৩. নিক্খেপকণ্ডং

তিকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা

৯৮৫. সব্বেসন্তি চিত্তুপ্পাদৰসেন রূপাসঙ্খতৰসেন চ ভিন্নানং সব্বেসং ফস্সাদিচক্খাদিপদভাজননযেন ৰিত্থারিতো. তত্থ পন অসঙ্খতস্স ভেদাভাৰতো অসঙ্খতা ধাতূত্ৰেৰ পদভাজনং দট্ঠব্বং. যেৰাপনকানং পন সুখুমুপাদাযরূপস্স চ ইন্দ্রিযৰিকারপরিচ্ছেদলক্খণরূপুপত্থম্ভকভাৰরহিতস্স হদযৰত্থুস্স পদুদ্ধারেন ইধ নিদ্দেসানরহত্তা নিদ্দেসো ন কতোতি দট্ঠব্বো. ন হি তথাগতস্স ধম্মেসু আচরিযমুট্ঠি অত্থীতি. নিক্খিপিত্ৰাতি ৰিত্থারদেসনং ঠপেত্ৰা, অপনেত্ৰাতি অত্থো, ৰিত্থারদেসনং অন্তোগধং কত্ৰাতি ৰা. গাথাত্থো নিদানে ৰুত্তো এৰ.

মূলৰসেন পচ্চযভাৰো হেতুপচ্চযত্থো. পভৰতি এতস্মাতি পভৰো, সো এৰ ‘‘জনকো’’তি ৰিসেসিতো. সমুট্ঠাতি এতেনাতি সমুট্ঠানং, তস্স ৰিসেসনং নিব্বত্তকন্তি. সব্বানি ৰা এতানি পরিযাযৰচনানি. অত্থৰসেনাতি কস্মা ৰুত্তং, ননু কুসলমূলানং হেতুভাৰতো ধম্মৰসেনাতি যুত্তন্তি? সচ্চমেতং, অলোভাদীনং পন তিণ্ণং সমানস্স মূলট্ঠস্স ৰসেন দস্সিততং সন্ধায ‘‘অত্থৰসেনা’’তি ৰুত্তং. ইমিনা ধম্মোতি ভাৰো, অত্থোতি ধম্মকিচ্চং অধিপ্পেতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ৩.৩৪) তানি কুসলমূলানি সমুট্ঠানং এতস্সাতিপি তংসমুট্ঠানং. তং পন তেহি সমুট্ঠিতং হোতীতি ‘‘অলোভাদীহি সমুট্ঠিত’’ন্তি আহ. তে কুসলমূলতংসম্পযুত্তা সমুট্ঠানং এতস্সাতিপি অত্থো সম্ভৰতি. এত্থ পন চেতনং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞে ‘‘তংসম্পযুত্তা’’তি সমুট্ঠানভাৰে ৰত্তব্বা. তত্থ মূলেহি অত্তনো পচ্চযতো কুসলে পরিযাদিযতি, খন্ধেহি সভাৰতো, কম্মেহি অঞ্ঞস্স নিব্বত্তনকিচ্চতো. মূলেহি চ কুসলানং অনৰজ্জতায হেতুং দস্সেতি, খন্ধেহি তংসম্পযোগকতং অনৰজ্জসভাৰং, কম্মেহি সুখৰিপাকতং. মূলেহি ৰা নিদানসম্পত্তিযা আদিকল্যাণতং, খন্ধেহি সভাৰসম্পত্তিযা মজ্ঝেকল্যাণতং, কম্মেহি নিব্বত্তিসম্পত্তিযা পরিযোসানকল্যাণতং.

৯৮৬. তং …পে… উদ্ধং অকুসলং নাম নত্থীতি কস্মা ৰুত্তং, ননু ৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতমোহো অত্থীতি? সচ্চমেতং, তেন পন ৰিনা তংসম্পযুত্ততা নত্থীতি তংসম্পযুত্তেসু গহিতেসু মোহো গহিতো এৰাতি কত্ৰা ‘‘ততো উদ্ধং নত্থী’’তি ৰুত্তং অঞ্ঞত্থ অভাৰা. একস্মিং ঠিতং একট্ঠং, সহজভাৰেন একট্ঠং সহজেকট্ঠং. পহাতব্বন্তি পহানং, পহানভাৰেন একট্ঠং পহানেকট্ঠং. যেন হি যং সহ পহাতব্বং, তেন তং একস্মিং পুগ্গলে ঠিতং হোতি, একস্মিং সমুচ্ছিন্নে অসমুচ্ছিন্নে চ ইতরস্স সমুচ্ছিন্নতায অসমুচ্ছিন্নতায চ ৰসেন অঞ্ঞমঞ্ঞাৰিরহিততো.

৯৮৭. তীণি লক্খণানীতি অনিচ্চদুক্খঅনত্ততা. নামকসিণসত্তপঞ্ঞত্তিযো তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো. পরমত্থে অমুঞ্চিত্ৰা ৰোহরিযমানা ৰিহারমঞ্চাদিকা উপাদাপঞ্ঞত্তি সত্তপঞ্ঞত্তিগ্গহণেন গহিতাতি ৰেদিতব্বা, এতানি চ লক্খণাদীনি হেট্ঠা দ্ৰীসু কণ্ডেসু ৰিঞ্ঞত্তিআদীনি ৰিয ন ৰুত্তানি, ন চ সভাৰধম্মাতি কত্ৰা ন লব্ভন্তীতি ৰুত্তানি. ন হি কোচি সভাৰো কুসলত্তিকাসঙ্গহিতোতি ৰত্তুং যুত্তন্তি.

৯৮৮. সুখভূমীতি কামাৰচরাদযোপি যুজ্জন্তি. সুখসহগতা হি কামাৰচরাদিভূমি সুখভূমি. কামাৰচরাদিভূমীতি চ কামাৰচরাদিতায ধম্মা এৰ ৰুচ্চন্তীতি কামাৰচরাদিচিত্তুপ্পাদেসূতি অত্থতো ৰিঞ্ঞাযতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সুখভূমিয’’ন্তি ৰত্ৰা তস্সা এৰ ৰিভাগদস্সনত্থং ‘‘কামাৰচরে’’তিআদি ৰুত্তং. ভূমি-সদ্দো চ অভিধম্মে কামাৰচরাদীসু নিরুল়্হোতি ‘‘চতূসু ভূমীসু কুসল’’ন্তিআদীসু (ধ. স. ১৩৮৪) অঞ্ঞভূমিগ্গহণং ন হোতীতি. পাল়িতো চাতি ‘‘ৰিসিট্ঠানং পাকাতি ৰিপাকা’’তিআদিৰচনত্থৰিভাৰনেন পাল়িতো. ‘‘ৰিপক্কভাৰমাপন্নানং অরূপধম্মানমেতং অধিৰচন’’ন্তিআদিনা ভাসিতত্থৰিভাৰনেন অত্থতো চ. নামপরিচ্ছেদাদীহি তিকদুকানং ৰৰত্থানদস্সনেন ৰা পাল়িতো, তদত্থৰিঞ্ঞাপনেন অত্থতো.

৯৯১. সালিফলন্তি সালিপাকমাহ.

৯৯৪. অম্হাকং মাতুলত্থেরোতি পুগ্গলারম্মণস্সপি উপাদানস্স উপাদানক্খন্ধা এৰ পচ্চযো, ন লোকুত্তরা, কো পন ৰাদো খন্ধারম্মণস্স. তেনাহ ‘‘অগ্গহিতানী’’তি.

৯৯৮. যথা উপাদানেহি অগ্গহেতব্বা অনুপাদানিযা, এৰং সংকিলেসেহি অগ্গহেতব্বা অসংকিলেসিকাতি কত্ৰা ‘‘অসং…পে… এসেৰ নযো’’তি আহ.

১০০৬. দিট্ঠিযা গহিতো অত্তা ন ৰিজ্জতি. যেসু পন ৰিপল্লত্থগাহো, তে উপাদানক্খন্ধাৰ ৰিজ্জন্তি. তস্মা যস্মিং অৰিজ্জমাননিচ্চাদিৰিপরিযাসাকারগহণং অত্থি, সোৰ উপাদানক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতো কাযো. তত্থ নিচ্চাদিআকারস্স অৰিজ্জমানতাদস্সনত্থং রুপ্পনাদিসভাৰস্সেৰ চ ৰিজ্জমানতাদস্সনত্থং ৰিজ্জমানো কাযোতি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তো, লোকুত্তরা পন ন কদাচি অৰিজ্জমানাকারেন গয্হন্তীতি ন ইদং ৰিসেসনং অরহন্তি. সক্কাযে দিট্ঠি, সতী ৰা কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি. অত্তনা গহিতাকারস্স অৰিজ্জমানতায সযমেৰ সতী, ন তায গহিতো অত্তা অত্তনিযং ৰাতি অত্থো. অযং পনত্থো সম্ভৰতীতি কত্ৰা ৰুত্তো, পুরিমো এৰ পন পধানো. দুতিযে হি দিট্ঠিযা ৰত্থু অৰিসেসিতং হোতি. কাযোতি হি খন্ধপঞ্চকে ৰুচ্চমানে লোকুত্তরাপনযনং নত্থি. ন হি লোকুত্তরেসু কায-সদ্দো ন ৰত্ততি. কাযপস্সদ্ধিআদীসু হি লোকুত্তরেসু কায-সদ্দোপি লোকুত্তরক্খন্ধৰাচকোতি. সীলেনাতি সুদ্ধিযা অহেতুভূতেন সীলেন. গহিতসমাদানন্তি উপ্পাদিতপরামাসোৰ. সো হি সমাদিযন্তি এতেন কুক্কুরসীলৰতাদীনীতি ‘‘সমাদান’’ন্তি ৰুত্তো. তত্থ অৰীতিক্কমনীযতায সীলং, ভত্তিৰসেন সততং চরিতব্বতায ৰতং দট্ঠব্বং.

১০০৭. ইধেৰ তিট্ঠমানস্সাতি ইমিস্সাযেৰ ইন্দসালগুহাযং তিট্ঠমানস্স. ৰাচুগ্গতকরণং উগ্গহো. অত্থপরিপুচ্ছনং পরিপুচ্ছা. কুসলেহি সহ চোদনাপরিহরণৰসেন ৰিনিচ্ছযকরণং ৰিনিচ্ছযো. বহূনং নানপ্পকারানং সক্কাযদিট্ঠীনং অৰিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি জনিতাতি ৰা পুথুজ্জনা. অৰিঘাতমেৰ ৰা জন-সদ্দো ৰদতি. পুথু সত্থারানং মুখুল্লোকিকাতি এত্থ পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি ৰচনত্থো. পুথু…পে… অৰুট্ঠিতাতি এত্থ জনেতব্বা, জাযন্তি ৰা এত্থাতি জনা, গতিযো. পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনা. ইতো পরে জাযন্তি এতেহীতি জনা, অভিসঙ্খারাদযো. তে এতেসং পুথূ ৰিজ্জন্তীতি পুথুজ্জনা. অভিসঙ্খরণাদিঅত্থো এৰ ৰা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. রাগগ্গিআদযো সন্তাপা. তে এৰ সব্বেপি ৰা কিলেসা পরিল়াহা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসূতি এত্থ জাযতীতি জনো, ‘‘রাগো গেধো’’তি এৰমাদিকো. পুথু জনো এতেসন্তি পুথুজ্জনা. পুথূসু ৰা জনা জাতা রত্তাতি এৰং রাগাদিঅত্থো এৰ জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. পলিবুদ্ধাতি সম্বদ্ধা উপদ্দুতা ৰা. অস্সুতৰাতি এতেন অন্ধতা ৰুত্তাতি ‘‘অন্ধপুথুজ্জনো ৰুত্তো’’তি আহ.

অনযেতি অৰড্ঢিযং. সব্বত্থ নিরুত্তিলক্খণেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. অনেকেসু চ কপ্পসতসহস্সেসু কতং জানন্তি, পাকটঞ্চ করোন্তি উপকারং সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা পচ্চেকসম্বুদ্ধা, তথেৰ দুক্খিতস্স সক্কচ্চং কাতব্বং করোন্তি. সম্মাসম্বুদ্ধো পন অসঙ্খ্যেয্যঅপ্পমেয্যেসুপি কতং উপকারং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানাতি, পাকটঞ্চ করোতি, সীহো ৰিয চ জৰং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৰ ধম্মদেসনং করোতি. অরিযভাৰোতি যেহি যোগতো অরিযা ৰুচ্চন্তি, তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা. অরিযকরধম্মা অনিচ্চদস্সনাদযো, ৰিপস্সিযমানা ৰা অনিচ্চাদযো.

সোতানীতি তণ্হাদিট্ঠিকিলেসদুচ্চরিতঅৰিজ্জাসোতানি. ‘‘সোতানং সংৰরং ব্রূমী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযরে’’তি ৰচনেন সোতানং সংৰরো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. খন্তীতি অধিৰাসনা, সা চ তথাপৰত্তা খন্ধা. পঞ্ঞাতি একে, অদোসো এৰ ৰা. কাযদুচ্চরিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৰচীদুচ্চরিতানং মুট্ঠস্সচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স অভিজ্ঝাদোমনস্সানং পাপকানং অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. অনুপেক্খা সঙ্খারেহি অৰিৰট্টনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে পটিলোমভাৰো সস্সতুচ্ছেদগাহো, তপ্পটিচ্ছাদকমোহো ৰা. নিব্বানে পটিলোমভাৰো সঙ্খারেসু রতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকো মোহো ৰা. সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনত্তা ৰিপস্সনা সঙ্খারনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো দট্ঠব্বো. সঙ্খারনিমিত্তগ্গহণস্স অতিক্কমনং ৰা পহানং.

চতুন্নং অরিযমগ্গানং ভাৰিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৰত্তিভাৰেন যং পহানন্তি যোজনা ৰেদিতব্বা. কেন পন পহানন্তি? অরিযমগ্গেহেৰাতি ৰিঞ্ঞাযমানো অযমত্থো তেসং ভাৰিতত্তা অপ্পৰত্তিৰচনেন. সমুদযপক্খিকস্সাতি এত্থ চত্তারোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৰা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাগত্তা চ সচ্চৰিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৰস্স ৰুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৰুচ্চন্তি. কাযৰাচাচিত্তানং ৰিরূপপ্পৰত্তিযা নযনং অপযাপনং, কাযদুচ্চরিতাদীনং ৰিনাসনযনং ৰা ৰিনযো, তেসং ৰা জিম্হপ্পৰত্তিং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা উজুকনযনং ৰিনযনং. এসেসেতি এসো সো এৰ, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৰোৰ. সপ্পুরিসো অরিযসভাৰো, অরিযো চ সপ্পুরিসভাৰোতি অত্থো.

অদ্ৰযন্তি দ্ৰযতারহিতং, ৰণ্ণমেৰ ‘‘অচ্চী’’তি গহেত্ৰা অচ্চিং ৰা ‘‘ৰণ্ণো এৰা’’তি তেসং একত্তং পস্সন্তো ৰিয যথাতক্কিতং অত্তানং ‘‘রূপ’’ন্তি, যথাদিট্ঠং ৰা রূপং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা তেসং একত্তং পস্সন্তো দট্ঠব্বো. এত্থ চ ‘‘রূপং অত্তা’’তি ইমিস্সা পৰত্তিযা অভাৰেপি রূপে অত্তগ্গহণং পৰত্তমানং অচ্চিযং ৰণ্ণগ্গহণং ৰিয. উপমাযো চ অনঞ্ঞত্তাদিগ্গহণনিদস্সনৰসেনেৰ ৰুত্তা, ন ৰণ্ণাদীনং ৰিয অত্তনো ৰিজ্জমানত্তস্স, অত্তনো ৰিয ৰা ৰণ্ণাদীনং অৰিজ্জমানত্তস্স দস্সনত্থং.

১০০৮. সরীরনিপ্ফত্তিযাতি সরীরপারিপূরিযা. নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তো ৰিচিনন্তো কিচ্ছতীতি ৰিচিকিচ্ছা. ইদপ্পচ্চযানং ভাৰোতি জাতিআদিসভাৰমেৰ আহ, জাতিআদীনং ৰা জরামরণাদিউপ্পাদনসমত্থতং. সা পন জাতিআদিৰিনিমুত্তা নত্থীতি তেসংযেৰাধিৰচনং হোতি ‘‘ইদপ্পচ্চযতা’’তি.

১০০৯. ইধ অনাগতকিলেসা ‘‘তদেকট্ঠা কিলেসা’’তি ৰুচ্চন্তীতি তে দস্সেতুং ‘‘ইমিস্সা চ পাল়িযা’’তিআদি আরদ্ধং. সহজেকট্ঠৰসেনাতি তত্থ উপ্পন্নদিট্ঠিযা সহজেকট্ঠৰসেনাতি অত্থতো ৰিঞ্ঞাযতি. তংসম্পযুত্তোতি তেহি সংযোজনকিলেসেহি সম্পযুত্তোতিপি অত্থো যুজ্জতি. তথা তে সংযোজনকিলেসা সমুট্ঠানং এতস্সাতি তংসমুট্ঠানন্তি ৰা. সংযোজনরহিতেহি চ পন কিলেসেহি সম্পযুত্তানং সমুট্ঠিতানঞ্চ সব্ভাৰতো কিলেসেহেৰ যোজনা কতা.

১০১১. সংযোজনাদীনং ৰিযাতি সংযোজনতদেকট্ঠকিলেসাদীনং যথাৰুত্তানং ৰিয. তেহীতি দস্সনভাৰনামগ্গেহি. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং কুসলাকুসলং, নামরূপঞ্চ ৰিপাকন্তি কত্ৰা ‘‘কুসলাদীনম্পি পহানং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি আহ.

১০১৩. হেতূ চেৰাতি ‘‘পহাতব্বহেতুকা’’তি এতস্মিং সমাসপদে একদেসেন সমাসপদত্থং ৰদতি. এত্থ চ পুরিমনযেন ‘‘ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকা’’তি ইমেযেৰ দস্সনেনপহাতব্বহেতুকা, ন ইতো অঞ্ঞেতি অযং নিযমো পঞ্ঞাযতি, ন ইমে দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাযেৰাতি. তস্মা ইমেসং দস্সনেনপহাতব্বহেতুকভাৰো অনিযতো ৰিচিকিচ্ছাসহগতমোহস্স অহেতুকত্তাতি পুরিমনযো ৰিৰরণীযত্থৰা হোতি. তস্মা পুরিমনযেন ধম্মতো দস্সনেনপহাতব্বহেতুকে নিক্খিপিত্ৰা অত্থতো নিক্খিপিতুং দুতিযনযো ৰুত্তো.

১০২৯. মহগ্গতা ৰা ইদ্ধিৰিধাদযো. অপ্পমাণারম্মণা মহগ্গতা চেতোপরিযপুব্বেনিৰাসানাগতংসঞাণসম্পযুত্তা.

১০৩৫. অনন্তরে নিযুত্তানি, অনন্তরফলপ্পযোজনানি, অনন্তরফলকরণসীলানি ৰা আনন্তরিকানি. তানি পন পটিপক্খেন অনিৰারণীযফলত্তা অন্তরাযরহিতানীতি ‘‘অনন্তরাযেন ফলদাযকানী’’তি ৰুত্তং. অনন্তরাযানি ৰা আনন্তরিকানীতি নিরুত্তিৰসেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. একস্মিম্পীতি পি-সদ্দেন অনেকস্মিম্পি আযূহিতে ৰত্তব্বমেৰনত্থীতি দস্সেতি. ন চ তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবাহকত্তং অত্থি অপ্পটিপক্খত্তা, অপ্পটিপক্খতা চ সমানফলত্তা অনুবলপ্পদানতো চ. ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) এৰমাদিকো অহেতুকৰাদো. ‘‘করোতো খো কারযতো ছিন্দতো ছেদাপযতো…পে… করোতো ন করীযতি পাপ’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৬) এৰমাদিকো অকিরিযৰাদো. ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তি (দী. নি. ১.১৭১; ম. নি. ২.৯৪; ৩.৯১) এৰমাদিকো নত্থিকৰাদো. এতেসু পুরিমৰাদো বন্ধমোক্খানং হেতুং পটিসেধেতি, দুতিযো কম্মং, ততিযো ৰিপাকন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো. তঞ্হীতি অহেতুকাদিনিযতমিচ্ছাদিট্ঠিং, ন পন নিযতভাৰং অপ্পত্তং.

১০৩৯. পচ্চযট্ঠেনাতি মগ্গপচ্চযসঙ্খাতেন সম্পযোগৰিসিট্ঠেন পচ্চযভাৰেনাতি ৰেদিতব্বং. এত্থ চ মগ্গঙ্গানং ঠপনং মগ্গপচ্চযভাৰরহিতে মগ্গহেতুকে দস্সেতুং, তেন মগ্গহেতুকে অসঙ্করতো ৰৰত্থপেতি. সচে পন কোচি ৰদেয্য ‘‘একেকং অঙ্গং ঠপেত্ৰা তংতংসম্পযুত্তানং মগ্গহেতুকভাৰেপি ‘মগ্গঙ্গানি ঠপেত্ৰা’তি ইদং ৰচনং যুজ্জতী’’তি. এৰঞ্হি সতি ততিযনযে ৰিয ইধাপি ‘‘ঠপেত্ৰা’’তি ন ৰত্তব্বং সিযা, ৰুত্তঞ্চেতং, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰত্থো ৰেদিতব্বো. মগ্গঙ্গামগ্গঙ্গানঞ্হি সম্পযুত্তানং ৰিসেসদস্সনত্থো অযং নযোতি. সেসমগ্গঙ্গানং পুব্বে ঠপিতানন্তি অধিপ্পাযো. ফস্সাদীনঞ্হি পুরিমনযেপি মগ্গহেতুকতা সিদ্ধাতি.

সম্মাদিট্ঠিযা দুতিযনযেপি ঠপিতায ততিযনযে সহেতুকভাৰো দস্সিতো. কথং দস্সিতো, ননু অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স ‘‘অলোভো অদোসো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি (ধ. স. ১০৩৯) অৰত্ৰা ‘‘অলোভো অদোসো অমোহো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি ৰিসুং সম্মাদিট্ঠিআদিকে মগ্গহেতূ দস্সেত্ৰা ‘‘তংসম্পযুত্তো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি (ধ. স. ১০৩৯) ৰিসুং মগ্গহেতুকানং দস্সিতত্তা ‘‘মগ্গহেতূসু অমোহো’’তি (ধ. স. ১০৩৯) ৰুত্তায সম্মাদিট্ঠিযা মগ্গহেতুকতা ন দস্সিতা সিযা? নো ন দস্সিতা. যথা হি তীণি সংযোজনানি দস্সেত্ৰা ‘‘তদেকট্ঠো লোভো দোসো মোহো, ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতূ’’তি (ধ. স. ১০১৭) ৰিসুং পহাতব্বহেতূ নিযমেত্ৰা ‘‘তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তিআদিৰচনেন (ধ. স. ১০১৭) লোভদোসমোহা চ অঞ্ঞমঞ্ঞসহজেকট্ঠা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তা সঙ্খারক্খন্ধভূতা চ দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাতি দস্সিতা হোন্তি, এৰমিধাপি ‘‘অলোভাদযো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তি নিগমিতাপি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তসঙ্খারক্খন্ধভাৰতো তংসম্পযুত্তসঙ্খারক্খন্ধৰচনেন ‘‘মগ্গহেতুকা’’তি দস্সিতা এৰাতি সিদ্ধং হোতি, সম্মাদিট্ঠিযাপি অমোহোতি ৰুত্তায মগ্গহেতুকভাৰদস্সনং. সচে পন যো দুতিযনযে মগ্গো চেৰ হেতু চাতি ৰুত্তো, ততো অঞ্ঞস্সেৰ অঞ্ঞেন অসাধারণেন পরিযাযেন মগ্গহেতুভাৰং দস্সেত্ৰা তংসম্পযোগতো সম্মাদিট্ঠিযা মগ্গহেতুকভাৰদস্সনত্থো ততিযনযো সিযা. ‘‘অরিযমগ্গসমঙ্গিস্স অলোভো অদোসো ইমে ধম্মা মগ্গহেতূ’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা. যস্মা পন ‘‘মগ্গহেতূ’’তি ইমিনা অঞ্ঞেন সাধারণেন পরিযাযেন যেসং মগ্গহেতুভাৰো সম্ভৰতি, তে সব্বে ‘‘মগ্গহেতূ’’তি দস্সেত্ৰা তংসম্পযুত্তানং তেসং অঞ্ঞেসঞ্চ মগ্গহেতুকভাৰদস্সনত্থো ততিযনযো, তস্মা তত্থ ‘‘অমোহো’’তিপি ৰুত্তং. ন হি সো মগ্গহেতু ন হোতীতি. ইমে পন তযোপি নযা অত্থৰিসেসৰসেন নিক্খিত্তত্তা অত্থতো নিক্খেপা দট্ঠব্বা. অথ ৰা সরূপেন ৰচনং ধম্মতো নিক্খেপো, অত্থেন অত্থতোতি এৰম্পি যোজনা সম্ভৰতি. তত্থ দুতিযততিযনযা সরূপতো হেতুহেতুমন্তুদস্সনৰসেন ধম্মতো নিক্খেপো. পঠমনযো তথাঅদস্সনতো অত্থেন চ মগ্গঙ্গতংসম্পযুত্তানং হেতুহেতুমন্তুভাৰাৰগমনতো অত্থতো নিক্খেপোতি.

১০৪০. যস্মিং সভাৰধম্মে নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন চিত্তং পৰত্ততি, সো তস্স আরম্মণাধিপতি ৰেদিতব্বো. চেতোপরিযঞাণেন জানিত্ৰা পচ্চৰেক্খমানো তেন পচ্চৰেক্খমানোতি ৰুত্তো. এত্থাপীতি এতস্মিম্পি অট্ঠকথাৰচনে, এত্থ ৰা পট্ঠানে মগ্গাদীনি ঠপেত্ৰা অঞ্ঞেসং অধিপতিপচ্চযভাৰস্স অৰচনেনেৰ পটিক্খেপপাল়িযং. অযমেৰত্থোতি অত্তনো মগ্গফলং ঠপেত্ৰাতি অত্থো. ৰীমংসাধিপতেয্যন্তি পধানেন অধিপতিনা সহজাতাধিপতি নিদস্সিতো, তযিদং নযদস্সনমত্তমেৰ হোতীতি অঞ্ঞোপি এৰংপকারো সহজাতো মগ্গাধিপতি নিদস্সিতো হোতি, তস্মা ৰীরিযাধিপতেয্যন্তি চ যোজেতব্বং. ইদম্পি হি অত্থতো ৰুত্তমেৰাতি.

১০৪১. অত্তনো সভাৰো অত্তভাৰো. লদ্ধোকাসস্স কম্মস্স ৰিপাকো কপ্পসহস্সাতিক্কমে উপ্পজ্জতি অনেককপ্পসহস্সাযুকানং সত্তানং, কপ্পসহস্সাতিক্কমেপি ৰা লদ্ধোকাসং যং ভৰিস্সতি, তদপি লদ্ধোকাসমেৰাতি অত্তনো ৰিপাকং সন্ধায ৰুচ্চতি. নত্থি নাম ন হোতীতি অনুপ্পন্নো নাম ন হোতীতি অধিপ্পাযো. উপ্পাদীসু অন্তোগধত্তা ‘‘উপ্পাদিনো ধম্মা’’তি এতেন ৰচনেন ৰুচ্চতীতি কত্ৰা আহ ‘‘উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো’’তি. অরূপসঙ্খাতো অত্তাতি অরূপভৰঙ্গং আহ. তত্থ আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাদিমযো অত্তাতি হি অত্থতো ৰোহারো পৰত্তোতি.

যদি পন আযূ…পে… সব্বং ৰিপাকং দদেয্য, অলদ্ধোকাসঞ্চ ৰিপাকং দেতীতি কত্ৰা ৰিপক্কৰিপাকঞ্চ দদেয্য, ততো একস্সেৰ কম্মস্স সব্বৰিপাকেন ভৰিতব্বন্তি অঞ্ঞস্স কম্মস্স ওকাসো ন ভৰেয্য নিরত্থকত্তা, উপ্পত্তিযাযেৰ ওকাসো ন ভৰেয্য, উপ্পন্নস্স ৰা ফলদানে. অথ ৰা অলদ্ধোকাসস্স ৰিপাকদানে পচ্চযন্তররহিতস্সপি ৰিপাকদানং আপন্নন্তি অৰিজ্জাতণ্হাদিপচ্চযন্তরখেপকস্স অঞ্ঞস্স অপচযগামিকম্মস্স কম্মক্খযকরস্স ওকাসো ন ভৰেয্য. ভাৰিতেপি মগ্গে অৰিজ্জাদিপচ্চযন্তররহিতস্স চ কম্মস্স ৰিপচ্চনতো সমত্থতা ন সিযাতি অত্থো. সব্বদা ৰা ৰিপাকপ্পৰত্তিযা এৰ ভৰিতব্বত্তা ৰিপাকতো অঞ্ঞস্স পৰত্তিওকাসো ন ভৰেয্য. তং পনাতি আযূহিতং কম্মং. ইদং পন ধুৰৰিপাকস্স ৰিপাকেন অধুৰৰিপাকস্সপি লদ্ধোকাসস্স ৰিপাকং উপ্পাদীতি দস্সেতুং আরদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. অট্ঠ সমাপত্তিযো চ বলৰৰিরহে অগ্গমগ্গভাৰনাৰিরহে চ অপ্পহীনসভাৰতো ধুৰং ৰিপচ্চন্তীতি ধুৰৰিপাকাতি ৰুত্তা. আযূহিতকম্মে ৰুচ্চমানে অনুপ্পন্নং কস্মা ৰুত্তন্তি? যং আযূহিতং ভৰিস্সতি, তত্থাপি আযূহিত-সদ্দপ্পৰত্তিসব্ভাৰা.

১০৫০. উপাদিন্নাতি এত্থ ন উপেতেন আদিন্নাতি অযমত্থো, উপসদ্দো পন উপসগ্গমত্তমেৰ, তস্মা উপাদানারম্মণা উপাদানেহি, অঞ্ঞে চ অনভিনিৰেসেন ‘‘অহং মগ্গং ভাৰযিং, মম মগ্গো উপ্পন্নো’’তিআদিকেন গহণেন আদিন্না ইচ্চেৰ উপাদিন্না. উপাদিন্ন-সদ্দেন ৰা অমগ্গফলধম্মাযেৰ ৰুত্তা, ইতরেহি মগ্গফলধম্মা চাতি ৰেদিতব্বং.

তিকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা

১০৬২. মেত্তাযনৰসেনাতি মেত্তাফরণৰসেন. ‘‘মেত্তযনৰসেনা’’তি ৰত্তব্বে দীঘং কত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. মেত্তা, মেদনং ৰা মেত্তাযনং, তঞ্চ সিনেহৰসেন. অনুদযতীতি অনুদাতি ৰত্তব্বে ‘‘অনুদ্দা’’তি দ-কারাগমনং কত্ৰা ৰুত্তং. অনুদ্দাযনাকারোতি অনুরক্খণাকারো. রক্খণঞ্হি দাযনা. অনুদ্দাযিতস্সাতি অনুদ্দায অযিতস্স. ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদিং সুণন্তস্স সৰনে, অনিচ্চাদিতো সম্মসন্তস্স সম্মসনে, মগ্গেনেত্থ সম্মোহং ৰিদ্ধংসেন্তস্স পটিৰেধে, পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স পচ্চৰেক্খণেতি চতূসু কালেসু দুক্খে ঞাণং ৰত্ততি.

১০৬৫. চিত্তস্স সংরঞ্জনং চিত্তস্স সারাগো. গিজ্ঝন্তীতি অভিকঙ্খন্তি. সঞ্জংন্তীতি বন্ধন্তি. লগ্গনট্ঠেনাতি সংৰরণট্ঠেন, ওলম্বনট্ঠেন ৰা. তস্স তস্সেৰ ভৰস্সাতি কামভৰাদিসঙ্খাতস্স ৰিপাককটত্তারূপস্স অভিনিব্বত্তিঅত্থং পটিসন্ধিযা পচ্চযভাৰৰসেন পরিকড্ঢতি. চিত্তমস্স ভৰন্তরে ৰিধাৰতি নিব্বত্ততি. তণ্হাৰিপ্ফন্দিতনিৰেসো অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতাদিভাৰেন তণ্হাপৰত্তিযেৰ.

সরিতানীতি রাগৰসেন অল্লানি. তংসম্পযুত্তপীতিৰসেন সিনিদ্ধানি সিনেহিতানি. ৰিসতাতি ৰিত্থতা. রূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু ব্যাপনৰসেন ৰিসটা. পুরিমৰচনমেৰ ত-কারস্স ট-কারং কত্ৰা ৰুত্তং. ৰিসালাতি ৰিপুলা. ৰিসক্কতীতি পরিসপ্পতি, সহতি ৰা. রত্তো হি রাগৰত্থুনা পাদেন তালিযমানোপি সহতীতি. ওসক্কনং, ৰিপ্ফন্দনং ৰা ৰিসক্কনন্তি ৰদন্তি. অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিতো গণ্হন্তী ৰিসংৰাদিকা হোতি. ৰিসংহরতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং পস্সন্তী ৰিৰিধেহাকারেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৰত্তিতো চিত্তং সংহরতি সঙ্খিপতি. ৰিসং ৰা দুক্খং, তং হরতি ৰহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তকস্স কম্মস্স হেতুভাৰতো ৰিসমূলা, ৰিসং ৰা দুক্খৰেদনামূলং এতিস্সাতি ৰিসমূলা. দুক্খসমুদযত্তা ৰিসং ফলং এতিস্সাতি ৰিসফলা. তণ্হায রূপাদিকস্স দুক্খস্সেৰ পরিভোগো হোতি, ন অমতস্সাতি সা ‘‘ৰিসপরিভোগা’’তি ৰুত্তা. সব্বত্থ নিরুত্তিৰসেন পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৰিসতা ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইত্থভাৰঞ্ঞথাভাৰন্তি মনুস্সভাৰদেৰাদিভাৰভূতং.

পণিধানকৰসেনাতি চিত্তস্স রূপাদীসু ঠপনকৰসেন. অঞ্ঞোপি বন্ধু তণ্হায এৰ হোতি, সো পন অবন্ধুপি হোতি. তণ্হা পন নিচ্চসন্নিস্সিতাতি ‘‘পাটিযেক্কো বন্ধূ’’তি ৰুত্তা. অসনতোতি ব্যাপনতো ভুঞ্জনতো চ. তদুভযং দস্সেতি ‘‘অজ্ঝোত্থরণতো’’তিআদিনা. আসীসনৰসেনাতি ইচ্ছনৰসেন. অঞ্ঞেনাকারেনাতি জপ্পনাজপ্পিতত্তানং জপ্পায অনঞ্ঞত্তদস্সনাকারেন. চিত্তং পরিযুট্ঠাতীতি চিত্তং মূসতি. মারপাসোতি মারেন গহিততায রাগো মারপাসো.

১০৬৬. সঙ্খারেসু উপ্পন্নো কম্মপথভেদং ন করোতীতি এতেন সত্তেসু উপ্পন্নো অট্ঠানকোপো করোতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অত্থং মে নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি, পিযস্স মে মনাপস্স অত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতি, অপ্পিযস্স মে অমনাপস্স অনত্থং নাচরি, ন চরতি, ন চরিস্সতী’’তি উপ্পজ্জমানোপি হি কোপো অৰত্থুস্মিং উপ্পন্নত্তা অট্ঠানকোপো এৰ ভৰিতুং যুত্তো. আঘাতেন্তোতি হনন্তো. পুনরুত্তিদোসো পটিসেধিতোতি দোস-পদস্স পটিৰিরোধ-পদস্স চ দ্ৰিক্খত্তুং আগতত্তা ৰুত্তং. পটিঘস্স ৰা ৰিসেসনত্থং পুব্বে ‘‘পটিৰিরোধো’’তি, পদোসাদিৰিসেসনত্থং ‘‘দোসো’’তি চ ৰুত্তং, দুস্সনাদিৰিসেসনত্থং পচ্ছা ‘‘দোসো’’তি, ৰিরোধৰিসেসনত্থঞ্চ ‘‘পটিৰিরোধো’’তি ৰুত্তন্তি নত্থি পুনরুত্তিদোসো.

১০৯১. অনিদ্ধারিতপরিচ্ছেদে ধম্মানং অত্থিতামত্তদীপকে মাতিকুদ্দেসে অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেন উদ্দেসো কতোতি বহুৰচনেনেৰ পুচ্ছতি – ‘‘কতমে ধম্মা অপ্পচ্চযা’’তি. সভাৰসঙ্খাপরিচ্ছেদাদিৰসেন হি ধম্মে অজানন্তস্স ৰসেন উদ্দেসো পুচ্ছা চ করীযতীতি. তস্মা পরিচ্ছেদং অকত্ৰা উদ্দিট্ঠা পুচ্ছিতা চ. ইমেতি অসঙ্খতধাতুতো উদ্ধং নত্থীতি দীপনত্থং একম্পি তং নিদ্দিসিত্ৰা বহুৰচনেনেৰ নিগমনং কতং নিদ্দেসতো পুব্বে বোধনেয্যস্স অজাননকালং উপাদায.

১১০১. কিং পন নত্থি, কিং তেন ন ৰুত্তাতি যোজনা কাতব্বা. ইদমেৰ মনোৰিঞ্ঞেয্যন্তি নিযমাভাৰো ৰৰত্থানাভাৰো. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞেয্যমেৰ চক্খাদিৰিঞ্ঞেয্যন্তি পাল়িযং ৰুত্তন্তি মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যেনপি মনোৰিঞ্ঞেয্যেন ভৰিতব্বন্তি কত্ৰা অট্ঠকথায ‘‘কিং পন মনোৰিঞ্ঞাণেনা’’তিআদি ৰুত্তং. কেহিচি ৰিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যাতি ইদং কামাৰচরং মনোৰিঞ্ঞাণং আরম্মণাদিৰসেন ভিন্দিত্ৰা যোজেতব্বং. রূপাৰচরাদিআরম্মণেন হি কামাৰচরমনোৰিঞ্ঞাণেন রূপরাগাদিসম্পযুত্তেন চ কামাৰচরধম্মা ন ৰিঞ্ঞেয্যা, ইতরেন চ ৰিঞ্ঞেয্যা. এৰং কামাৰচরানমেৰ আরম্মণানং কেসঞ্চি সদ্দাদীনং রূপারম্মণাদীহি অৰিঞ্ঞেয্যতা ৰিঞ্ঞেয্যতা চ যোজেতব্বা, তথা দ্ৰারভেদৰসেন. অথ ৰা সোমনস্সসহগতসন্তীরণং ইট্ঠারম্মণমেৰাতি ইতরং তেন ন ৰিঞ্ঞেয্যং. এৰং উপেক্খাসহগতে কুসলৰিপাকে অকুসলৰিপাকে চাতি সব্বত্থ যথাযোগং যোজেতব্বং. রূপাৰচরাদযো কামাৰচরৰিপাকাদীহি অৰিঞ্ঞেয্যা, কেচিদেৰ ৰিঞ্ঞেয্যা অরূপাৰচরেহীতি যোজেতব্বং অনুৰত্তমানত্তা. নিব্বানেন অৰিঞ্ঞেয্যত্তাতি ‘‘কেহিচি অৰিঞ্ঞেয্যা’’তি ইমস্স পদস্স অত্থসম্ভৰমত্তং সন্ধায ৰুত্তং, ন নিব্বানস্স অনুৰত্তমানমনোৰিঞ্ঞাণভাৰতো.

১১০২. পঞ্চকামগুণিকরাগোতি উক্কট্ঠৰসেন ৰুত্তং. ভৰাসৰং ঠপেত্ৰা সব্বো লোভো কামাসৰোতি যুত্তং সিযা. সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰদিট্ঠিসম্পযুত্তত্তা ‘‘ভৰাসৰো’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তো. ভৰাসৰো পন ‘‘দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু এৰ উপ্পজ্জতী’’তি পাল়িযং ৰুত্তো. সোপি রাগো কামাসৰো ভৰিতুং যুত্তো. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকদুক্খানং কারণভূতা কামাসৰাদযোপি দ্ৰিধা ৰুত্তা.

১১০৩. কামাসৰনিদ্দেসে চ কামেসূতি কামরাগদিট্ঠিরাগাদিআরম্মণভূতেসু তেভূমকেসু ৰত্থুকামেসূতি অত্থো সম্ভৰতি. তত্থ হি উপ্পজ্জমানা সা তণ্হা সব্বাপি ন কামচ্ছন্দাদিনামং ন লভতীতি. কত্তুকম্যতাছন্দো অকুসলেপি উপ্পজ্জতি, ন পন ধম্মচ্ছন্দো.

১১০৫. অঞ্ঞং জীৰন্তি গহণং যদিপি উপাদানক্খন্ধেস্ৰেৰ পৰত্ততি, রূপে…পে… ৰিঞ্ঞাণে ৰা পন ন পতিট্ঠাতি. ততো অঞ্ঞং কত্ৰা জীৰং গণ্হাতীতি সস্সতদিট্ঠি হোতীতি. ব্রহ্মাদিং একচ্চং অত্তানং ‘‘হোতী’’তি নিচ্চতো অঞ্ঞঞ্চ ‘‘ন হোতী’’তি অনিচ্চতো গণ্হন্তস্স ‘‘হোতি চ ন চ হোতী’’তি একচ্চসস্সতদিট্ঠি. ‘‘হোতী’’তি চ পুট্ঠে ‘‘নেৰা’’তি, ‘‘ন হোতী’’তি চ পুট্ঠে ‘‘ন’’ইতি সব্বত্থ পটিক্খিপন্তস্স অমরাৰিক্খেপদিট্ঠি, অমরা অনুপচ্ছেদা, অমরমচ্ছসদিসী ৰা ৰিক্খেপদিট্ঠীতি অত্থো.

পঞ্চকামগুণিকো রাগো কামাসৰোতি ৰুত্তোতি কত্ৰা ব্রহ্মানং ৰিমানাদীসু রাগস্স দিট্ঠিরাগস্স চ কামাসৰভাৰং পটিক্খিপতি. যদি পন লোভো কামাসৰভৰাসৰৰিনিমুত্তো অত্থি, সো যদা দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জতি, তদা তেন সম্পযুত্তো অৰিজ্জাসৰো আসৰৰিপ্পযুত্তোতি দোমনস্সৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তস্স ৰিয তস্সপি আসৰৰিপ্পযুত্ততা ৰত্তব্বা সিযা ‘‘চতূসু দিট্ঠিগতৰিপ্পযুত্তেসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পন্নো মোহো সিযা আসৰসম্পযুত্তো সিযা আসৰৰিপ্পযুত্তো’’তি. ‘‘কামাসৰো অট্ঠসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি, ‘‘কামাসৰং পটিচ্চ দিট্ঠাসৰো অৰিজ্জাসৰো’’তি (পট্ঠা. ৩.৩.১) চ ৰচনতো দিট্ঠিসহগতো রাগো কামাসৰো ন হোতীতি ন সক্কা ৰত্তুং. কিলেসপটিপাটিযাপি আহরিতুং ৰট্টতীতি আসৰানং ৰচনং পহাতব্বদস্সনত্থন্তি কত্ৰা তে পহানে আহরিযমানা পহাতব্বানম্পি তেসং কিলেসানং উদ্দেসক্কমেন আহরিতুং ৰট্টন্তি পজহনকানং মগ্গানম্পীতি অত্থো.

১১২১. পঠমকমানভাজনীযেতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি মানস্স নিদ্দেসে. তত্থ হি ‘‘একচ্চো জাতিযা ৰা গোত্তেন ৰা কোলপুত্তিযেন ৰা ৰণ্ণপোক্খরতায ৰা ধনেন ৰা অজ্ঝেনেন ৰা কম্মাযতনেন ৰা সিপ্পাযতনেন ৰা ৰিজ্জাট্ঠানেন ৰা সুতেন ৰা পটিভানেন ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা ৰত্থুনা মানং জপ্পেতি, যো এৰরূপো মানো মঞ্ঞনা…পে… কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’’তি (ৰিভ. ৮৬৬) সেয্যস্স সদিসস্স হীনস্স চ পৰত্তমানো পুগ্গলৰিসেসং অনামসিত্ৰা সেয্যমানো ৰিভত্তোতি ইমমত্থং সন্ধায ‘‘একো মানো তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জতীতি কথিতো’’তি আহ. ন কেৰলঞ্চাযং পঠমকমানভাজনীযে এৰ এৰং কথিতো, দুতিযকততিযকমানভাজনীযেপি কথিতো এৰাতি নিদস্সনমত্থং এতং দট্ঠব্বং. অথ ৰা পুগ্গলে অনিস্সায ৰুত্তানং তিণ্ণম্পি মানানং ভাজনীযং ‘‘পঠমকমানভাজনীযে’’তি আহ. সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মীতি মানো’’তিআদীনঞ্হি পুগ্গলং আমসিত্ৰা ৰুত্তানং নৰন্নং মানানং ভাজনীযং দুতিযকমানভাজনীযং হোতি, তস্স মানরাসিস্স পুগ্গলং অনামসিত্ৰা ৰুত্তমানরাসিতো দুতিযততিযকত্তাতি, অথাপি চ যথাৰুত্তে দুতিযকমানভাজনীযে ‘‘একেকস্স তযো তযো মানা উপ্পজ্জন্তীতি কথিত’’ন্তি ইধ ৰুত্তায অত্থৰণ্ণনায সমানদস্সনত্থং ‘‘পঠমকমানভাজনীযে’’তি ৰুত্তং. সো এৰ মানো ইধাগতোতি তত্থ কথিতো এৰ অত্থো যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. মানকরণৰসেনাতি ‘‘সেয্যো’’তিআদিকিচ্চকরণৰসেন. অপরাপরে উপাদাযাতি ইদং পুরিমপুরিমা মানা অপরাপরে উপনিস্সযভাৰেন তে উপ্পাদেন্তা অচ্চুগ্গচ্ছন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৰুত্তং. কেতুকম্যতাচিত্তং অচ্চুগ্গতভাৰং গচ্ছতীতি কত্ৰা চিত্তেনেৰ ৰিসেসিতং.

১১২৬. অক্খমনভাৰপ্পকাসনং খিয্যনং. মনেন পিযকরণন্তি এৰংপকারং পূজনং মাননন্তি ৰুচ্চতীতি অত্থো. ইস্সাকরণৰসেনাতি লাভাদিঅক্খমনকিচ্চৰসেন.

১১২৭. অরিযসাৰকাতি ৰচনং ‘‘অরিযসাৰকানংযেৰ পটিৰেধো অত্থি, তে চ তং ন মচ্ছরাযন্তী’’তি পটিৰেধধম্মে মচ্ছরিযাভাৰদস্সনত্থং. গন্থোতি পাল়ি. কথামগ্গোতি অট্ঠকথাপবন্ধো. ধম্মন্তরন্তি কুসলাদিধম্মং ভিন্দিত্ৰা অকুসলাদিং অত্তনো লোলতায তথাগতভাসিতং তিত্থিযভাসিতং ৰা করোন্তো আলোলেস্সতি. অত্তানং আৰিকত্ৰাতি অত্তানং অঞ্ঞথা সন্তং অঞ্ঞথা পৰেদযিত্ৰা. যো পনাতি তিত্থিযো গহট্ঠো ৰা অত্তনো সমযস্স সদোসভাৰং দট্ঠুং অনিচ্ছন্তো অঞ্ঞাণেন অভিনিৰেসেন ৰা.

ব্যাপিতুমনিচ্ছোতি ৰিৰিচ্ছো, তস্স ভাৰো ৰেৰিচ্ছং. অনাদরোতি মচ্ছরিযেন দানে আদররহিতো. কটচ্ছুনা গাহো ভত্তস্স কটচ্ছুগ্গাহো, কটচ্ছুগ্গাহো ৰিয কটচ্ছুগ্গাহো. যথা হি কটচ্ছুগ্গাহো যথাৰুত্তে ভত্তে ন সংপসারযতি, এৰং মচ্ছরিযম্পি আৰাসাদীসূতি. গয্হতি এতেনাতি ৰা গাহো, কটচ্ছু এৰ গাহো কটচ্ছুগ্গাহো. সো যথা সঙ্কুটিতগ্গো ন সংপসারযতি, এৰং মচ্ছরিযম্পীতি. আৰরিত্ৰা গহিতং অগ্গহিতং, তস্স ভাৰো অগ্গহিতত্তং, মচ্ছরিযং. ‘‘আৰাসাদি পরেহি সাধারণমসাধারণং ৰা ময্হেৰ হোতূ’’তি পৰত্তিৰসেন অত্তসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা, ‘‘মা অঞ্ঞস্সা’’তি পৰত্তিৰসেন অত্তসম্পত্তিনিগূহণলক্খণতা চ যোজেতব্বা. যং পন ‘‘পরসন্তকং গণ্হিতুকামো’’তি ৰুত্তং, তং মচ্ছরিযস্স পরসন্তকলোভস্স উপনিস্সযভাৰং দস্সেতুং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যদি হি তং মচ্ছরিযপ্পৰত্তিদস্সনং, পরসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা চ ৰত্তব্বা সিযাতি.

১১৪০. অভিজ্ঝাকামরাগানং ৰিসেসো আসৰদ্ৰযএকাসৰভাৰো সিযা, নঅভিজ্ঝায নোআসৰভাৰো চাতি নোআসৰলোভস্স সব্ভাৰো ৰিচারেতব্বো. ন হি অত্থি ‘‘আসৰো চ নোআসৰো চ ধম্মা আসৰস্স ধম্মস্স আসৰস্স চ নোআসৰস্স চ ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সত্তমো চ নৰমো চ পঞ্হো. গণনায চ ‘‘হেতুযা সত্তা’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘নৰা’’তি. দিট্ঠিসম্পযুত্তে পন লোভে নোআসৰে ৰিজ্জমানে সত্তমনৰমাপি পঞ্হৰিস্সজ্জনং লভেয্যুং, গণনা চ ‘‘হেতুযা নৰা’’তি ৰত্তব্বা সিযা. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তে চ লোভে নোআসৰে ৰিজ্জমানে পুব্বে দস্সিতো দোসোতি.

১১৫৯. কামচ্ছন্দনীৰরণনিদ্দেসে কামেসূতি তেভূমকেসু সাসৰেসু সব্বেসু ৰত্থুকামেসু. সব্বো হি লোভো কামচ্ছন্দনীৰরণং. তেনেৰ তস্স আরুপ্পে উপ্পত্তি ৰুত্তা ‘‘নীৰরণং ধম্মং পটিচ্চ নীৰরণো ধম্মো উপ্পজ্জতি ন পুরেজাতপচ্চযা. আরুপ্পে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ উদ্ধচ্চনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণং. আরুপ্পে কামচ্ছন্দনীৰরণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চনীৰরণং অৰিজ্জানীৰরণ’’ন্তি (পট্ঠা. ৩.৮.১).

১১৬২. ইরিযাপথিকচিত্তন্তি ইরিযাপথূপত্থম্ভকং অট্ঠপঞ্ঞাসৰিধং চিত্তং. তত্থ পন বলৰথিনমিদ্ধসহগতং চিত্তং ‘‘ইরিযাপথং সন্ধারেতুং অসক্কোন্ত’’ন্তি ৰুত্তং. ওলীযতীতি ওলম্বতি.

১১৬৩. ওনয্হতীতি ছাদেতি, অৰত্থরতি ৰা. নানারম্মণেসু পৰত্তিনিৰারণেন, ৰিপ্ফারিকতানিৰারণেনেৰ ৰা অন্তোসমোরোধো. একচ্চানন্তি সিরীসাদিরুক্খানং. রূপকাযেনেৰ সিযুং, তেন সুখপ্পটিসংৰেদননিব্বানসচ্ছিকিরিযানং রূপতাপত্তি সিযাতি অধিপ্পাযো. তস্মাতি ‘‘কাযস্সা’’তি ৰচনস্স রূপত্তাসাধকত্তা. ন হি নামকাযো সুপতীতি ইদং থিনমিদ্ধসমুট্ঠিতরূপেহি রূপকাযস্স গরুভাৰপ্পত্তং অঙ্গপচ্চঙ্গাদীনং সংসীদনং সোপ্পন্তি সন্ধায ৰুত্তং, ন জাগরণচিত্তরহিতং ভৰঙ্গসন্ততিন্তি. তস্স ফলত্তাতি ফলূপচারেন ইন্দ্রিযং ৰিয মিদ্ধং দস্সেতুং মিদ্ধস্স ফলত্তা ইন্দ্রিযনিদ্দেসে ৰিয লিঙ্গাদীনি মিদ্ধনিদ্দেসেপি সোপ্পাদীনি ৰুত্তানীতি অত্থো.

রূপকাযস্স অন্তোসমোরোধো নত্থীতি সো নামকাযে ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি. তেন সহ ৰুত্তা ওনাহপরিযোনাহা চ. রূপকাযস্স ৰা ৰিপ্ফারিকাৰিপ্ফারিকভাৰো নাম অত্তনো সভাৰেন নত্থি, নামকাযস্স নামকাযে ৰিপ্ফারিকে লহুকো, অৰিপ্ফারিকে গরুকোতি অৰিপ্ফারিকভাৰেন ওনাহনাদি নামকাযস্সেৰ হোতীতি ওনাহনাদযোপি নামকাযে ৰিঞ্ঞাযন্তি. তেনাহ ‘‘ন হি রূপং নামকাযস্স ওনাহো…পে… হোতী’’তি. আৰরণভাৰো ৰিয হি ওনাহনাদিভাৰোপি নামকাযস্সেৰ হোতীতি. ইতরো অধিপ্পাযং অজানন্তো মেঘাদীহি রূপেহি রূপানং ওনাহনাদিং পস্সন্তো ‘‘ননু চা’’তিআদিমাহ. যদি এৰন্তি যদি রূপস্স ওনাহনাদিতা সিদ্ধা, অরূপস্স ন সিযা, সেতুবন্ধাদীসু রূপস্স আৰরণং দিট্ঠন্তি আৰরণম্পি অরূপস্স ন ভৰেয্যাতি অত্থো.

সুরামেরযপানং অকুসলন্তি কত্ৰা যুত্তো তস্স উপক্কিলেসভাৰো, সুরা…পে… পমাদট্ঠানানুযোগস্স চ অকুসলত্তা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণভাৰো যুত্তো, তথাপি পরস্স অধিপ্পাযং অনুজানিত্ৰা সুরামেরযস্স উপক্কিলেসতা পঞ্ঞায দুব্বলীকরণতা চ উপক্কিলেসানং পঞ্ঞায দুব্বলীকরণানঞ্চ পচ্চযত্তা ফলৰোহারেন ৰুত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ন, পচ্চযনিদ্দেসতো’’তি. এৰমেৰ খোতি যথা জাতরূপস্স অযো লোহং তিপু সীসং সজ্জন্তি পঞ্চুপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং জাতরূপং ন চেৰ মুদু হোতি, ন চ কম্মনিযং, ন চ পভস্সরং পভঙ্গু চ, ন চ সম্মা উপেতি কম্মায, এৰমেৰ. পচ্চযনিদ্দেসতোতি উপক্কিলেসপঞ্ঞাদুব্বলীকরণানং পচ্চযভাৰনিদ্দেসতো, পচ্চযে ফলনিদ্দেসতোতি অত্থো. সযমেৰ কিলেসো উপক্কিলেসনিদ্দেসেসু নিদ্দিট্ঠোতি অধিপ্পাযো.

নীৰরণং হুত্ৰাৰ নীৰরণসম্পযুত্তে দস্সিযমানে ন নীৰরণতাদস্সনত্থো আরম্ভো, অথ খো সিদ্ধনীৰরণভাৰস্স নীৰরণসম্পযুত্ততাদস্সনত্থোতি যথালাভৰসেন চ অসম্পযুত্তস্স ৰচনং ন যুজ্জতি. যথা হি তিট্ঠন্তম্পি চরন্তম্পীতি সিপ্পিসম্বুকাদীসু যথালাভসম্ভৰং তং দ্ৰযং ৰুত্তং, ন এৰং ‘‘থিনমিদ্ধনীৰরণং সম্পযুত্তম্পি অসম্পযুত্তম্পী’’তি ৰচনং অত্থি, যং যথালাভং সম্ভৰেয্যাতি. চিত্তজস্সাসম্ভৰৰচনতোতি ‘‘চত্তত্তা’’তিআদিৰচনস্স ঝানক্খণে চিত্তজস্স থিনমিদ্ধস্স অসম্ভৰৰচনভাৰতোতি অত্থো, ‘‘চত্তত্তা’’তিআদিৰচনেন ৰা অসম্ভৰস্স ৰচনতো পকাসনতোতি অত্থো.

কামেসু খো পন…পে… সুদিট্ঠোতি ইমিনা কামাদীনৰে অঞ্ঞাণস্স পহানমাহ. তং তত্থ পহানন্তি তং তত্থ রূপে পহানন্তি পহানং অপেক্খিত্ৰা ‘‘ত’’ন্তি ৰুত্তং, তং ৰিনযনন্তি ৰা অত্থো. তেন রূপস্স অপ্পহাতব্বত্তমেৰ দস্সেতি, ন পন ‘‘ছ ধম্মে পহাযা’’তিআদীসু মিদ্ধস্স অপ্পহাতব্বতাদস্সনতো অঞ্ঞো পকারো ৰুত্তো. ন যথা…পে… ৰুত্তন্তি ছ ধম্মা পঞ্চ নীৰরণানি চ যথা পহাতব্বানেৰ হোন্তানি ‘‘পহাতব্বানী’’তি ৰুত্তানি, ন এৰং রূপং পহাতব্বমেৰ হোন্তং ‘‘পহাতব্ব’’ন্তি ৰুত্তন্তি অত্থো.

অঞ্ঞেহি চ সুত্তেহীতি ৰুত্তসুত্তানং দস্সনত্থং ‘‘তথা হী’’তিআদিমাহ. কুসলপ্পৰত্তিং আৰরন্তীতি আৰরণা. নীৰারেন্তীতি নীৰরণা. চিত্তং অভিভৰন্তা আরোহন্তীতি চেতসো অজ্ঝারুহা. আৰরণাদিকিচ্চঞ্চ অরূপস্সেৰ যুজ্জতি, তথা অন্ধকরণাদিকিচ্চং. তত্থ চতূসু পদেসু পুরিমপুরিমস্স পচ্ছিমপচ্ছিমো অত্থো. সংসারদুক্খং ৰিঘাতো, তংজনকতায ৰিঘাতপক্খিকং. চেতসো পরিযুট্ঠানং অযোনিসোমনসিকারতো উপ্পত্তি অকুসলরাসিভাৰো চ অরূপস্সেৰ হোতীতি অরূপমেৰ মিদ্ধং.

১১৬৬. গণভোজনাদিঅকপ্পিযভোজনং কপ্পিযসঞ্ঞী ভুঞ্জিত্ৰা পুন জানিত্ৰা কোচি ৰিপ্পটিসারী হোতি, অনৰজ্জঞ্চ ভিক্খুদস্সনচেতিযৰন্দনাদিং ৰজ্জসঞ্ঞী অকত্ৰা কত্ৰা চ কোচি অস্সদ্ধো ৰিপ্পটিসারী হোতি. ৰত্থুন্তি মূলং. এৰরূপন্তি মূলৰসেন এৰংপকারন্তি অত্থো. কুক্কুচ্চপদং যেৰাপনকেসু ‘‘কুচ্ছিতং কতং কুকতং, তস্স ভাৰো’’তি ৰুত্তত্থমেৰ. কুক্কুচ্চাযনাকারোতি কুক্কুচ্চভাৰনাকারো কুক্কুচ্চকরণাকারো কুক্কুচ্চগমনাকারো ৰা. এতেন কুক্কুচ্চং কিরিযভাৰেন দস্সেতি. ‘‘কপ্পতি ন কপ্পতী’’তি পৰত্তচিত্তুপ্পাদোৰ ৰিনযকুক্কুচ্চং.

১১৭৬. চিত্তৰিক্খিপনকিচ্চসামঞ্ঞেন উদ্ধচ্চং কুক্কুচ্চঞ্চ সহ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. কামচ্ছন্দস্স অনাগামিমগ্গেন পহানং উক্কট্ঠনীৰরণৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যদি হি লোভো নোনীৰরণো সিযা, ‘‘নোনীৰরণো ধম্মো নীৰরণস্স ধম্মস্স হেতুপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদি ৰত্তব্বং সিযা, ন চেতং ৰুত্তং. গণনায চ ‘‘হেতুযা চত্তারী’’তি ৰুত্তং, ন ‘‘নৰা’’তি. তস্মা সব্বো লোভো কামচ্ছন্দনীৰরণন্তি অরহত্তমগ্গেনস্স পহানৰচনং যুত্তং.

১২১৯. কামো চাতি কিলেসকামো চ. পুরিমদিট্ঠিং উত্তরদিট্ঠি উপাদিযতীতি পুরিমদিট্ঠিং ‘‘সস্সতো’’তি গণ্হন্তী উপাদিযতি, পুরিমদিট্ঠিআকারেনেৰ ৰা উপ্পজ্জমানা উত্তরদিট্ঠি তেনেৰ পুরিমদিট্ঠিং দল়্হং করোন্তী তং উপাদিযতীতি ৰুত্তং. গোসীলগোৰতাদীনীতি তথাভূতং দিট্ঠিমাহ. অভিনিৰেসতোতি অভিনিৰেসভাৰতো, অভিনিৰিসনতো ৰা. অত্তৰাদমত্তমেৰাতি অত্তস্স অভাৰা ‘‘অত্তা’’তি ইদং ৰচনমত্তমেৰ. উপাদিযন্তি দল়্হং গণ্হন্তি. কথং? অত্তাতি. অত্তাতি হি অভিনিৰিসন্তা ৰচনমেৰ দল়্হং কত্ৰা গণ্হন্তীতি অত্থো. এৰং অত্তৰাদমত্তমেৰ উপাদিযন্তীতি ৰুত্তং. ‘‘অত্তৰাদমত্ত’’ন্তি ৰা ৰাচাৰত্থুমত্তমাহ. ৰাচাৰত্থুমত্তমেৰ হি ‘‘অত্তা’’তি উপাদিযন্তি অত্থস্স অভাৰাতি.

১২২১. দিন্নন্তি দানমাহ, তং অফলত্তা রূপং ৰিয দানং নাম ন হোতীতি পটিক্খিপতি. মহাৰিজিতযঞ্ঞসদিসো যঞ্ঞো মহাযাগো. আমন্তেত্ৰা হৰনং দানং আহুনং, পাহুনানং অতিথীনং অতিথিকিরিযা পাহুনং, আৰাহাদীসু মঙ্গলত্থং দানং মঙ্গলকিরিযা. পরলোকে ঠিতো ইমং লোকং ‘‘নত্থী’’তি গণ্হাতীতি ইমং লোকং অৰেক্খিত্ৰা পরলোকো, পরঞ্চ অৰেক্খিত্ৰা অযং লোকো হোতি গন্তব্বতো আগন্তব্বতো চাতি পরলোকতো ইধাগমনস্স অভাৰা তত্থেৰ উচ্ছিজ্জনতো চিত্তেন পরলোকে ঠিতো ইমং লোকং ‘‘নত্থী’’তি গণ্হাতীতি অত্থো ৰেদিতব্বো. ন হি অযং দিট্ঠি পরলোকে নিব্বত্তস্সেৰ হোতীতি. ইধলোকে ঠিতোতি এত্থাপি অযমেৰ নযো. অযং ৰা এত্থ অত্থো ‘‘সংসরণপ্পদেসো ইধলোকো চ পরলোকো চ নাম কোচি নত্থি সংসরণস্স অভাৰা তত্থ তত্থেৰ উচ্ছিজ্জনতো’’তি. পুরিমভৰতো পচ্ছিমভৰে উপপতনং উপপাতো, সো যেসং সীলং, তে ওপপাতিকা. তে পন চৰনকা উপপজ্জনকা হোন্তীতি কত্ৰা আহ ‘‘চৰনকউপপজ্জনকসত্তা নত্থীতি গণ্হাতী’’তি. অনুলোমপ্পটিপদন্তি নিব্বানানুকূলং সীলাদিপ্পটিপদং.

১২৩৬. নিপ্পদেসতোৰ গহিতোতি ইমিনা যং আসৰগোচ্ছকে ব্রহ্মানং কপ্পরুক্খাদীসু রাগস্স চ দিট্ঠিরাগস্স চ অসঙ্গহণেন নীৰরণগোচ্ছকে চ কামচ্ছন্দস্স অনাগামিমগ্গেন পহাতব্বতাদস্সনেন সপ্পদেসত্তং ৰুত্তং, তং নিৰারিতং হোতি. অরহত্তমগ্গেনাতি ৰচনেন চতূহি মগ্গেহি পহাতব্বতা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. ন হি পুরিমেহি অতনুকতা মোহাদযো অরহত্তমগ্গেন পহীযন্তীতি.

১২৮৭. নিরতিঅত্থেনাতি পীতিৰিরহেন, বলৰনিকন্তিৰিরহেন ৰা. ন হি দুক্খায ৰেদনায রজ্জন্তীতি. অৰ-সদ্দেন অৰগাহত্থো অধোঅত্থো চাতি দ্ৰিধা অৰ-সদ্দস্স অত্থো ৰুত্তো.

১৩০১. ৰিচিকিচ্ছাসহগতো মোহরণো পহানেকট্ঠেন দিট্ঠিসম্পযুত্তেন রাগরণেন সরণো, উদ্ধচ্চসহগতো রূপরাগঅরূপরাগসঙ্খাতেন. অরণৰিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩৩৩) পন ‘‘যো কামপটিসন্ধিসুখিনো সোমনস্সানুযোগো হীনো গম্মো পোথুজ্জনিকো অনরিযো অনত্থসংহিতো, সদুক্খো এসো ধম্মো সউপঘাতো সউপাযাসো সপরিল়াহো মিচ্ছাপটিপদা. তস্মা এসো ধম্মো সরণো’’তিআদিৰচনতো ফলভূতদুক্খউপঘাতউপাযাসপরিল়াহসভাৰভূতো মিচ্ছাপটিপদাভাৰোৰ ‘‘সরণো’’তি ৰিঞ্ঞাযতীতি তেহি সব্বাকুসলানং সরণতা সিদ্ধা হোতীতি.

সুত্তন্তিকদুকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা

১৩০৩. ৰিৰেচিতত্তাতি ৰিসুং কতত্তা পকাসিতত্তা. অসেসেত্ৰা খেপেতীতি ৰজিরং অত্তনা পতিতট্ঠানং অসেসেত্ৰা খেপেতি পুন অপাকতিকতাআপাদনেন.

১৩১১. তপ্পতীতি ৰিপ্পটিসারী হোতি, অনুসোচতি ৰা.

১৩১৩. অহন্তি ইতি-সদ্দপরেন অহং-সদ্দেন হেতুভূতেন যো অত্থো ৰিঞ্ঞাযতি, সো সংকথীযতি, উদীরীযতীতি অত্থো. অঞ্ঞথা হি ৰুচ্চমানস্স ৰচনেন পকাসিযমানস্স পদত্থস্স সঙ্খাদিভাৰে সব্বেসং কুসলাদিধম্মানং অধিৰচনাদিতা সিযাতি. ভাৰোতি সত্তৰেৰচনন্তি ভণন্তি, ধাতুযা ৰা এতং অধিৰচনং. দত্তোতি এত্তাৰতা সত্তপঞ্ঞত্তিং দস্সেত্ৰা অঞ্ঞম্পি উপাদাপঞ্ঞত্তিং দস্সেতুং ‘‘মঞ্চো’’তিআদিমাহ. অহন্তি চ পৰত্তং অধিৰচনং ৰদন্তেন সুণন্তেন চ পুব্বে গহিতসঞ্ঞেন অত্থপ্পকাসনভাৰেন ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি তস্মিং অৰিঞ্ঞাতে তদত্থৰিজাননং অত্থীতি ৰিসেসেন অধিৰচনং ‘‘ঞাযতীতি সমঞ্ঞা’’তি ৰুত্তং. এতস্সত্থস্স অহন্তি ইদং অধিৰচনন্তি এৰং ৰা সঞ্ঞাগহণৰসেন ঞাযতি সমঞ্ঞাযতি পাকটা হোতীতি সমঞ্ঞা. পঞ্ঞাপীযতীতি অহন্তি ইদং এতস্স অধিৰচনন্তি এৰং ঠপীযতীতি অত্থো. ৰোহরীযতীতি ৰুচ্চতি. উদ্ধেয্যন্তি উদ্ধরিতব্বং. অপি নামসহস্সতোতি অনেকেহিপি নামসহস্সেহীতি অত্থো. সযমেৰ উপপতনসীলং নামং ‘‘ওপপাতিকনাম’’ন্তি ৰুচ্চতি.

করীযতীতি কম্মং, নামমেৰ কম্মং নামকম্মং. তথা নামধেয্যং. করণঠপনসদ্দাপি হি কম্মত্থা হোন্তীতি. অথ করণত্থা, করীযতি চ ঠপীযতি চ এতেন অত্থো এৰংনামোতি পঞ্ঞাপীযতীতি করণং ঠপনঞ্চ নাম হোতি. অথ ভাৰত্থা, ঞাপনমত্তমেৰ করণং ঠপনন্তি চ ৰুত্তং. নামনিরুত্তি নামব্যঞ্জনন্তি নামমিচ্চেৰ ৰুত্তং হোতি. ন হি পথৰীসঙ্খাতং অত্থপ্পকারমত্তং নিৰদতি ব্যঞ্জযতি ৰা পথৰীতি নামং নিৰদতি ব্যঞ্জযতি ৰা, তস্মা অনামস্স নিরুত্তিব্যঞ্জনভাৰনিৰারণত্থং ‘‘নামনিরুত্তি নামব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং. এৰং নামাভিলাপোতি এত্থাপি নযো. এত্থ পন সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰোহারোতি চতূহি পদেহি পঞ্ঞাপিতব্বতো পঞ্ঞত্তি ৰুত্তা, ইতরেহি পঞ্ঞাপনতো.

তত্থ চ ‘‘পুরিমা উপাদাপঞ্ঞত্তি উপ্পাদৰযকিচ্চরহিতা লোকসঙ্কেতসিদ্ধা, পচ্ছিমা নামপঞ্ঞত্তি, যায পুরিমা পঞ্ঞত্তি রূপাদযো চ সোতদ্ৰারৰিঞ্ঞাণসন্তানানন্তরমুপ্পন্নেন গহিতপুব্বসঙ্কেতেন মনোদ্ৰারৰিঞ্ঞাণসন্তানেন গহিতায পঞ্ঞাপীযন্তী’’তি আচরিযা ৰদন্তি. এতস্মিং পন ইমিস্সা পাল়িযা অট্ঠকথায চ অত্থে সতি যং ৰুত্তং মাতিকাযং ‘‘ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তা অধিৰচনা নাম, সহেতুকং কত্ৰা ৰুচ্চমানা অভিলাপা নিরুত্তি নাম, পকারেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি নামা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১০১-১০৮), তেন ৰিরোধো সিযা. ন হি উপ্পাদৰযকিচ্চরহিতস্স ৰচনমত্তং অধিকারং কত্ৰা পৰত্তি অত্থি উপ্পাদাদিসহিতস্সেৰ পৰত্তিসব্ভাৰতো, ন চ ৰচনৰচনত্থৰিমুত্তস্স নামস্স নিদ্ধারেত্ৰা সহেতুকং কত্ৰা ৰুচ্চমানতা অত্থি, নাপি অনিদ্ধারিতসভাৰস্স পদত্থস্স তেন তেন পকারেন ঞাপনং অত্থীতি.

দুৰিধা চাযং পঞ্ঞত্তি যথাৰুত্তপ্পকারাতি অট্ঠকথাৰচনঞ্চ ন দিস্সতি, অট্ঠকথাযং পন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিআদযো ছ পঞ্ঞত্তিযোৰ ৰুত্তা. তত্থ ‘‘রূপং ৰেদনা’’তিআদিকা ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘ইত্থী পুরিসো’’তিআদিকা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞো’’তিআদিকা ৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘ইত্থিসদ্দো পুরিসসদ্দো’’তিআদিকা অৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিকা ৰিজ্জমানেন ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ‘‘খত্তিযকুমারো ব্রাহ্মণকুমারো’’তিআদিকা অৰিজ্জমানেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. ন চেত্থ যথাৰুত্তপ্পকারা দুৰিধা পঞ্ঞত্তি ৰুত্তাতি সক্কা ৰিঞ্ঞাতুং. ৰিজ্জমানস্স হি সঙ্খা…পে… অভিলাপো ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. অৰিজ্জমানস্স চ সঙ্খাদিকা অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তেসংযেৰ ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন পৰত্তা সঙ্খাদযো ইতরাতি.

অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৰচনেন পঞ্ঞাপিতব্বা উপাদাপঞ্ঞত্তি, তস্সা পঞ্ঞাপনভূতা নামপঞ্ঞত্তি চ ৰুত্তা, ইতরেহি নামপঞ্ঞত্তিযেৰ যথাৰুত্তাতি চে? ন, অসিদ্ধত্তা. সতি হি উজুকে পুরিমে পাল়িঅনুগতে অত্থে অযমত্থো ইমায অট্ঠকথায ৰুত্তোতি অসিদ্ধমেতং. যদি চ সত্তরথঘটাদিদিসাকালকসিণঅজটাকাসকসিণুগ্ঘাটিমাকাসআকিঞ্চঞ্ঞাযতনৰিসযনিরোধসমাপত্তিআদিপ্পকারা উপাদাপঞ্ঞত্তি অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি, এতেনেৰ ৰচনেন তস্সা অৰিজ্জমানতা ৰুত্তাতি ন সা অত্থীতি ৰত্তব্বা. যথা চ পঞ্ঞাপিতব্বতো অৰিজ্জমানানং সত্তাদীনং অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো, এৰং রূপাদীনং ৰিজ্জমানানং পঞ্ঞপেতব্বতো ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৰো আপজ্জতি. ততো ‘‘সব্বে ধম্মা পঞ্ঞত্তী’’তি পঞ্ঞত্তিপথেহি অৰিসিট্ঠো পঞ্ঞত্তিধম্মনিদ্দেসো ৰত্তব্বো সিযা. অথাপি পঞ্ঞাপিতব্বপঞ্ঞাপনৰিসেসদস্সনত্থো সঙ্খাদিনিদ্দেসো, তথাপি ‘‘একধম্মো সব্বধম্মেসু নিপততি, সব্বধম্মা একধম্মস্মিং নিপতন্তী’’তিআদিনা পঞ্ঞাপিতব্বানং পঞ্ঞত্তিপথভাৰস্স দস্সিতত্তা পঞ্ঞাপিতব্বানং পঞ্ঞত্তিভাৰে পঞ্ঞত্তিপথা পঞ্ঞত্তিসদ্দেনেৰ ৰুত্তাতি পঞ্ঞত্তিপথপদং ন ৰত্তব্বং সিযা, নাপি সক্কা পঞ্ঞাপিতব্বপঞ্ঞাপনৰিসেসদস্সনত্থো সঙ্খাদিনিদ্দেসোতি ৰত্তুং সঙ্খাদিসদ্দানং সমানত্থত্তা. ৰুত্তঞ্হি ‘‘মরণেনপি তং পহীযতি, যং পুরিসো মমিদন্তি মঞ্ঞতী’’তি (মহানি. ৪১) এত্থ ‘‘পুরিসোতি সঙ্খা সমঞ্ঞা…পে… অভিলাপো’’তি (মহানি. ৪১). তথা ‘‘মাগণ্ডিযোতি তস্স ব্রাহ্মণস্স নামং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তিআদি (মহানি. ৭৩). ন চ ‘‘অযং ইত্থন্নামো’’তি সঙ্কেতগ্গহণং ‘‘রূপং তিস্সো’’তিআদিৰচনগ্গহণঞ্চ মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞস্স অসিদ্ধসভাৰস্স অত্থপঞ্ঞাপনে সমত্থতা সম্ভৰতি, তেসঞ্চ অসমত্থতা. যদি হি তেসং ৰিনা পঞ্ঞত্তিযা অত্থপঞ্ঞাপনে অসমত্থতা সিযা, পঞ্ঞত্তিপঞ্ঞাপনে চ অসমত্থতাতি তস্সা অঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৰত্তব্বা সিযা, তস্সা তস্সাতি অনৰত্থানং, ততো অত্থৰিজাননমেৰ ন সিযা, নাপি সঙ্কেতগ্গহণং সঙ্কেতস্স পঞ্ঞত্তিভাৰে ‘‘অযং ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি ৰা, ‘‘ইমস্সত্থস্স ইদং ৰচনং জোতক’’ন্তি ৰা. সঞ্ঞুপ্পাদমত্তে পন সঙ্কেতগ্গহণে ৰচনস্স ৰচনত্থৰিনিমুত্তস্স কপ্পনে পযোজনং নত্থি. ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো ৰোহারো লোকিযে সোতে পটিহঞ্ঞতি’’ (কথা. ৩৪৭), ‘‘অভিজানাসি নো ত্ৰং আনন্দ ইতো পুব্বে এৰরূপং নামধেয্যং সুতং যদিদং জনৰসভো’’তি (দী. নি. ২.২৮০), ‘‘নামঞ্চ সাৰেতি কোণ্ডঞ্ঞো অহং ভগৰা’’তিআদীহি (সং. নি. ১.২১৭) চ পঞ্ঞত্তিযা ৰচনভাৰো সিদ্ধো. তস্মা পাল়িযা অট্ঠকথায চ অৰিরুদ্ধো অত্থো ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বো.

যদি সত্তাদযো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি ন হোন্তি, কা পন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি নামাতি? পকাসিতো অযমত্থো ‘‘অৰিজ্জমানানং সত্তাদীনং সঙ্খা…পে… অভিলাপো অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. সত্তাদীনঞ্চ অৰিজ্জমানত্তা অত্থিতা নেৰ ৰত্তব্বা, যে চ ৰদেয্যুং ‘‘রূপাদীনি ৰিয অৰিজ্জমানত্তা অৰিজ্জমানতা ৰুত্তা, ন নত্থিভাৰতো’’তি, অযঞ্চ ৰাদো হেৰত্থিকথায পটিসিদ্ধো, ন চ রূপং ৰেদনা ন হোতীতি অৰিজ্জমানং নাম হোতি. এৰং সত্তাদযোপি যদি অত্থি, রূপাদযো ন হোন্তীতি অৰিজ্জমানাতি ন ৰত্তব্বা. যস্মা পন যেসু রূপাদীসু চক্খাদীসু চ তথা তথা পৰত্তমানেসু ‘‘সত্তো ইত্থী রথো ঘটো’’তিআদিকা ৰিচিত্তসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সঞ্ঞানুলোমানি চ অধিৰচনানি, তেহি রূপচক্খাদীহি অঞ্ঞো সত্তরথাদিসঞ্ঞাৰলম্বিতো ৰচনত্থো ৰিজ্জমানো ন হোতি, তস্মা সত্তরথাদিঅভিলাপা ‘‘অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি ৰুচ্চন্তি, ন চ তে ‘‘মুসা’’তি ৰুচ্চন্তি লোকসমঞ্ঞাৰসেন পৰত্তত্তা. ততো এৰ তে অভিলাপা ‘‘সম্মুতিসচ্চ’’ন্তি ৰুচ্চন্তি. সো চ ৰচনত্থো সযং অৰিজ্জমানোপি ৰিজ্জমানস্স ৰচনস্সেৰ ৰসেন পঞ্ঞত্তিৰোহারং লভতি, ‘‘সম্মুতিসচ্চ’’ন্তি চ ৰুচ্চতি যথাগহিতসঞ্ঞাৰসেন পৰত্তৰচনত্থভাৰতো. ‘‘সম্মুতিঞাণং সচ্চারম্মণমেৰ, নাঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি (কথা. ৪৩৪) কথায চ ‘‘পথৰীকসিণাদি চীৰরাদি চ সম্মুতিসচ্চম্হী’’তি ইমিনাৰ অধিপ্পাযেন ৰুত্তন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. যস্মা রূপাদীসু সন্তানেন পৰত্তমানেসু একত্তগ্গহণৰসেন তে অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তং সত্তাদিগ্গহণং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি ৰিয রূপাদীসু তেসু খন্ধেসু চক্খাদীসু চ অসন্তং অৰিজ্জমানং সত্তরথাদিং গণ্হাতি, তস্মা তং পরিত্তারম্মণাদিভাৰেন ন ৰত্তব্বন্তি ৰুত্তং. তথা যং খন্ধসমূহসন্তানং একত্তেন গহিতং উপাদায ‘‘কল্যাণমিত্তো পাপমিত্তো পুগ্গলো’’তি গহণং পঞ্ঞত্তি চ পৰত্ততি, তং তদুপাদানভূতং পুগ্গলসঞ্ঞায সেৰমানস্স কুসলাকুসলানং উপ্পত্তি হোতীতি ‘‘পুগ্গলোপি উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৯) ৰুত্তং. যস্মা পন পুগ্গলো নাম কোচি ভাৰো নত্থি, তস্মা যথা আপোধাতুআদীনি চিত্তেন ৰিৰেচেত্ৰা পথৰীধাতু উপলব্ভতি, ন এৰং রূপাদযো খন্ধে ৰিৰেচেত্ৰা পুগ্গলো উপলব্ভতি. পটিসেধিতা চ পুগ্গলকথায পুগ্গলদিট্ঠি. ৰজিরায চ ভিক্খুনিযা ৰুত্তং –

‘‘কং নু সত্তোতি পচ্চেসি, মার দিট্ঠিগতং নু তে;

সুদ্ধসঙ্খারপুঞ্জোযং, নযিধ সত্তুপলব্ভতী’’তি. (সং. নি. ১.১৭১; মহানি. ১৮৬; কথা. ২৩৩);

সত্তোতি পন ৰচনস্স পঞ্ঞত্তিযা পৰত্তিং দস্সেতুং সা এৰমাহ –

‘‘যথাপি অঙ্গসম্ভারা, হোতি সদ্দো রথো ইতি;

এৰং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি সত্তোতি সম্মুতী’’তি. (সং. নি. ১.১৭১; মহানি. ১৮৬; কথা. ২৩৩);

যদি পুগ্গলো ন ৰিজ্জতি, কথং পুগ্গলগ্গহণস্স সারম্মণতা সিযাতি? অৰিজ্জমানস্সপি আরম্মণস্স গহণতো. অৰিজ্জমানম্পি হি পরিকপ্পিতং লোকসঞ্ঞাতং ৰা ৰিজ্জমানং ৰা সভাৰভূতং আরম্মণং গহেত্ৰাৰ উপ্পজ্জনতো সারম্মণতা ৰুত্তা. সারম্মণাতি হি ৰচনং চিত্তচেতসিকানং আরম্মণেন ৰিনা অপ্পৰত্তিঞ্ঞেৰ দীপেতি, ন তেহি গহিতস্স আরম্মণস্স ৰিজ্জমানতং অৰিজ্জমানতং ৰাতি. অযং সঙ্খতাসঙ্খতৰিনিমুত্তস্স অত্থিতাপটিসেধং সব্বথা অনুৰত্তন্তানং ৰিনিচ্ছযো.

১৩১৬. নামকরণট্ঠেনাতি অঞ্ঞং অনপেক্খিত্ৰা সযমেৰ অত্তনো নামকরণসভাৰতোতি অত্থো. যঞ্হি পরস্স নামং করোতি, তস্স চ তদপেক্খত্তা অঞ্ঞাপেক্খং নামকরণন্তি নামকরণসভাৰতা ন হোতি. তস্মা মহাজনস্স ঞাতীনং গুণানঞ্চ সামঞ্ঞনামাদিকারকানং নামভাৰো নাপজ্জতি. যস্স চ অঞ্ঞেহি নামং করীযতি, তস্স চ নামকরণসভাৰতা নত্থীতি নত্থিযেৰ নামভাৰো, ৰেদনাদীনং পন সভাৰসিদ্ধত্তা ৰেদনাদিনামস্স নামকরণসভাৰতো নামতা ৰুত্তা. পথৰীআদিনিদস্সনেন নামস্স সভাৰসিদ্ধতংযেৰ নিদস্সেতি, ন নামভাৰসামঞ্ঞং, নিরুল়্হত্তা পন নামসদ্দো অরূপধম্মেসু এৰ ৰুত্তো, ন পথৰীআদীসূতি ন তেসং নামভাৰো. মাতিকায চ পথৰীআদীনং নামতানাপত্তি ৰুত্তাৰ. ন হি পথৰীআদিনামং ৰিজহিত্ৰা কেসাদিনামেহি রূপধম্মানং ৰিয ৰেদনাদিনামং ৰিজহিত্ৰা অঞ্ঞেন নামেন অরূপধম্মানং ৰোহরিতব্বেন পিণ্ডাকারেন পৰত্তি অত্থীতি.

অথ ৰা রূপধম্মা চক্খাদযো রূপাদযো চ তেসং পকাসকপকাসিতব্বভাৰতো ৰিনা নামেন পাকটা হোন্তি, ন এৰং অরূপধম্মাতি অধিৰচনসম্ফস্সো ৰিয নামাযত্তগহণীযভাৰেন ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তা, পটিঘসম্ফস্সোপি ন চক্খাদীনি ৰিয নামেন ৰিনা পাকটোতি ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তো. অরূপতায ৰা অঞ্ঞনামসভাগত্তা সঙ্গহিতোযং, অঞ্ঞফস্সসভাগত্তা ৰা. ৰচনত্থোপি হি ‘‘রূপযতীতি রূপং, নামযতীতি নাম’’ন্তি ইধ পচ্ছিমপুরিমানং সম্ভৰতি. রূপযতীতি ৰিনাপি নামেন অত্তানং পকাসযতীতি অত্থো, নামযতীতি নামেন ৰিনা অপাকটভাৰতো অত্তনো পকাসকং নামং করোতীতি অত্থো. আরম্মণাধিপতিপচ্চযতাযাতি সতিপি রূপস্স আরম্মণাধিপতিপচ্চযভাৰে ন পরমস্সাসভূতং নিব্বানং ৰিয সাতিসযং তংনামনসভাৰেন পচ্চযোতি নিব্বানমেৰ ‘‘নাম’’ন্তি ৰুত্তং.

১৩১৮. ৰট্টমূলসমুদাচারদস্সনত্থন্তি সত্তানং ৰট্টমূলসমুদাচারো নাম অৰিজ্জা চ ভৰতণ্হা চ, তংদস্সনত্থন্তি অত্থো. তত্থ সমুদাচরতীতি সমুদাচারো, ৰট্টমূলমেৰ সমুদাচারো ৰট্টমূলসমুদাচারো, ৰট্টমূলদস্সনেন ৰট্টমূলানং পৰত্তি দস্সিতা হোতীতি ৰট্টমূলানং সমুদাচারস্স দস্সনত্থন্তিপি অত্থো.

১৩২০. একেকস্মিঞ্চ অত্তাতি চ লোকোতি চ গহণৰিসেসং উপাদায ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰুত্তং. একং ৰা খন্ধং অত্ততো গহেত্ৰা অঞ্ঞং অত্তনো উপভোগভূতো লোকোতি গণ্হন্তস্স অত্তনো অত্তানং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা পরস্স অত্তানং ‘‘লোকো’’তি গণ্হন্তস্স ৰা ৰসেন ‘‘অত্তা চ লোকো চা’’তি ৰুত্তং. তং ভৰিস্সতীতি তং দ্ৰিধাপি গহিতং খন্ধপঞ্চকং ভৰিস্সতীতি নিৰিট্ঠা পরামসন্তীতি অত্থো.

১৩৩২. সহ সিক্খিতব্বো ধম্মো সহধম্মো, তত্থ ভৰং সহধম্মিকং. কম্মত্থে ৰত্তমানতো দোৰচস্সসদ্দতো আয-সদ্দং অনঞ্ঞত্থং কত্ৰা ‘‘দোৰচস্সায’’ন্তি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘দুব্বচস্স কম্ম’’ন্তি আহ. দোৰচস্সস্স ৰা অযনং পৰত্তি দোৰচস্সাযং. ৰচনস্স পটিৰিরুদ্ধৰচনং পটাণিকগহণং. গুণেহি গরূসু গারৰেন ৰসনং গরুৰাসো. জাতিআদীহি জেট্ঠকেসু পটিস্সুণিতব্বেসু ৰসনং সজেট্ঠকৰাসো. ওত্তপ্পিতব্বা ৰা গরুনো. হিরিযিতব্বা জেট্ঠকা. যায চেতনায দুব্বচো হোতি, সা দোৰচস্সতা ভৰিতুং অরহতীতি ‘‘সঙ্খারক্খন্ধোযেৰা’’তি আহ.

১৩৩৩. দু-সদ্দেন যুত্তং নামং দুন্নামং. অনুপসঙ্কমন্তস্সপি অনুসিক্খনং সেৰনাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ভজনাতি উপসঙ্কমনা’’তি আহ. সব্বতোভাগেনাতি কাযৰাচাচিত্তেহি আৰি চেৰ রহো চ.

১৩৩৬. ৰিনযোতি ৰিভঙ্গখন্ধকা ৰুত্তা. ৰত্থুৰীতিক্কমতো পুব্বে পরতো চ আপত্তিং আপজ্জন্তো নাম ন হোতীতি সহ ৰত্থুনা আপত্তিং পরিচ্ছিন্দতি. তেনাহ ‘‘সহ ৰত্থুনা…পে… আপত্তিকুসলতা নামা’’তি. সহ কম্মৰাচাযাতি অব্ভানতিণৰত্থারককম্মৰাচায ‘‘অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামং আপত্তিং আপজ্জি’’ন্তিআদিকায চ. সহেৰ হি কম্মৰাচায আপত্তিৰুট্ঠানঞ্চ পরিচ্ছিন্দতীতি. আপত্তিযা ৰা কারণং ৰত্থু, ৰুট্ঠানস্স কারণং কম্মৰাচাতি কারণেন সহ ফলস্স জাননৰসেন ‘‘সহ ৰত্থুনা সহ কম্মৰাচাযা’’তি ৰুত্তং.

১৩৩৮. অযমেৰত্থো সহ পরিকম্মেনাতি এত্থ ৰুত্তো. ৰুট্ঠানকপঞ্ঞাযাতি ৰুট্ঠানস্স কারণভূতায পরিকম্মপঞ্ঞায.

১৩৪০. ধাতুৰিসযা সব্বাপি পঞ্ঞা ধাতুকুসলতা, তদেকদেসা মনসিকারকুসলতাতি অধিপ্পাযেন পুরিমপদেপি উগ্গহমনসিকারজাননপঞ্ঞা ৰুত্তা. পুরিমপদে ৰা ৰাচুগ্গতায ধাতুপাল়িযা মনসিকরণং ‘‘মনসিকারো’’তি ৰুত্তং. তত্থ উগ্গণ্হন্তী মনসিকরোন্তী ধাতুপাল়িযা অত্থং সুণন্তী গন্থতো চ অত্থতো চ ধারেন্তী ‘‘অযং চক্খুধাতু নামা’’তিআদিনা সভাৰতো অট্ঠারসেৰাতি গণনতো চ পরিচ্ছেদং জানন্তী চ পঞ্ঞা উগ্গহপঞ্ঞাদিকা ৰুত্তা. পচ্ছিমপদে পঞ্চৰিধাপি সা পঞ্ঞা উগ্গহোতি ততো চ পৰত্তো অনিচ্চাদিমনসিকারো ‘‘উগ্গহমনসিকারো’’তি ৰুত্তো, তস্স জাননং পৰত্তনমেৰ, যথা পৰত্তং ৰা উগ্গহং, এৰমেৰ পৰত্তো উগ্গহোতি জাননং উগ্গহজাননং. মনসিকারোপি ‘‘এৰং পৰত্তেতব্বো এৰঞ্চ পৰত্তো’’তি জাননং মনসিকারজাননং. তদুভযম্পি মনসিকারকোসল্লন্তি ৰুত্তং. উগ্গহোপি হি মনসিকারসম্পযোগতো মনসিকারনিরুত্তিং লদ্ধুং যুত্তোতি যো চ মনসি কাতব্বো, যো চ মনসিকরণুপাযো, সব্বো সো মনসিকারোতি ৰত্তুং ৰট্টতীতি. তত্থ চ কোসল্লং মনসিকারকুসলতাতি.

১৩৪২. তীসুপি ৰা…পে… ৰট্টতীতি তস্সা চ উগ্গহাদিভাৰো ৰুত্তো. সম্মসনং পঞ্ঞা, সা মগ্গসম্পযুত্তা অনিচ্চাদিসম্মসনকিচ্চং সাধেতি নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনতো. মনসিকারো সম্মসনসম্পযুত্তো তথেৰ অনিচ্চাদিমনসিকারকিচ্চং মগ্গসম্পযুত্তো সাধেতি. তেনাহ ‘‘সম্মসনমনসিকারা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা’’তি. ইমিনা পন পচ্চযেন ইদং হোতীতি এৰং অৰিজ্জাদীনং সঙ্খারাদিপচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভাৰজাননং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতাতি দস্সেতি.

১৩৪৪. অম্ববীজাদীনি অনুপাদিন্নকদস্সনত্থং ৰুত্তানি. সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰিসভাগা অননুরূপা অনুপ্পাদকাযেৰ চক্খাদযো ‘‘ৰিসভাগপচ্চযা’’তি ৰুত্তা, তেহি অনুপ্পজ্জমানানেৰ চ সোতৰিঞ্ঞাণাদীনি ‘‘ৰিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নধম্মা’’তি. সোতৰিঞ্ঞাণেন ৰা ৰিসভাগস্স চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযোতি ৰিসভাগপচ্চযো, চক্খাযতনস্স ৰিসভাগেন সোতাযতনেন পচ্চযেন সমুপ্পন্নো ৰিসভাগপচ্চযসমুপ্পন্নো.

১৩৪৬. অজ্জৰনিদ্দেসে অজ্জৰো অজ্জৰতাতি উজুতা উজুকতা ইচ্চেৰ ৰুত্তং হোতীতি অজ্জৰমদ্দৰনিদ্দেসেসু উজুকতামুদুতানিদ্দেসেহি ৰিসেসং মদ্দৰনিদ্দেসে ৰুত্তং ‘‘নীচচিত্ততা’’তিপদমাহ. তত্থ ‘‘নীচচিত্ততা মুদুতা’’তি পুন মুদুতাৰচনং নীচচিত্ততায ৰিসেসনত্থং. ওমানোপি হি নীচচিত্ততা হোতি, ন পন মুদুতাতি.

১৩৪৮. পরেসং দুক্কটং দুরুত্তঞ্চ পটিৰিরোধাকরণেন অত্তনো উপরি আরোপেত্ৰা ৰাসেন্তি. চিত্তস্স সকমনতাতি চিত্তস্স অব্যাপন্নো সকো মনোভাৰোতি অত্থো. চিত্তন্তি ৰা চিত্তপ্পবন্ধং একত্তেন গহেত্ৰা তস্স অন্তরা উপ্পন্নেন পীতিসহগতমনেন সকমনত্তং আহ. অত্তমনো ৰা পুগ্গলো, তস্স ভাৰো অত্তমনতা. সা ন সত্তস্সাতি পুগ্গলদিট্ঠিনিৰারণত্তং ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৰুত্তং.

১৩৪৯. কাযৰাচাহি কত্তব্বস্স অকরণেন অসাদিযিতব্বস্স সাদিযনেন চ মনসাপি আচরতি এৰ, ইন্দ্রিযসংৰরাদিভেদনৰসেন ৰা এতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

১৩৫০. সদোসৰণে রুক্খে নিয্যাসপিণ্ডিযো, অহিচ্ছত্তকানি ৰা উট্ঠিতানি ‘‘অণ্ডকানী’’তি ৰদন্তি. ফেগ্গুরুক্খস্স পন কুথিতস্স অণ্ডানি ৰিয উট্ঠিতা চুণ্ণপিণ্ডিযো গণ্ঠিযো ৰা ‘‘অণ্ডকানী’’তি ৰেদিতব্বা. পদুমনাল়ং ৰিয সোতং ঘংসযমানা ৰিয পৰিসন্তী কক্কসা দট্ঠব্বা. কোধেন নিব্বত্তা তস্স পরিৰারভূতা কোধসামন্তা. পুরে সংৰড্ঢনারী পোরী, সা ৰিয সুকুমারা মুদুকা ৰাচা পোরী ৰিযাতি পোরী. তত্থাতি ‘‘ভাসিতা হোতী’’তি ৰুত্তায কিরিযাযাতিপি যোজনা সম্ভৰতি, তত্থ ৰাচাযাতি ৰা. সণ্হৰাচতাতিআদিনা তং ৰাচং পৰত্তযমানং চেতনং দস্সেতি.

১৩৫১. আমিসালাভেন যং ছিদ্দং হোতি, তং আমিসালাভেন ‘‘ছিদ্দ’’ন্তি ৰুত্তং. দ্ৰেযেৰ হীতি যথাৰুত্তানি আমিসধম্মালাভেহি পৰত্তমানানি ছিদ্দানি আহ. গমনসভাগেনাতি গমনমগ্গস্স অনুচ্ছৰিকদিসাভাগেন. সঙ্গহপক্খে ঠত্ৰাতি সঙ্গহং করোমিচ্চেৰ কথেতব্বং, ন লাভসক্কারকামতাদীহীতি অত্থো. অৰস্সং কাতব্বং কিচ্চং, ইতরং করণীযং. অব্ভানতো অঞ্ঞং আপত্তিৰুট্ঠানং ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং.

১৩৫২. সসম্ভারকথাতি দস্সনস্স কারণসহিতাতি অত্থো, সসম্ভারস্স ৰা দস্সনস্স কথা সসম্ভারকথা. যস্স চক্খুন্দ্রিযাসংৰরস্স হেতূতি ৰত্ৰা পুন ‘‘তস্স চক্খুন্দ্রিযস্স সতিকৰাটেন পিদহনত্থাযা’’তি ৰুত্তং, ন অসংৰরস্সাতি. তদিদং যং চক্খুন্দ্রিযাসংৰরস্স হেতু অভিজ্ঝাদিঅন্ৰাস্সৰনং দস্সিতং, তং অসংৰুতচক্খুন্দ্রিযস্সেৰ হেতুপৰত্তং দস্সিতন্তি কত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং, যত্ৰাধিকরণন্তি হি যস্স চক্খুন্দ্রিযস্স কারণাতি অত্থো. কস্স চ কারণাতি? অসংৰুতস্স. কিঞ্চ অসংৰুতং? যস্স চক্খুন্দ্রিযাসংৰরস্স হেতু অন্ৰাস্সৰন্তি তদুপলক্খিতং, তস্স সংৰরাযাতি অযমত্থযোজনা.

জৰনক্খণে পন দুস্সীল্যং ৰাতিআদি পুন অৰচনত্থং ইধেৰ সব্বং ৰুত্তন্তি ছসু দ্ৰারেসু যথাসম্ভৰং যোজেতব্বং. ন হি পঞ্চদ্ৰারে কাযৰচীদুচ্চরিতসঙ্খাতং দুস্সীল্যং অত্থীতি. যথা কিন্তিআদিনা নগরদ্ৰারে অসংৰরে সতি তংসম্বন্ধানং ঘরাদীনং অসংৰুততা ৰিয জৰনে অসংৰরে সতি তংসম্বন্ধানং দ্ৰারাদীনং অসংৰুততাতি এৰং অঞ্ঞেসং সংৰরে, অঞ্ঞেসং সংৰুততাসামঞ্ঞমেৰ নিদস্সেতি, ন পুব্বাপরসামঞ্ঞং অন্তো বহি সামঞ্ঞং ৰা. সতি ৰা দ্ৰারভৰঙ্গাদিকে পুন উপ্পজ্জমানং জৰনং বাহিরং ৰিয কত্ৰা নগরদ্ৰারসমানং ৰুত্তং, ইতরঞ্চ অন্তোনগরদ্ৰারসমানং. জৰনে ৰা অসংৰরে উপ্পন্নে ততো পরং দ্ৰারভৰঙ্গাদীনং অসংৰরহেতুভাৰাপত্তিতো নগরদ্ৰারসদিসেন জৰনেন পৰিসিত্ৰা দুস্সীল্যাদিচোরানং দ্ৰারভৰঙ্গাদিমূসনং কুসলভণ্ডৰিনাসনং কথিতন্তি দট্ঠব্বং.

১৩৫৩. ইমিনা আহারেন নিত্থরণত্থেন অত্থিকভাৰো ইদমত্থিকতা. আহারপরিভোগে অসন্তুস্সনাতি আহারপরিভোগক্খণে পৰত্তা অসন্তুস্সনা, দৰত্থাদিঅভিলাসোতি অত্থো. এত্থ চ অসন্তুট্ঠিতা লোভো, অমত্তঞ্ঞুতা অপ্পটিসঙ্খা চ মোহোতি ইমে দ্ৰে ধম্মা ‘‘ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা’’তি ৰেদিতব্বা.

১৩৫৫. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা পৰত্তমানোৰ মানমদো. অসদ্ধম্মসেৰনাসমত্থতং নিস্সায পৰত্তো মানো, রাগো এৰ ৰা পুরিসমদো. সক্করসপ্পিখীরাদীনি যোজেত্ৰা বহলপক্কং ভোজনং পিণ্ডরসভোজনং, বহলপক্কং ৰা মংসরসাদিভোজনং. মন্দন্তি অপ্পং. ঠিতিযাতি ঠিতত্থং. তদত্থঞ্চ ভুঞ্জন্তো যস্মা ‘‘কাযং ঠপেস্সামী’’তি ভুঞ্জতি, তস্মা ‘‘ঠপনত্থাযা’’তি ৰুত্তং. অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকাতি ইদং খুদায ৰিসেসনং যস্সা অপ্পৰত্তি ভোজনেন কাতব্বা, তস্সা দস্সনত্থং. সকলং সাসনন্তি পাল়িধম্মম্পি সব্বকুসলেপি সঙ্গণ্হাতি. অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনা, ভুত্তপচ্চযা ন উপ্পজ্জনকৰেদনাতি এতাসং কো ৰিসেসো? পুরিমা যথাপৰত্তা জিঘচ্ছানিমিত্তা ৰেদনা. সা হি অভুঞ্জন্তস্স ভিয্যো পৰত্তনৰসেন উপ্পজ্জতীতি. পচ্ছিমাপি খুদানিমিত্তাৰ অঙ্গদাহসূলাদিৰেদনা অপ্পৰত্তা. সা হি ভুত্তপচ্চযা পুব্বে অনুপ্পন্নাৰ ন উপ্পজ্জিস্সতি. ৰিহিংসানিমিত্ততা চেতাসং ৰিহিংসায ৰিসেসো.

যাত্রাতি যাপনা ৰুত্তা, পুব্বেপি ‘‘যাপনাযা’’তি ৰুত্তং, কো এত্থ ৰিসেসো? পুব্বে ‘‘যাপনাযাতি জীৰিতিন্দ্রিযযাপনত্থাযা’’তি ৰুত্তং, ইধ পন চতুন্নং ইরিযাপথানং অৰিচ্ছেদসঙ্খাতা যাপনা যাত্রাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. দাযকদেয্যধম্মানং অত্তনো চ পমাণং অজানিত্ৰা পটিগ্গহণং, সদ্ধাদেয্যৰিনিপাতনত্থং ৰা পটিগ্গহণং অধম্মিকপটিগ্গহণং, যেন ৰা আপত্তিং আপজ্জেয্য. অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগো অধম্মেন পরিভোগো. অনৰজ্জে অনিন্দিতব্বে পচ্চযে সাৰজ্জং সনিন্দং পরিভোগেন অত্তানং করোতি. অনৰজ্জতা চ ভৰিস্সতীতি অত্তনো পকতিঅগ্গিবলাদিং জানিত্ৰা ‘‘এৰং মে অগরহিতব্বতা চ ভৰিস্সতী’’তি পমাণযুত্তং আহারেতীতি অত্থো.

সুখো ইরিযাপথৰিহারো ফাসুৰিহারো. এত্তকঞ্হি ভুঞ্জিত্ৰা…পে… পৰত্তন্তীতি ইরিযাপথানং সুখপ্পৰত্তিযা কারণভূতং ভুঞ্জনং পিৰনঞ্চ ইরিযাপথেহি কারণভাৰেন গহিতত্তা তেহি সাধিতং ৰিয ৰুত্তং. ‘‘অভুত্ৰা উদকং পিৰে’’তি লিখন্তি, ‘‘ভুত্ৰানা’’তি পন পাঠো. পুনপি হি অপ্পস্সেৰ অনুজাননৰসেন –

‘‘কপ্পিযং তং চে ছাদেতি, চীৰরং ইদমত্থিকং;

অলং ফাসুৰিহারায.

‘‘পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স, জণ্ণুকে নাভিৰস্সতি;

অলং ফাসুৰিহারাযা’’তি. (থেরগা. ৯৮৪-৯৮৫) –

আহ.

ভোজনানিসংসোতি যথাৰুত্তেহি অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতস্স ভোজনস্স অগরহিতব্বতা সুখৰিহারো চ আনিসংসোতি অত্থো. যুত্তস্স নিদ্দোসস্স ভোজনস্স পরিমাণস্স চ ৰসেন জাননং যুত্তপমাণজাননং নাম.

১৩৫৬. ৰিনাসং পত্তিযা নট্ঠা, পটিপক্খেহি অভিভূতত্তা মুট্ঠা চ সতি যস্স, সো নট্ঠমুট্ঠস্সতি, তস্স ভাৰো নট্ঠমুট্ঠস্সতিতা.

১৩৬৮. ৰিসুদ্ধিপ্পত্তন্তি মগ্গফলসীলং ৰুচ্চতি. লোকুত্তরধম্মাৰাতি লোকুত্তরসতিআদিধম্মাৰ. সীলসম্পদা পন রূপারূপাৰচরা নত্থীতি সম্ভৰতো যোজেতব্বা.

১৩৭৩. ভোগূপকরণেহি সভোগো. চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমন্তি চতুসচ্চপ্পটিৰেধস্স অনুলোমন্তি অত্থো. ‘‘সচ্চান’’ন্তি হি পটিৰিজ্ঝিতব্বেহি পটিৰেধো ৰুত্তো, চতুসচ্চপ্পটিৰেধস্স ৰা উপনিস্সযভূতং পটিৰিজ্ঝিতব্বানং চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমন্তি ৰুত্তং.

১৩৭৮. ‘‘মম ঘরং ধুরং কত্ৰা ভিক্খং পৰিসথা’’তি দিয্যমানং ধুরভত্তন্তি ৰদন্তি. নিচ্চভত্তাদি ৰা অঞ্ঞেপি আণাপেত্ৰা সযং ধুরং হুত্ৰা দিন্নং ধুরভত্তং.

১৩৭৯. পটিৰাসেতি নামাতি নিৰত্তেতি নাম ওসক্কেতি নাম.

১৩৮০. পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধাতি পুরিমজাতীসু সন্ততিপরিযাপন্নে খন্ধে আহ. খন্ধপটিবদ্ধন্তি ৰত্থাভরণযানগামজনপদাদি. খযসমযেতি মগ্গক্খণং আহ.

১৩৮১. অধিমুচ্চনট্ঠেনাতি অনিগ্গহিতপক্খন্দনসঙ্খাতেন যথাসুখং পৰত্তনট্ঠেন.

১৩৮২. খীণানং অন্তো অৰসানং নিট্ঠিতভাৰো খীণন্তো, খীণানং ৰা আদিকালো, তস্মিং খীণন্তে. এস নযো নিরুদ্ধন্তেতিআদীসু.

দুকনিক্খেপকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিক্খেপকণ্ডৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.