুদ্ধা. মগ্গফলনিব্বানপচ্চৰেক্খণতোপীতি এত্থ মগ্গফলপচ্চৰেক্খণানি তাৰ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন মগ্গফলেসু ঞাতেসু পৰত্তন্তি, নিব্বানপচ্চৰেক্খণঞ্চ নিব্বানারম্মণেসু অপ্পমাণধম্মেসু ঞাতেসূতি মগ্গাদিপচ্চৰেক্খণানি পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অপ্পমাণারম্মণতং সাধেন্তীতি ৰেদিতব্বানি. ‘‘অপ্পমাণা খন্ধা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’ইচ্চেৰ (পট্ঠা. ২.১২.৫৮) হি ৰুত্তং, ন নিব্বানন্তি. তস্মা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণেন এৰ মগ্গফলপচ্চৰেক্খণকিচ্চে ৰুচ্চমানেপি নিব্বানপচ্চৰেক্খণতা ন সক্কা ৰত্তুং, অট্ঠকথাযং পন তস্সপি নিব্বানারম্মণতা অনুঞ্ঞাতাতি দিস্সতি. কামাৰচরেনিব্বত্তিস্সতীতি নিব্বত্তক্খন্ধজাননমাহ. নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযিস্সতীতি নিব্বানারম্মণেহি মগ্গফলেহি কিলেসপরিনিব্বানভূতেহি পরিনিব্বাযিস্সতীতি অত্থো সম্ভৰতি.

১৪২৯. অসহজাতত্তাতি অসম্পযুত্তত্তাতি অত্থো. ন হি অরূপধম্মানং অরূপধম্মেহি সহজাততা সম্পযোগতো অঞ্ঞা অত্থীতি. ‘‘অঞ্ঞধম্মারম্মণকালে’’তি ৰুত্তং, মগ্গারম্মণকালেপি পন গরুং অকরণে মগ্গাধিপতিভাৰেন নৰত্তব্বতা যোজেতব্বা.

১৪৩৩. নিযোগাতি নিযোগতোতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘নিযমেনা’’তি আহ, নিযোগৰন্তো ৰা নিযোগা, নিযতাতি অত্থো. চিত্তুপ্পাদকণ্ডে হি বোধিতেসু চিত্তুপ্পাদেসু একন্তেন অনাগতারম্মণো কোচি নত্থীতি.

১৪৩৪. কম্মং ৰা কম্মনিমিত্তং ৰা আরব্ভ পৰত্তিযং অতীতারম্মণাৰাতি ৰুত্তং, কম্মনিমিত্তং পন আরব্ভ পৰত্তিযং পচ্চুপ্পন্নারম্মণভাৰঞ্চ পটিসন্ধিযা পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গৰণ্ণনাযং ৰক্খতি. তস্মা ইদং মনোদ্ৰারচুতিযং অতীতকম্মনিমিত্তং মনোদ্ৰারে আপাথগতং সন্ধায ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সতদারম্মণায চুতিযা পঞ্চচিত্তক্খণাৰসিট্ঠাযুকে গতিনিমিত্তে পটিসন্ধিযা পৰত্তায চত্তারি ভৰঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নারম্মণানি, ইতরত্থ চ ছ সন্ধাযাহ ‘‘ততো পরং ভৰঙ্গকালে চা’’তি. যদা হি গতিনিমিত্তারম্মণে জৰনে পৰত্তে অনুপ্পন্নে এৰ তদারম্মণে চুতি হোতি রূপাৰচরারূপাৰচরসত্তস্স ৰিয কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স, তদা পটিসন্ধিতো পরানি ছ ভৰঙ্গানি পচ্চুপ্পন্নারম্মণানি হোন্তীতি. দিট্ঠিসম্পযুত্তেহি অস্সাদনাদীনি সপরামাসানেৰ দট্ঠব্বানি. পণ্ণত্তিনিব্বানারম্মণানঞ্চ জৰনানং পুরেচারিককালেতি যেসং পুরেচারিককালে একন্তেন আৰজ্জনায অতীতাদিআরম্মণভাৰেন নৰত্তব্বতা, তেসং ৰসেন নযং দস্সেতি. নিব্বানারম্মণানম্পি জৰনানং পুরেচারিককালে সা তথা ন ৰত্তব্বা, ন পন একন্তেন মগ্গফলৰীথীসু তস্সা অনিব্বানারম্মণত্তা.

ইমে গন্ধাতি ননু পচ্চুপ্পন্না গন্ধা গহিতা, কথং এত্থ অনাগতারম্মণতা হোতীতি? ‘‘অট্ঠারসৰস্সাধিকানি দ্ৰে ৰস্সসতানি মা সুস্সিংসূ’’তি পৰত্তিতো, অনাগতে মা সুস্সিং সূতি হি অনাগতং গন্ধং গহেত্ৰা পৰত্ততীতি অধিপ্পাযো. চিত্তৰসেন কাযং পরিণামেন্তো অভিমুখীভূতং তদা ৰিজ্জমানমেৰ কাযং আরম্মণং করোতীতি পচ্চুপ্পন্নারম্মণং অধিট্ঠানচিত্তং হোতি. তথা অত্তনো কাযস্স দীঘরস্সাণুথূলনীলাদিভাৰাপাদনৰসেন অঞ্ঞস্স চ পাটিহারিযস্স করণে যোজেতব্বং. এত্থন্তরে একদ্ৰেসন্ততিৰারা ৰেদিতব্বাতি এত্থন্তরে পৰত্তা রূপসন্ততিঅরূপসন্ততিৰারা একদ্ৰেসন্ততিৰারা নামাতি ৰেদিতব্বাতি অত্থো. অতিপরিত্তসভাৰউতুআদিসমুট্ঠানা ৰা ‘‘একদ্ৰেসন্ততিৰারা’’তি ৰুত্তা. উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং হোন্তং এতং উভযং হোতীতি অত্থো. সংহীরতীতি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি আকড্ঢীযতি.

কেচীতি অভযগিরিৰাসিনোতি ৰদন্তি, তে পন চিত্তস্স ঠিতিক্খণং ন ইচ্ছন্তীতি ‘‘ঠিতিক্খণে ৰা পটিৰিজ্ঝতী’’তি ন ৰত্তব্বং সিযা. তথা যে ‘‘ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে ৰত্তমানং চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তি, তেসং ‘‘ঠিতিক্খণে ৰা ভঙ্গক্খণে ৰা পটিৰিজ্ঝতী’’তি ৰচনং ন সমেতি. ন হি তস্মিং খণদ্ৰযে উপ্পজ্জমানং পরচিত্তেন সহ একক্খণে উপ্পজ্জতি নামাতি. ঠিতিভঙ্গক্খণেসু চ উপ্পজ্জমানং একদেসং পচ্চুপ্পন্নারম্মণং, একদেসং অতীতারম্মণং আপজ্জতি. যঞ্চ ৰুত্তং ‘‘পরস্স চিত্তং জানিস্সামীতি রাসিৰসেন মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে’’তি, এত্থ চ মহাজনো অত্তনা পরে অনেকে পুগ্গলাতি পরেসং চিত্তং জানিস্সামীতি আৰজ্জনপ্পৰত্তি ৰত্তব্বা সিযা. অথাপি পরস্সাতি মহাজনস্সাতি অত্থো সম্ভৰেয্য, তথাপি তস্স পুগ্গলস্সেৰ ৰা চিত্তরাসিং আৰজ্জিত্ৰা একস্স পটিৰিজ্ঝনং অযুত্তং. ন হি রাসিআৰজ্জনং একদেসাৰজ্জনং হোতীতি. তস্মা তেহি ‘‘মহাজনস্স চিত্তে আৰজ্জিতে’’তিআদি ন ৰত্তব্বং.

যং পন তে ৰদন্তি ‘‘যস্মা ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতী’’তি, তত্থাযং অধিপ্পাযো সিযা – চেতোপরিযঞাণলাভী পরস্স চিত্তং ঞাতুকামো পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায অতীতাদিৰিভাগং অকত্ৰা চিত্তসামঞ্ঞেন ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায সামঞ্ঞেনেৰ চিত্তং আৰজ্জিত্ৰা তিণ্ণং চতুন্নং ৰা পরিকম্মানং অনন্তরা চেতোপরিযঞাণেন পরচিত্তং পটিৰিজ্ঝতি ৰিভাৰেতি রূপং ৰিয দিব্বচক্খুনা. ততো পরং পন কামাৰচরচিত্তেহি সরাগাদিৰৰত্থানং হোতি নীলাদিৰৰত্থানং ৰিয. তত্থ দিব্বচক্খুনা দিট্ঠহদযৰত্থুরূপস্স সত্তস্স অভিমুখীভূতস্স চিত্তসামঞ্ঞেন চিত্তং আৰজ্জযমানং আৰজ্জনং অভিমুখীভূতং ৰিজ্জমানং চিত্তং আরম্মণং কত্ৰা চিত্তং আৰজ্জেতি. পরিকম্মানি চ তং তং ৰিজ্জমানং চিত্তং চিত্তসামঞ্ঞেনেৰ আরম্মণং কত্ৰা চিত্তজাননপরিকম্মানি হুত্ৰা পৰত্তন্তি. চেতোপরিযঞাণং পন ৰিজ্জমানং চিত্তং পটিৰিজ্ঝন্তং ৰিভাৰেন্তং তেন সহ একক্খণে এৰ উপ্পজ্জতি. তত্থ যস্মা সন্তানস্স সন্তানগ্গহণতো একত্তৰসেন আৰজ্জনাদীনি চিত্তন্ত্ৰেৰ পৰত্তানি, তঞ্চ চিত্তমেৰ, যং চেতোপরিযঞাণেন ৰিভাৰিতং, তস্মা সমানাকারপ্পৰত্তিতো ন অনিট্ঠে মগ্গফলৰীথিতো অঞ্ঞস্মিং ঠানে নানারম্মণতা আৰজ্জনজৰনানং হোতি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণঞ্চ পরিকম্মং পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স চেতোপরিযঞাণস্স আসেৰনপচ্চযোতি সিদ্ধং হোতি. অতীতত্তিকো চ এৰং অভিন্নো হোতি. অঞ্ঞথা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নে চ পচ্চুপ্পন্নন্তি ইধ ৰুচ্চমানে অতীতানাগতানঞ্চ পচ্চুপ্পন্নতা আপজ্জেয্য, তথা চ সতি ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ তং ৰুত্তং. ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো, পুরিমা পুরিমা অতীতা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং পচ্চুপ্পন্নানং খন্ধানং অনন্তর…পে… অনুলোমং গোত্রভুস্সা’’তিআদিৰচনতো (পট্ঠা. ২.১৮.৫) পন অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নেস্ৰেৰ অনন্তরাতীতা চত্তারো খন্ধা অতীতাতি ৰিঞ্ঞাযন্তি, ন চ অভিধম্মমাতিকায আগতস্স পচ্চুপ্পন্নপদস্স অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নপদত্থতা কত্থচি পাল়িযং ৰুত্তা. তস্মা তেহি ইদ্ধিমস্স চ পরস্স চ একক্খণে চিত্তুপ্পত্তিযা চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰুত্তা. যদা পন ‘‘যং ইমস্স চিত্তং পৰত্তং, তং জানামি. যং ভৰিস্সতি, তং জানিস্সামী’’তি ৰা আভোগং কত্ৰা পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনাদীনি করোতি, তদা আৰজ্জনপরিকম্মানি চেতোপরিযঞাণঞ্চ অতীতানাগতারম্মণানেৰ হোন্তি আৰজ্জনেনেৰ ৰিভাগস্স কতত্তা.

যে পন ‘‘ইদ্ধিমা পরস্স চিত্তং জানিতুকামো আৰজ্জেতি, আৰজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আরম্মণং কত্ৰা তেনেৰ সহ নিরুজ্ঝতি, ততো চত্তারি পঞ্চ ৰা জৰনানি. যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৰচরানি, তেসং সব্বেসম্পি তদেৰ নিরুদ্ধং চিত্তমারম্মণং হোতি, ন চ তানি নানারম্মণানি হোন্তি, অদ্ধাৰসেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা’’তি ইদং ৰচনং নিস্সায ‘‘আৰজ্জনজৰনানং পচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণভাৰেপি নানারম্মণত্তাভাৰো ৰিয একদ্ৰিতিচতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতেসুপি চিত্তেসু আৰজ্জিতেসু আৰজ্জনজৰনানং যথাসম্ভৰং অনাগতপচ্চুপ্পন্নাতীতারম্মণভাৰেপি নানারম্মণতা ন সিযা, তেন চতুপঞ্চচিত্তক্খণানাগতে আৰজ্জিতে অনাগতারম্মণপরিকম্মানন্তরং খণপচ্চুপ্পন্নারম্মণং চেতোপরিযঞাণং সিদ্ধ’’ন্তি ৰদন্তি, তেসং ৰাদো ‘‘অনাগতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো, পচ্চুপ্পন্নারম্মণো ধম্মো অতীতারম্মণস্স ধম্মস্স আসেৰনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমেসং পঞ্হানং অনুদ্ধটত্তা গণনায চ ‘‘আসেৰনে তীণী’’তি ৰুত্তত্তা ন সিজ্ঝতি. ন হি কুসলকিরিযমহগ্গতং অনাসেৰনং অত্থীতি.

এতস্স চ ৰাদস্স নিস্সযভাৰো আৰজ্জনজৰনানং খণপচ্চুপ্পন্ননিরুদ্ধারম্মণতাৰচনস্স ন সিজ্ঝতি, যং পৰত্তং যং পৰত্তিস্সতীতি ৰা ৰিসেসং অকত্ৰা গহণে আৰজ্জনস্স অনাগতগ্গহণভাৰং, তদভাৰা জৰনানম্পি ৰত্তমানগ্গহণাভাৰঞ্চ সন্ধাযেৰ তস্স ৰুত্তত্তা. তদা হি ভৰঙ্গচলনানন্তরং অভিমুখীভূতমেৰ চিত্তং আরব্ভ আৰজ্জনা পৰত্ততীতি. জাননচিত্তস্সপি ৰত্তমানারম্মণভাৰে আৰজ্জনজাননচিত্তানং সহট্ঠানদোসাপত্তিযা রাসিএকদেসাৰজ্জনপটিৰেধে সম্পত্তসম্পত্তাৰজ্জনজাননে চ অনিট্ঠে ঠানে আৰজ্জনজৰনানং নানারম্মণভাৰদোসাপত্তিযা চ যং ৰুত্তং ‘‘খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপরিযঞাণস্স আরম্মণং হোতী’’তি, তং অযুত্তন্তি পটিক্খিপিত্ৰা যথাৰুত্তদোসানাপত্তিকালৰসেনেৰ অদ্ধাসন্ততিপচ্চুপ্পন্নারম্মণত্তা নানারম্মণতাভাৰং দিস্ৰা আৰজ্জনজৰনানং ৰত্তমানতং নিরুদ্ধারম্মণভাৰো ৰুত্তোতি, তম্পি ৰচনং পুরিমৰাদিনো নানুজানেয্যুং. তস্মিঞ্হি সতি আৰজ্জনা কুসলানন্তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞপদসঙ্গহিতস্স অনন্তরপচ্চযৰিধানতো ‘‘পচ্চুপ্পন্নারম্মণা আৰজ্জনা অতীতারম্মণানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন চ ৰুত্তন্তি.

কস্মা পনেৰং চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ৰিচারিতা, ননু ‘‘অতীতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স, অনাগতো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি এতেসং ৰিভঙ্গেসু ‘‘অতীতা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্সচেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.২), ‘‘অনাগতা খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.৩-৪), উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘অনুপ্পন্নাখন্ধা, উপ্পাদিনো খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স চেতোপরিযঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্ৰা ‘‘পচ্চুপ্পন্নো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নস্সা’’তি এতস্স ৰিভঙ্গে ‘‘পচ্চুপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৮.৩), উপ্পন্নত্তিকে চ ‘‘উপ্পন্না খন্ধা ইদ্ধিৰিধঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৭.২) এত্তকস্সেৰ ৰুত্তত্তা ‘‘পচ্চুপ্পন্নচিত্তে চেতোপরিযঞাণং নপ্পৰত্ততী’’তি ৰিঞ্ঞাযতি. যদি হি পৰত্তেয্য, পুরিমেসু ৰিয ইতরেসু চ চেতোপরিযঞাণগ্গহণং কত্তব্বং সিযাতি? সচ্চং কত্তব্বং, নযদস্সনৰসেন পনেতং সংখিত্তন্তি অঞ্ঞায পাল়িযা ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অতীতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স ধম্মস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো (পট্ঠা. ২.১৯.২০), অনাগতারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্স. পচ্চুপ্পন্নারম্মণো ধম্মো পচ্চুপ্পন্নারম্মণস্সা’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২২) এতেসঞ্হি ৰিভঙ্গেসু ‘‘চেতোপরিযঞাণেন অতীতারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি. অতীতারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২২), ‘‘চেতোপরিযঞাণেন অনাগতারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং…পে… চেতোপরিযঞাণেন পচ্চুপ্পন্নারম্মণপচ্চুপ্পন্নচিত্তসমঙ্গিস্স চিত্তং জানাতি. পচ্চুপ্পন্নারম্মণা পচ্চুপ্পন্না খন্ধা চেতোপরিযঞাণস্স আৰজ্জনায আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.১৯.২১) চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নারম্মণে পৰত্তি ৰুত্তাতি. তেনেৰাযং ৰিচারণা কতাতি ৰেদিতব্বা.

তেসন্তি তেসু দ্ৰীসু ঞাণেসূতি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. কুসলা খন্ধাতি ইদ্ধিৰিধপুব্বেনিৰাসানাগতংসঞাণাপেক্খো বহুৰচননিদ্দেসো, ন চেতোপরিযঞাণযথাকম্মূপগঞাণাপেক্খোতি. তেসং চতুক্খন্ধারম্মণভাৰস্স অসাধকোতি চে? ন, অঞ্ঞত্থ ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চ চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৭২) ‘‘সৰিতক্কসৰিচারা খন্ধা চ ৰিতক্কো চ চেতোপরিযঞাণস্স পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.৬.৬৯) চ ৰুত্তত্তা চেতোপরিযঞাণাপেক্খোপি বহুৰচননিদ্দেসোতি ইমস্সত্থস্স সিদ্ধিতো. এৰমপি যথাকম্মূপগঞাণস্স ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চা’’তিআদীসু অৰুত্তত্তা চতুক্খন্ধারম্মণতা ন সিজ্ঝতীতি? ন, তত্থ অৰচনস্স অঞ্ঞকারণত্তা. যথাকম্মূপগঞাণেন হি কম্মসংসট্ঠা চত্তারো খন্ধা কম্মপ্পমুখেন গয্হন্তি. তঞ্হি যথা চেতোপরিযঞাণং পুরিমপরিকম্মৰসেন সৰিতক্কাদিৰিভাগং সরাগাদিৰিভাগঞ্চ চিত্তং ৰিভাৰেতি, ন এৰং সৰিভাগং ৰিভাৰেতি, কম্মৰসেনেৰ পন সমুদাযং ৰিভাৰেতীতি ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তা খন্ধা চ ৰিচারো চা’’তিআদিকে ৰিভাগকরণে তং ন ৰুত্তং, ন চতুক্খন্ধানারম্মণতোতি. ইদং পন অৰচনস্স কারণন্তি. কেচি তত্থাপি ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্সা’’তি পঠন্তি এৰ. ন হি তং কুসলাকুসলৰিভাগং ৰিয সৰিতক্কাদিৰিভাগং কম্মং ৰিভাৰেতুং অসমত্থং. দুচ্চরিতসুচরিতভাৰৰিভাৰনম্পি হি লোভাদিঅলোভাদিসম্পযোগৰিসেসৰিভাৰনং হোতীতি.

১৪৩৫. নিযকজ্ঝত্তপরিযাযস্স অভাৰেনাতি সভাৰধম্মত্তা কেনচি পরিযাযেন নিযকজ্ঝত্তং অহোন্তং সব্বথা বহিদ্ধাভাৰেনেৰ ‘‘একন্তবহিদ্ধা’’তি ৰুত্তং, ন অসভাৰধম্মত্তা বহিদ্ধাপি অহোন্তং কসিণাদি ৰিয নিযকজ্ঝত্তমত্তস্স অসম্ভৰতো. অসভাৰধম্মত্তা এৰ হি কসিণাদিঅজ্ঝত্তধম্মভূতো চ কোচি ভাৰো ন হোতীতি অজ্ঝত্তত্তিকে ন ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তং সব্বং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাদি অতীতারম্মণত্তিকে ‘‘নৰত্তব্বারম্মণ’’ন্তি ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. এত্থ চ ৰুত্তন্তি অনুঞ্ঞাতত্তা ৰচনতোতি এতেহি কারণেহি পকাসিতন্তি অত্থো.

ইদানি তন্তি ‘‘এতঞ্হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৰুত্তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং তং-সদ্দেন আকড্ঢিত্ৰা ৰদতি. যো পনাযমেত্থ অত্থো ৰুত্তো ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং একম্পি ইধ ৰুচ্চমানং অতীতারম্মণত্তিকে তেন সহেকারম্মণতম্পি সন্ধায কামাৰচরকুসলাদীনং নৰত্তব্বারম্মণতায ৰুত্তত্তা ইধাপি তেসং নৰত্তব্বারম্মণভাৰং দীপেতীতি কত্ৰা তস্মিং ৰুত্তে তানিপি ৰুত্তানেৰ হোন্তি, তস্মা ৰিসুং ন ৰুত্তানী’’তি, তমঞ্ঞে নানুজানন্তি. ন হি ঈদিসং লেসৰচনং অট্ঠকথাকণ্ডে অত্থি. যদি সিযা, পরিত্তারম্মণত্তিকে যেসং সমানারম্মণানং পরিত্তাদিআরম্মণতা নৰত্তব্বতা চ ৰুত্তা. পুন অতীতারম্মণত্তিকে তেসু একমেৰ ৰত্ৰা অঞ্ঞং ন ৰত্তব্বং সিযা. তথা ৰেদনাত্তিকে সমানৰেদনানং যেসং সুখায ৰেদনায সম্পযুত্ততা ৰুত্তা, তেসু একমেৰ পীতিত্তিকে সুখসহগতনিদ্দেসে ৰত্ৰা অঞ্ঞং ন ৰত্তব্বং সিযা. এৰং উপেক্খাসহগতনিদ্দেসাদীসু যোজেতব্বং. লেসেন পন ৰিনা অট্ঠকথাকণ্ডে অত্থুদ্ধারস্স কতত্তা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স ৰিয কামাৰচরকুসলাদীনম্পি অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকে নৰত্তব্বতায সতি তানিপি নৰত্তব্বানীতি ৰত্তব্বানি, ন পন ৰুত্তানি. তস্মা অভাৰনাসামঞ্ঞেপি যায অভাৰনানিট্ঠপ্পৰত্তিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৰত্তমানং নৰত্তব্বং জাতং, তস্সা পৰত্তিযা অভাৰেন তানি নৰত্তব্বানীতি ন ৰুত্তানি. গহণৰিসেসনিম্মিতানেৰ হি কসিণাদীনি সভাৰতো অৰিজ্জমানানীতি তদারম্মণানং বহিদ্ধাগহণৰসেন বহিদ্ধারম্মণতা ৰুত্তা. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পন ন বহিদ্ধাগহণভাৰেন পৰত্ততি, নাপি অজ্ঝত্তগ্গহণভাৰেন পৰত্ততীতি নৰত্তব্বন্তি ৰুত্তং. যেন পন গহণাকারেন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৰত্ততি, ন তেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি পৰত্ততি. যদি পৰত্তেয্য, তম্পি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৰ ভৰেয্য. যথা হি কিলেসানং গোচরং পৰত্তিৰিসেসঞ্চ সব্বং জানন্তং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ন যথা তে গণ্হন্তি, তথা গণ্হাতি তস্সপি কিলেসভাৰাপত্তিতো, এৰং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স চ পৰত্তনাকারং যথাসভাৰতো জানন্তং তং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমিৰ ন গণ্হাতি, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞন্তি. তেন কামাৰচরকুসলানং নৰত্তব্বতা ন ৰুত্তাতি. অযং ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স ৰিসযভূতো অপগমো নাম একো অত্থো অত্থী’’তি অনিচ্ছন্তানং আচরিযানং ৰিনিচ্ছযো.

ৰিপাকং পন ন কস্সচি আরম্মণং হোতীতি ৰিপাকং আকাসানঞ্চাযতনং ৰিপাকাদীসু ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনেসু ন কস্সচি আরম্মণং হোতীতি অত্থো, তথা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনঞ্চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স. যথা হি ৰিপাকত্তিকে ৰিপাকধম্মধম্মনেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মমূলকেসু পঞ্হেসু ‘‘আকাসানঞ্চাযতনকুসলং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকুসলস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকুসলং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলস্স, তথা ৰিপাকস্স কিরিযস্স. আকাসানঞ্চাযতনকিরিযং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনকিরিযস্স. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকিরিযং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকিরিযস্স আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৬, ৪১০) ৰুত্তং, ন তথা ৰিপাকধম্মমূলকেসু ‘‘আকাসানঞ্চাযতনআকিঞ্চঞ্ঞাযতনৰিপাকা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৰিপাককুসলকিরিযানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৰুত্তা. ৰিপাকতো ৰুট্ঠহিত্ৰা চিত্তস্স অভিনীহারাসম্ভৰতোতি ৰিপাকং আরম্মণং কত্ৰা অভিনীহারাসম্ভৰতোতি অত্থো. ৰিপাকস্স হি আরম্মণং কত্ৰা নত্থি অভিনীহারোতি.

অত্তনো খন্ধাদীনীতি অরূপক্খন্ধে ‘‘খন্ধা’’তি গহেত্ৰা আদি-সদ্দেন রূপং গণ্হাতি. অজ্ঝত্তং ৰা গয্হমানং অহন্তি পঞ্ঞত্তিং আদি-সদ্দেন গণ্হাতি. এস নযো পরেসং খন্ধাদিগ্গহণে চ. পুন পঞ্ঞত্তিগ্গহণেন কসিণৰিহারাদিঅনিন্দ্রিযবদ্ধুপাদাযপঞ্ঞত্তিমাহ. আদি-সদ্দেন ৰা অহং পরং পণ্ণত্তিগ্গহণে সব্বং উপাদাযপঞ্ঞত্তিং. কম্মাদীসু কম্মং অজ্ঝত্তং, কম্মনিমিত্তং উভযং, গতিনিমিত্তং বহিদ্ধাতি দট্ঠব্বং. অত্তনো সরীরে এৰ কিমি হুত্ৰা নিব্বত্তমানস্স গতিনিমিত্তম্পি অজ্ঝত্তং সিযা. মল্লিকায কুম্মাসং দদমানায রঞ্ঞো অগ্গমহেসিট্ঠানলাভং, সন্ততিমহামত্তস্স হত্থিক্খন্ধগতস্স অরহত্তপ্পত্তিং, সুমনমালাকারস্স চ পুপ্ফমুট্ঠিনা পূজেন্তস্স পচ্চেকবোধিসচ্ছিকিরিযং নিস্সায ভগৰা সিতং পাত্ৰাকাসি.

ইমস্মিং তিকে ওকাসং লভন্তীতি পরিত্তারম্মণাতীতারম্মণত্তিকেসু অলদ্ধোকাসানি নৰত্তব্বানীতি ৰুত্তানি, ইধ পন নৰত্তব্বানি ন হোন্তি, অজ্ঝত্তাদীসু একারম্মণতং লভন্তীতি অত্থো. এতানি হি পঞ্চ সব্বত্থপাদকাকাসালোককসিণচতুত্থানং কসিণারম্মণত্তা, ব্রহ্মৰিহারচতুত্থস্স পঞ্ঞত্তিআরম্মণত্তা, আনাপানচতুত্থস্স নিমিত্তারম্মণত্তা বহিদ্ধারম্মণানীতি. সকাযচিত্তানন্তি সককাযচিত্তানং, তেন পযোজনং নত্থি, তস্মা ন তং অজ্ঝত্তারম্মণন্তি অত্থো. অনিন্দ্রিযবদ্ধস্স ৰা রূপস্সাতি এত্থ ‘‘তিস্সন্নং ৰা পঞ্ঞত্তীন’’ন্তি ইদম্পি ৰা-সদ্দেন আহরিতব্বং, নযদস্সনং ৰা এতং দট্ঠব্বং. ঈদিসে হি কালে বহিদ্ধারম্মণন্তি.

তিকঅত্থুদ্ধারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকঅত্থুদ্ধারৰণ্ণনা

১৪৭৩. মানো …পে… একধাৰাতি ইদং অৰুত্তপ্পকারদস্সনৰসেন ৰুত্তং, অঞ্ঞথা মানো কামরাগাৰিজ্জাসঞ্ঞোজনেহি একতো উপ্পজ্জতীতি দ্ৰিধাতি ৰত্তব্বো সিযা. এস নযো ভৰরাগাদীসু. তথা ৰিচিকিচ্ছাতি এত্থ তথাতি এতস্স একধাৰাতি অত্থো.

১৫১১. সসঙ্খারিকেসূতি ইদং কামচ্ছন্দনীৰরণস্স তীহি নীৰরণেহি সদ্ধিং উপ্পজ্জনট্ঠানদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং, ন নিযমতো তত্থ তস্স তেহি উপ্পত্তিদস্সনত্থং থিনমিদ্ধস্স অনিযতত্তা. হেট্ঠিমপরিচ্ছেদেনাতি উদ্ধচ্চস্স সব্বাকুসলে উপ্পজ্জনতো উদ্ধচ্চসহগতে দ্ৰে, অঞ্ঞেসু থিনমিদ্ধকুক্কুচ্চৰিরহে তীণি হেট্ঠিমন্ততো উপ্পজ্জন্তীতি কত্ৰা ‘‘দ্ৰে তীণী’’তি ৰুত্তন্তি অত্থো. যত্তকানং পন একতো উপ্পত্তিযং নীৰরণা চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চাতি অযমত্থো সম্ভৰতি, হেট্ঠিমন্তেন তেসং দস্সনত্থং ‘‘দ্ৰে’’তি ৰুত্তং. ততো উদ্ধম্পি পৰত্তিযং অযমত্থো সম্ভৰতি এৰাতি দস্সনত্থং ‘‘তীণী’’তি ৰুত্তং. দ্ৰে তীণীতি চ দ্ৰে ৰা তীণি ৰাতি অনিযমনিদ্দেসোতি চত্তারি ৰা পঞ্চ ৰাতিপি ৰিঞ্ঞাযতি. যত্থ সহুপ্পত্তি, তত্থ নীৰরণা চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তা চ হোন্তীতি এতস্স ৰা লক্খণস্স দস্সনমেতন্তি. যত্থ চত্তারি পঞ্চ চ উপ্পজ্জন্তি, তত্থ চাযমত্থো সাধিতো হোতি. এৰঞ্চ কত্ৰা কিলেসগোচ্ছকে চ ‘‘দ্ৰে তযো’’তি ৰুত্তং. লক্খণদস্সনৰসেন হি কিলেসা চেৰ কিলেসসম্পযুত্তা চ ৰুত্তা, ন সব্বেসং সম্ভৰন্তানং সরূপেন দস্সনৰসেনাতি.

যদি উদ্ধচ্চং সব্বাকুসলে উপ্পজ্জতি, কস্মা ৰুত্তং ‘‘উদ্ধচ্চনীৰরণং উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’’তি? সুত্তন্তে ৰুত্তেসু পঞ্চসু নীৰরণেসু অঞ্ঞনীৰরণরহিতস্স উদ্ধচ্চস্স ৰিসযৰিসেসদস্সনত্থং. ছট্ঠং পন নীৰরণং অভিধম্মে ইতরেহি সহগতন্তি তস্স অঞ্ঞনীৰরণরহিতস্স ন কোচি ৰিসযৰিসেসো অত্থি, অত্তনা সহগতেহি ৰিনা উপ্পজ্জনট্ঠানাভাৰা তদুপলক্খিতস্স চিত্তুপ্পাদস্স অভাৰা চ নত্থেৰ ৰিসযৰিসেসো, তস্মা ‘‘তং সব্বাকুসলে উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. উদ্ধচ্চসহগতো পন ৰুত্তচিত্তুপ্পাদো সেসধম্মানং উদ্ধচ্চানুৰত্তনভাৰেন তদুপলক্খিতো উদ্ধচ্চস্স ৰিসযৰিসেসো, তস্মা সব্বাকুসলে উপ্পজ্জমানং উদ্ধচ্চং সামঞ্ঞেন ‘‘উদ্ধচ্চনীৰরণ’’ন্তি গহেত্ৰাপি তং অত্তনো ৰিসযৰিসেসেন পকাসেতুং ‘‘উদ্ধচ্চসহগতে চিত্তুপ্পাদে উপ্পজ্জতী’’তি আহ. এৰঞ্চ পকাসনং ৰিসযৰিসেসেসু লোভদোমনস্সসহগতসসঙ্খারিকৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতেসু পঞ্চ নীৰরণানি ৰৰত্থপেত্ৰা তেসং ব্যাপকভাৰেন ছট্ঠং পকাসেতুং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

কেচি পন ‘‘উদ্ধচ্চসহগতেতি সামঞ্ঞেন সব্বং উদ্ধচ্চং ‘উদ্ধচ্চ’ন্তি গহেত্ৰা তেন সহগতে চিত্তুপ্পাদে’’তি ৰদন্তি, অযং পনত্থো ন বহুমতো দ্ৰাদসমচিত্তুপ্পাদস্স ৰিয সব্বাকুসলচিত্তুপ্পাদানং উদ্ধচ্চেন অনুপলক্খিতত্তা, সতি চ উপলক্খিতত্তে ‘‘অট্ঠসু লোভসহগতেসূ’’তিআদীসু ৰিয অঞ্ঞেসং চিত্তুপ্পাদানং নিৰত্তনত্থং ‘‘দ্ৰাদসসু উদ্ধচ্চসহগতেসূ’’তি ৰত্তব্বত্তা. উদ্ধচ্চানুপলক্খিতত্তা পন সব্বাকুসলানং অৰিজ্জানীৰরণং ৰিয ইদম্পি ‘‘সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতী’’তি ৰত্তব্বং সিযা, ন পন ৰুত্তং, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. যস্মা চ অৰিজ্জানীৰরণং ৰিয উদ্ধচ্চনীৰরণঞ্চ সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতি, তস্মা নিক্খেপকণ্ডে ‘‘কামচ্ছন্দনীৰরণং উদ্ধচ্চনীৰরণেন নীৰরণঞ্চেৰ নীৰরণসম্পযুত্তঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তেন একস্মিংযেৰ চিত্তুপ্পাদে উদ্ধচ্চনীৰরণং উপ্পজ্জতীতি অগ্গহেত্ৰা অধিপ্পাযো মগ্গিতব্বোতি.

কিলেসগোচ্ছকে লোভাদীনি দস কিলেসৰত্থূনি ইমিনা অনুক্কমেন ইধেৰ অভিধম্মে আগতানি. তস্মা ইধেৰ ৰুত্তস্স উদ্ধচ্চকিলেসস্স অত্তনা সহ ৰুত্তেহি কিলেসেহি রহিতস্স ৰিসযৰিসেসো নত্থীতি ৰিসযৰিসেসেন পকাসনং অকত্ৰা ‘‘উদ্ধচ্চঞ্চ অহিরিকঞ্চ অনোত্তপ্পঞ্চ সব্বাকুসলেসু উপ্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. কিলেসা চেৰ সংকিলিট্ঠপদনিদ্দেসে যস্মা সংকিলিট্ঠপদং কিলেসসম্পযুত্তপদেন অসমানত্থং কেৰলং মলেন উপতাপিততং ৰিবাধিততঞ্চ দীপেতি, তস্মা কিলেসা চেৰ কিলেসসম্পযুত্তপদনিদ্দেসেন সমানং নিদ্দেসং অকত্ৰা ‘‘তেৰ কিলেসা কিলেসা চেৰ সংকিলিট্ঠা চা’’তি ৰুত্তং.

১৫৭৭. দ্ৰে তযো কিলেসাতি এত্থ ‘‘দ্ৰে তযোতি হেতুগোচ্ছকাদীসু ৰুত্তাধিকারৰসেন রুল়্হিযা ৰুত্ত’’ন্তি কেচি ৰদন্তি. যদি অত্থং অনপেক্খিত্ৰা রুল়্হিযা ৰুচ্চেয্য, গন্থগোচ্ছকে চ ‘‘যত্থ দ্ৰে তযো গন্থা একতো উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰত্তব্বং সিযা. যঞ্চ ৰদন্তি ‘‘যত্থ দ্ৰে তযো অঞ্ঞেহি একতো উপ্পজ্জন্তীতি ইমস্সত্থস্স সম্ভৰতো একতো-সদ্দো কিলেসগোচ্ছকে সাত্থকো, ন হেতুগোচ্ছকাদীসু তেন ৰিনাপি অধিপ্পাযৰিজাননতো’’তি, তম্পি ন, হেতুগোচ্ছকাদীসুপি নানাউপ্পত্তিযং হেতূ চেৰ হেতুসম্পযুত্তাদিগ্গহণনিৰারণত্থত্তা একতো-সদ্দস্স, তস্মা রুল়্হীঅন্ৰত্থকথারোপনঞ্চ ৰজ্জেত্ৰা যথাৰুত্তেনেৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি. লোভো ছধাতিআদিনা লোভপটিঘমোহানং অঞ্ঞেহি একতো উপ্পত্তিদস্সনেনেৰ তেসম্পি লোভাদীহি একতো উপ্পত্তি দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা. সেসং উত্তানত্থমেৰাতি.

অট্ঠকথাকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চত্তারি চ সহস্সানি, পুন তীণি সতানি চ;

অট্ঠসালিনিযা এতে, পদা লীনত্থজোতকা.

ধম্মমিত্তোতি নামেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো;

আনন্দোইতি নামেন, কতা গন্থা সুবুদ্ধিনাতি.

ইতি অট্ঠসালিনিযা লীনত্থপদৰণ্ণনা

ধম্মসঙ্গণী-মূলটীকা সমত্তা.