১. সম্বোধিৰগ্গো
১-২. সম্বোধিসুত্তাদিৰণ্ণনা
১-২. নৰকনিপাতস্স পঠমদুতিযেসু নত্থি ৰত্তব্বং.
৩. মেঘিযসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে (উদা. অট্ঠ. ৩১) মেঘিযোতি তস্স থেরস্স নামং. উপট্ঠাকো হোতীতি পরিচারকো হোতি. ভগৰতো হি পঠমবোধিযং উপট্ঠাকা অনিবদ্ধা অহেসুং. একদা নাগসমলো, একদা নাগিতো, একদা উপৰাণো, একদা সুনক্খত্তো, একদা চুন্দো সমণুদ্দেসো, একদা সাগতো, একদা মেঘিযো, তদাপি মেঘিযত্থেরোৰ উপট্ঠাকো হোতি. তেনাহ ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা মেঘিযো ভগৰতো উপট্ঠাকো হোতী’’তি.
কিমিকাল়াযাতি কাল়কিমীনং বহুলতায ‘‘কিমিকাল়া’’তি লদ্ধনামায নদিযা. জঙ্ঘাৰিহারন্তি চিরনিসজ্জায জঙ্ঘাসু উপ্পন্নকিলমথৰিনোদনত্থং ৰিচরণং. পাসাদিকন্তি অৰিরল়রুক্খতায সিনিদ্ধপত্ততায চ পস্সন্তানং পসাদং আৰহতীতি পাসাদিকং. সন্দচ্ছাযতায মনুঞ্ঞভূমিভাগতায চ অন্তো পৰিট্ঠানং পীতিসোমনস্সজননট্ঠেন চিত্তং রমেতীতি রমণীযং. অলন্তি পরিযত্তং, যুত্তন্তিপি অত্থো. পধানত্থিকস্সাতি পধানেন ভাৰনানুযোগেন অত্থিকস্স. যস্মা সো পধানকম্মে যুত্তো পধানকম্মিকো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পধানকম্মিকস্সা’’তি. আগচ্ছেয্যাহন্তি আগচ্ছেয্যং অহং. থেরেন কির পুব্বে তং ঠানং অনুপ্পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি রঞ্ঞা এৰ সতা অনুভূতপুব্বং উয্যানং অহোসি, তেনস্স দিট্ঠমত্তেযেৰ তত্থ ৰিহরিতুং চিত্তং নমি.
যাৰ অঞ্ঞোপি কোচি ভিক্খু আগচ্ছতীতি অঞ্ঞো কোচিপি ভিক্খু মম সন্তিকং যাৰ আগচ্ছতি, তাৰ আগমেহীতি অত্থো. ‘‘কোচি ভিক্খু দিস্সতী’’তিপি পাঠো, ‘‘আগচ্ছতূ’’তিপি পঠন্তি, তথা ‘‘দিস্সতূ’’তিপি. নত্থি কিঞ্চি উত্তরি করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাদীনং সোল়সন্নং কিচ্চানং কতত্তা অভিসম্বোধিযা ৰা অধিগতত্তা ততো অঞ্ঞং উত্তরি করণীযং নাম নত্থি. চতূসু সচ্চেসু চতুন্নং কিচ্চানং কতত্তাতি ইদং পন মগ্গৰসেন লব্ভভানং ভেদং অনুপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং. অত্থি কতস্স পটিচযোতি ময্হং সন্তানে নিপ্ফাদিতস্স সীলাদিধম্মস্স অরিযমগ্গস্স অনধিগতত্তা তদত্থং পুন ৰড্ঢনসঙ্খাতো পটিচযো অত্থি, ইচ্ছিতব্বোতি অত্থো.
তিৰিধনাটকপরিৰারোতি মহন্তিত্থিযো মজ্ঝিমিত্থিযো অতিতরুণিত্থিযোতি এৰং ৰধূকুমারিককঞ্ঞাৰত্থাহি তিৰিধাহি নাটকিত্থীহি পরিৰুতো. অকুসলৰিতক্কেহীতি যথাৰুত্তেহি কামৰিতক্কাদীহি. অপরে পন ‘‘তস্মিং ৰনসণ্ডে পুপ্ফফলপল্লৰাদীসু লোভৰসেন কামৰিতক্কো, খরস্সরানং পক্খিআদীনং সদ্দস্সৰনেন ব্যাপাদৰিতক্কো, লেড্ডুআদীহি তেসং ৰিহেঠনাধিপ্পাযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো. ‘ইধেৰাহং ৰসেয্য’ন্তি তত্থ সাপেক্খতাৰসেন ৰা কামৰিতক্কো, ৰনচরকে তত্থ তত্থ দিস্ৰা তেসু চিত্তদুব্ভনেন ব্যাপাদৰিতক্কো, তেসং ৰিহেঠনাধিপ্পাযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো তস্স উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তি. যথা তথা ৰা তস্স মিচ্ছাৰিতক্কপ্পৰত্তিযেৰ অচ্ছরিযকারণং. অচ্ছরিযং ৰত, ভোতি গরহণচ্ছরিযং নাম কিরেতং. যথা আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ৰলিযগত্তং দিস্ৰা অৰোচ ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.৫১১). সম্পরিৰারিতাতি ৰোকিণ্ণা. অত্তনি গরুম্হি চ একত্তেপি বহুৰচনং দিস্সতি. ‘‘অন্ৰাসত্তো’’তিপি পাঠো. কস্মা পনস্স ভগৰা তত্থ গমনং অনুজানি? ‘‘অননুঞ্ঞাতোপি চাযং মং ওহায গচ্ছিস্সতেৰ, পরিচারকামতায মঞ্ঞে ভগৰা গন্তুং ন দেতীতি চস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং, তদস্স দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তেয্যা’’তি অনুজানি.
এৰং তস্মিং অত্তনো পৰত্তিং আরোচেত্ৰা নিসিন্নে অথস্স ভগৰা সপ্পাযধম্মং দেসেন্তো ‘‘অপরিপক্কায, মেঘিয, চেতোৰিমুত্তিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অপরিপক্কাযা’’তি পরিপাকং অপ্পত্তায. চেতোৰিমুত্তিযাতি কিলেসেহি চেতসো ৰিমুত্তিযা. পুব্বভাগে হি তদঙ্গৰসেন চেৰ ৰিক্খম্ভনৰসেন চ চেতসো ৰিমুত্তি হোতি, অপরভাগে সমুচ্ছেদৰসেন চেৰ পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন চ. সাযং ৰিমুত্তি হেট্ঠা ৰিত্থারতো কথিতাৰ, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. তত্থ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযেহি ধম্মেহি আসযে পরিপাচিতে সোধিতে ৰিপস্সনায মগ্গগব্ভং গণ্হন্তিযা পরিপাকং গচ্ছন্তিযা চেতোৰিমুত্তি পরিপক্কা নাম হোতি, তদভাৰে অপরিপক্কা.
কতমে পন ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা? সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং ৰিসুদ্ধিকরণৰসেন পন্নরস ধম্মা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অস্সদ্ধে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, সদ্ধে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘কুসীতে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, আরদ্ধৰীরিযে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, সম্মপ্পধানে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি ৰীরিযিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘মুট্ঠস্সতী পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, উপট্ঠিতস্সতী পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, সতিপট্ঠানে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি সতিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘অসমাহিতে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, সমাহিতে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, ঝানৰিমোক্খে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি সমাধিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘দুপ্পঞ্ঞে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, পঞ্ঞৰন্তে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, গম্ভীরঞাণচরিযং পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি পঞ্ঞিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘ইতি ইমে পঞ্চ পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, পঞ্চ পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, পঞ্চ সুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি পন্নরসহি আকারেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (পটি. ম. ১.১৮৫).
অপরেহিপি পন্নরসহি আকারেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি ৰিসুজ্ঝন্তি. অপরেপি পন্নরস ধম্মা ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা. সদ্ধাপঞ্চমানি ইন্দ্রিযানি, অনিচ্চসঞ্ঞা অনিচ্চে, দুক্খসঞ্ঞা দুক্খে, অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৰিরাগসঞ্ঞাতি ইমা পঞ্চ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, কল্যাণমিত্ততা, সীলসংৰরো, অভিসল্লেখতা, ৰীরিযারম্ভো, নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি. তেসু ৰেনেয্যদমনকুসলো সত্থা ৰেনেয্যস্স মেঘিযত্থেরস্স অজ্ঝাসযৰসেন ইধ কল্যাণমিত্ততাদযো ৰিমুত্তিপরিপাচনীযে ধম্মে দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চ ধম্মা পরিপক্কায সংৰত্তন্তী’’তি ৰত্ৰা তে ৰিত্থারেন্তো ‘‘ইধ, মেঘিয, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো হোতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ কল্যাণমিত্তোতি কল্যাণো ভদ্দো সুন্দরো মিত্তো এতস্সাতি কল্যাণমিত্তো. যস্স সীলাদিগুণসম্পন্নো ‘‘অঘস্স তাতা হিতস্স ৰিধাতা’’তি এৰং সব্বাকারেন উপকারো মিত্তো হোতি, সো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তোৰ. যথাৰুত্তেহি কল্যাণপুগ্গলেহেৰ সব্বিরিযাপথেসু সহ অযতি পৰত্ততি, ন ৰিনা তেহীতি কল্যাণসহাযো. কল্যাণপুগ্গলেসু এৰ চিত্তেন চেৰ কাযেন চ নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন পৰত্ততীতি কল্যাণসম্পৰঙ্কো. পদত্তযেন কল্যাণমিত্তসংসগ্গে আদরং উপ্পাদেতি. অযং কল্যাণমিত্ততাসঙ্খাতো ব্রহ্মচরিযৰাসস্স আদিভাৰতো সব্বেসঞ্চ কুসলধম্মানং বহুকারতায পধানভাৰতো চ ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু আদিতো ৰুত্তত্তা পঠমো অনৰজ্জধম্মো অৰিসুদ্ধানং সদ্ধাদীনং ৰিসুদ্ধিকরণৰসেন চেতোৰিমুত্তিযা পরিপক্কায সংৰত্ততি. এত্থ চ কল্যাণমিত্তস্স বহুকারতা পধানতা চ ‘‘উপড্ঢমিদং, ভন্তে, ব্রহ্মচরিযস্স যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি ৰদন্তং ধম্মভণ্ডাগারিকং ‘‘মা হেৰং, আনন্দা’’তি দ্ৰিক্খতুং পটিসেধেত্ৰা ‘‘সকলমেৰ হিদং, আনন্দ, ব্রহ্মচরিযং যদিদং কল্যাণমিত্ততা কল্যাণসহাযতা’’তি – আদিসুত্তপদেহি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২) ৰেদিতব্বা.
পুন চপরন্তি পুন চ অপরং ধম্মজাতং. সীলৰাতি এত্থ কেনট্ঠেন সীলং? সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. অথ ৰা উপধারণং, ঝানাদিকুসলধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. তস্মা সীলেতি, সীলতীতি ৰা সীলং. অযং তাৰ সদ্দলক্খণনযেন সীলট্ঠো. অপরে পন ‘‘সিরট্ঠো সীলট্ঠো, সীতলট্ঠো, সীলট্ঠো’’তি নিরুত্তিনযেন অত্থং ৰণ্ণেন্তি. তযিদং পারিপূরিতো অতিসযতো ৰা সীলং অস্স অত্থীতি সীলৰা, সীলসম্পন্নোতি অত্থো.
যথা চ সীলৰা হোতি সীলসম্পন্নো, তং দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং. সংৰরণং সংৰরো, কাযৰাচাহি অৰীতিক্কমো. পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো, তেন সংৰুতো পিহিতকাযৰাচোতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো. ইদমস্স তস্মিং সীলে পতিট্ঠিতভাৰপরিদীপনং. ৰিহরতীতি তদনুরূপৰিহারসমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. আচারগোচরসম্পন্নোতি হেট্ঠা পাতিমোক্খসংৰরস্স উপরি ৰিসেসানং যোগস্স চ উপকারধম্মপরিদীপনং. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি পাতিমোক্খসীলতো অচৰনধম্মতাপরিদীপনং. সমাদাযাতি সিক্খাপদানং অনৰসেসতো আদানপরিদীপনং. সিক্খতীতি সিক্খায সমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি সিক্খিতব্বধম্মপরিদীপনং.
অপরো নযো – কিলেসানং বলৰভাৰতো পাপকিরিযায সুকরভাৰতো পুঞ্ঞকিরিযায চ দুক্করভাৰতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৰা ভৰাদীসু কম্মৰেগুক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৰিয অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী. মরণৰসেন ৰা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৰস্স পতনসীলো ৰা পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৰ ৰা. তং পাতিনং সংসারদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৰিমোক্খেন সত্তো ‘‘ৰিমুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০), ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি (মহাৰ. ২৮) চ.
অথ ৰা অৰিজ্জাদিহেতুনা সংসারে পততি গচ্ছতি পৰত্ততীতি পাতি. ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৰুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং.
অথ ৰা পাতেতি ৰিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নীযতী লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. পততি ৰা এতেন অপাযদুক্খে সংসারদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং (সং. নি. ১.৫৫). তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (অ. নি. ৪.৯; ইতিৰু. ১৫, ১০৫) চ আদি. ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৰা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি (সু. নি. ১৭১). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৰা পাতো ৰিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসারো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৰা সব্বলোকাধিপতিভাৰতো ধম্মিস্সরো ভগৰা পতীতি ৰুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. সব্বগুণানং ৰা মূলভাৰতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৰুত্তেনত্থেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৫) ৰিত্থারো.
অথ ৰা প-ইতি পকারে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকারেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৰসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি পতি মোক্খোতি ৰা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৰীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. মোক্খোতি ৰা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৰরো হি সূরিযস্স অরুণুগ্গমনং ৰিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগোৰ যথারহং কিলেসনিব্বাপনতো. পতিমোক্খোযেৰ পাতিমোক্খং. অথ ৰা মোক্খং পতি ৰত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৰা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৰ পাতিমোক্খন্তি এৰং তাৰ এত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
সংৰরতি পিদহতি এতেনাতি সংৰরো, পাতিমোক্খমেৰ সংৰরোতি পাতিমোক্খসংৰরো. অত্থতো পন ততো ততো ৰীতিক্কমিতব্বতো ৰিরতিযো চেতনা চ, তেন পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো, তেন ৰুচ্চতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি (ৰিভ. ৫১১).
ৰিহরতীতি ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি. আচারগোচরসম্পন্নোতি ৰেল়ুদানাদিমিচ্ছাজীৰস্স কাযপাগব্ভিযাদীনঞ্চ অকরণেন সব্বসো অনাচারং ৰজ্জেত্ৰা কাযিকো অৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমোতি এৰং ৰুত্তভিক্খু সারুপ্পআচারসম্পত্তিযা ৰেসিযাদিঅগোচরং ৰজ্জেত্ৰা পিণ্ডপাতাদিঅত্থং উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানসঙ্খাতগোচরচরণেন চ সম্পন্নত্তা আচারগোচরসম্পন্নো.
অপিচ যো ভিক্খু সত্থরি সগারৰো সপ্পতিস্সো সব্রহ্মচারীসু সগারৰো সপ্পতিস্সো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৰত্থো সুপারুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ইরিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযং অনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আভিসমাচারিকেসু সক্কচ্চকারী গরুচিত্তীকারবহুলো ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতি আচারসম্পন্নো.
গোচরো পন উপনিস্সযগোচরো, আরক্খগোচরো, উপনিবন্ধগোচরোতি তিৰিধো. তত্থ যো দসকথাৰত্থুগুণসমন্নাগতো ৰুত্তলক্খণো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অস্সুতং সুণাতি, সুতং পরিযোদাপেতি, কঙ্খং ৰিতরতি, দিট্ঠিং উজুং করোতি, চিত্তং পসাদেতি, যস্স চ অনুসিক্খন্তো সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি, অযং ৰুচ্চতি উপনিস্সযগোচরো.
যো ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সী সংৰুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন রথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুরিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং উল্লোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৰিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং আরক্খগোচরো.
উপনিবন্ধগোচরো পন চত্তারো সতিপট্ঠানা, যত্থ ভিক্খু অত্তনো চিত্তং উপনিবন্ধতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো, যদিদং চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২). তত্থ উপনিস্সযগোচরস্স পুব্বে ৰুত্তত্তা ইতরেসং ৰসেনেত্থ গোচরো ৰেদিতব্বো. ইতি যথাৰুত্তায আচারসম্পত্তিযা ইমায চ গোচরসম্পত্তিযা সমন্নাগতত্তা আচারগোচরসম্পন্নো.
অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি অপ্পমত্তকত্তা অণুপ্পমাণেসু অস্সতিযা অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. যো হি ভিক্খু পরমাণুমত্তং ৰজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেরুপব্বতরাজসদিসং কত্ৰা পস্সতি, যোপি সব্বলহুকং দুব্ভাসিতমত্তং পারাজিকসদিসং কত্ৰা পস্সতি, অযম্পি অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী নাম. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অনৰসেসং সমাদিযিত্ৰা সিক্খতি, ৰত্ততি পূরেতীতি অত্থো.
অভিসল্লেখিকাতি অতিৰিয কিলেসানং সল্লেখনীযা, তেসং তনুভাৰায পহানায যুত্তরূপা. চেতোৰিৰরণসপ্পাযাতি চেতসো পটিচ্ছাদকানং নীৰরণানং দূরীভাৰকরণেন চেতোৰিৰরণসঙ্খাতানং সমথৰিপস্সনানং সপ্পাযা, সমথৰিপস্সনাচিত্তস্সেৰ ৰা ৰিৰরণায পাকটীকরণায ৰা সপ্পাযা উপকারিকাতি চেতোৰিৰরণসপ্পাযা.
ইদানি যেন নিব্বিদাদিআৰহণেন অযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিৰরণসপ্পাযা চ নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ একন্তনিব্বিদাযাতি একংসেনেৰ ৰট্টদুক্খতো নিব্বিন্দনত্থায. ৰিরাগায নিরোধাযাতি তস্সেৰ ৰিরজ্জনত্থায চ নিরুজ্ঝনত্থায চ. উপসমাযাতি সব্বকিলেসৰূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি সব্বস্সপি অভিঞ্ঞেয্যস্স অভিজাননায. সম্বোধাযাতি চতুমগ্গসম্বোধায. নিব্বানাযাতি অনুপাদিসেসনিব্বানায. এতেসু হি আদিতো তীহি পদেহি ৰিপস্সনা ৰুত্তা, দ্ৰীহি নিব্বানং ৰুত্তং. সমথৰিপস্সনা আদিং কত্ৰা নিব্বানপরিযোসানো অযং সব্বো উত্তরিমনুস্সধম্মো দসকথাৰত্থুলাভিনো সিজ্ঝতীতি দস্সেতি.
ইদানি তং কথং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অপ্পিচ্ছকথা’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পিচ্ছোতি নিইচ্ছো, তস্স কথা অপ্পিচ্ছকথা, অপ্পিচ্ছভাৰপ্পটিসংযুত্তকথা ৰা অপ্পিচ্ছকথা. এত্থ চ অত্রিচ্ছো, পাপিচ্ছো, মহিচ্ছো, অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৰসেন চত্তারো পুগ্গলা. তেসু অত্তনা যথালদ্ধেন লাভেন অতিত্তো উপরূপরি লাভং ইচ্ছন্তো অত্রিচ্ছো নাম. যং সন্ধায –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহিপি চ সোল়স;
সোল়সাহি চ বাত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.৫.১০৩) চ;
‘‘অত্রিচ্ছং অতিলোভেন, অতিলোভমদেন চা’’তি. চ ৰুত্তং;
লাভসক্কারসিলোকনিকামযমানায অসন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযো পাপিচ্ছো. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, দুস্সীলো সমানো ‘সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতী’’তিআদি (ৰিভ. ৮৫১).
সন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ মহিচ্ছো, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, সীলৰা সমানো ‘সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতী’’তিআদি. দুত্তপ্পিযতায হিস্স ৰিজাতমাতাপি চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
সকটেন পচ্চযে দেন্তু, তযোপেতে অতপ্পযা’’তি.
এতে পন অত্রিচ্ছতাদযো দোসে আরকা ৰিৰজ্জেত্ৰা সন্তগুণনিগুহনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞূ অপ্পিচ্ছো. অত্তনি ৰিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায সদ্ধো সমানো ‘‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি, সীলৰা, বহুস্সুতো, পৰিৰিত্তো, আরদ্ধৰীরিযো, উপট্ঠিতস্সতি, সমাহিতো, পঞ্ঞৰা সমানো ‘‘পঞ্ঞৰাতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি. স্ৰাযং পচ্চযপ্পিচ্ছো, ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো, পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো অধিগমপ্পিচ্ছোতি চতুব্বিধো. তত্থ চতূসু পচ্চযেসু অপ্পিচ্ছো পচ্চযদাযকং দেয্যধম্মং অত্তনো থামঞ্চ ওলোকেত্ৰা সচেপি হি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পমেৰ গণ্হাতি. দেয্যধম্মো চে অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পমেৰ গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি চে বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণযুত্তমেৰ গণ্হাতি. এৰরূপো হি ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং লাভং থাৰরং করোতি, দাযকানং চিত্তং আরাধেতি. ধুতঙ্গসমাদানস্স পন অত্তনি অত্থিভাৰং ন জানাপেতুকামো ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো. যো অত্তনো বহুস্সুতভাৰং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো. যো পন সোতাপন্নাদীসু অঞ্ঞতরো হুত্ৰা সব্রহ্মচারীনম্পি অত্তনো সোতাপন্নাদিভাৰং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অধিগমপ্পিচ্ছো. এৰমেতেসং অপ্পিচ্ছানং যা অপ্পিচ্ছতা, তস্সা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা অনেকাকারৰোকারানিসংসৰিভাৰনৰসেন সপ্পটিপক্খস্স অত্রিচ্ছতাদিভেদস্স ইচ্ছাচারস্স আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা অপ্পিচ্ছকথা.
সন্তুট্ঠিকথাতি এত্থ সন্তুট্ঠীতি সকেন অত্তনা লদ্ধেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. অথ ৰা ৰিসমং পচ্চযিচ্ছং পহায সমং তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, সন্তেন ৰা ৰিজ্জমানেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘অতীতং নানুবদ্ধো সো, নপ্পজপ্পমনাগতং;
পচ্চুপ্পন্নেন যাপেন্তো, সন্তুট্ঠোতি পৰুচ্চতী’’তি.
সম্মা ৰা ঞাযেন ভগৰতা অনুঞ্ঞাতৰিধিনা পচ্চযেহি তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, অত্থতো ইতরীতরপচ্চযসন্তোসো, সো দ্ৰাদসৰিধো হোতি. কথং? চীৰরে যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসোতি তিৰিধো. এৰং পিণ্ডপাতাদীসু.
তত্রাযং পভেদৰণ্ণনা – ইধ ভিক্খু চীৰরং লভতি সুন্দরং ৰা অসুন্দরং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স চীৰরে যথালাভসন্তোসো. অথ পন পকতিদুব্বলো ৰা হোতি আবাধজরাভিভূতো ৰা, গরুচীৰরং পারুপন্তো কিলমতি, সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পরিৰত্তেত্ৰা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স চীৰরে যথাবলসন্তোসো. অপরো পণীতপচ্চযলাভী হোতি, সো পট্টচীৰরাদীনং অঞ্ঞতরং মহগ্ঘচীৰরং বহূনি ৰা লভিত্ৰা ‘‘ইদং থেরানং চিরপব্বজিতানং বহুস্সুতানং অনুরূপং, ইদং গিলানানং দুব্বলানং অপ্পলাভীনং হোতূ’’তি তেসং দত্ৰা অত্তনা সঙ্কারকূটাদিতো ৰা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা সঙ্ঘাটিং কত্ৰা তেসং ৰা পুরাণচীৰরানি গহেত্ৰা ধারেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স চীৰরে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি, লূখং পণীতং পকতিৰিরুদ্ধং ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৰা গাল়্হং ৰা রোগাবাধং পাপুণাতি, সো সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপরো বহুং পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো ‘‘অযং পিণ্ডপাতো চিরপব্বজিতানং অনুরূপো’’তি চীৰরং ৰিয তেসং দত্ৰা তেসং ৰা সেসকং অত্তনা পিণ্ডায চরিত্ৰা মিস্সকাহারং ৰা ভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খুনো সেনাসনং পাপুণাতি মনাপং ৰা আমনাপং ৰা অন্তমসো তিণসন্থারকম্পি, সো তেনেৰ সন্তুস্সতি, পুন অঞ্ঞং সুন্দরতরং পাপুণাতি, তং ন গণ্হাতি, অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি দুব্বলো ৰা, পকতিৰিরুদ্ধং ৰা সো ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৰসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৰসিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো. অপরো সুন্দরং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি ‘‘পণীতসেনাসনং নাম পমাদট্ঠান’’ন্তি, মহাপুঞ্ঞতায ৰা লেণমণ্ডপকূটাগারাদীনি বহূনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তানি চীৰরাদীনি ৰিয চিরপব্বজিতাদীনং দত্ৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ তুস্সতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযং গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. অথ পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো যং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো তেলেন ভেসজ্জং কত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো. অপরো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৰরাদীনি ৰিয চিরপব্বজিতাদীনং দত্ৰা তেসং আভতকেন যেন কেনচি ভেসজ্জং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে মুত্তহরীতকং, একস্মিং চতুমধুরং ঠপেত্ৰা ‘‘গণ্হথ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৰুচ্চমানো ‘‘সচস্স তেসু অঞ্ঞতরেনপি রোগো ৰূপসম্মতি, ইদং মুত্তহরীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৰণ্ণিত’’ন্তি, ‘‘পূতিমুত্তভেসজ্জং নিস্সায পব্বজ্জা, তত্থ তে যাৰজীৰং উস্সাহো করণীযো’’তি (মহাৰ. ১২৮) ৰচনং অনুস্সরন্তো চতুমধুরং পটিক্খিপিত্ৰা মুত্তহরীতকেন ভেসজ্জং করোন্তো পরমসন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
সো এৰংপভেদো সব্বোপি সন্তোসো সন্তুট্ঠীতি পৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থতো ইতরীতরপচ্চযসন্তোসো’’তি. তস্সা সন্তুট্ঠিযা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা আনিসংসৰিভাৰনৰসেন তপ্পটিপক্খস্স অত্রিচ্ছতাদিভেদস্স ইচ্ছাচারস্স আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা সন্তুট্ঠিকথা. ইতো পরাসুপি কথাসু এসেৰ নযো. ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম.
পৰিৰেককথাতি এত্থ কাযৰিৰেকো, চিত্তৰিৰেকো, উপধিৰিৰেকোতি তযো ৰিৰেকা. তেসু একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো অভিক্কমতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চরতি, একো ৰিহরতি, এৰং সব্বিরিযাপথেসু সব্বকিচ্চেসু গণসঙ্গণিকং পহায ৰিৰিত্তৰাসো কাযৰিৰেকো নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো পন চিত্তৰিৰেকো নাম. নিব্বানং উপধিৰিৰেকো নাম. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং, চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তানং, উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতান’’ন্তি (মহানি. ৫৭). ৰিৰেকোযেৰ পৰিৰেকো, পৰিৰেকে পটিসংযুত্তা কথা পৰিৰেককথা.
অসংসগ্গকথাতি এত্থ সৰনসংসগ্গো, দস্সনসংসগ্গো, সমুল্লপনসংসগ্গো, সম্ভোগসংসগ্গো, কাযসংসগ্গোতি পঞ্চ সংসগ্গা. তেসু ইধেকচ্চো ভিক্খু সুণাতি ‘‘অমুকস্মিং ঠানে গামে ৰা নিগমে ৰা ইত্থী অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা’’তি, সো তং সুত্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, এৰং ৰিসভাগারম্মণস্সৰনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো সৰনসংসগ্গো নাম. ন হেৰ খো ভিক্খু সুণাতি, অপিচ খো সামং পস্সতি ইত্থিং অভিরূপং দস্সনীযং পাসাদিকং পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতং, সো তং দিস্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, এৰং ৰিসভাগারম্মণদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো দস্সনসংসগ্গো নাম. দিস্ৰা পন অঞ্ঞমঞ্ঞং আলাপসল্লাপৰসেন উপ্পন্নো কিলেসসন্থৰো সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. সঞ্জগ্ঘনাদিপি এতেনেৰ সঙ্গয্হতি. অত্তনো পন সন্তকং যং কিঞ্চি মাতুগামস্স দত্ৰা অদত্ৰা ৰা তেন দিন্নস্স ৰনভঙ্গিনিযাদিনো পরিভোগৰসেন উপ্পন্নো কিলেসসন্থৰো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. মাতুগামস্স হত্থগ্গাহাদিৰসেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো কাযসংসগ্গো নাম.
যোপি চেস ‘‘গিহীহি সংসট্ঠো ৰিহরতি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন সহসোকী সহনন্দী সুখিতেসু সুখিতো দুক্খিতেসু দুক্খিতো উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনা ৰো যোগং আপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৩; মহানি. ১৬৪) এৰং ৰুত্তো অননুলোমিকো গিহিসংসগ্গো নাম, যো চ সব্রহ্মচারীহিপি কিলেসুপ্পত্তিহেতুভূতো সংসগ্গো, তং সব্বং পহায য্ৰাযং সংসারে থিরতরং সংৰেগসঙ্খারেসু তিব্বং ভযসঞ্ঞং সরীরে পটিক্কূলসঞ্ঞং সব্বাকুসলেসু জিগুচ্ছাপুব্বঙ্গমং হিরোত্তপ্পং সব্বকিরিযাসু সতিসম্পজঞ্ঞন্তি সব্বং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা কমলদলে জলবিন্দু ৰিয সব্বত্থ অলগ্গভাৰো, অযং সব্বসংসগ্গপ্পটিপক্খতায অসংসগ্গো, তপ্পটিসংযুত্তা কথা অসংসগ্গকথা.
ৰীরিযারম্ভকথাতি এত্থ ৰীরস্স ভাৰো, কম্মন্তি ৰা ৰীরিযং, ৰিধিনা ঈরেতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি ৰা ৰীরিযং, ৰীরিযঞ্চ তং অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায আরভনং ৰীরিযারম্ভো. স্ৰাযং কাযিকো, চেতসিকো চাতি দুৰিধো, আরম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পরক্কমধাতু, চাতি তিৰিধো, সম্মপ্পধানৰসেন চতুব্বিধো. সো সব্বোপি যো ভিক্খু গমনে উপ্পন্নকিলেসং ঠানং পাপুণিতুং ন দেতি, ঠানে উপ্পন্নং নিসজ্জং, নিসজ্জায উপ্পন্নং সযনং পাপুণিতুং ন দেতি, তত্থ তত্থেৰ অজপদেন দণ্ডেন কণ্হসপ্পং উপ্পীল়েত্ৰা গণ্হন্তো ৰিয তিখিণেন অসিনা অমিত্তং গীৰায পহরন্তো ৰিয সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৰা ৰীরিযবলেন নিগ্গণ্হাতি, তস্সেৰং ৰীরিযারম্ভো আরদ্ধৰীরিযস্স ৰসেন ৰেদিতব্বো, তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৰীরিযারম্ভকথা.
সীলকথাতিআদীসু দুৰিধং সীলং লোকিযং লোকুত্তরঞ্চ. তত্থ লোকিযং পাতিমোক্খসংৰরাদি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. লোকুত্তরং মগ্গসীলং ফলসীলঞ্চ. তথা সমাধিপি. ৰিপস্সনায পাদকভূতা সহ উপচারেন অট্ঠ সমাপত্তিযো লোকিযো সমাধি, মগ্গসম্পযুত্তো পনেত্থ লোকুত্তরো সমাধি নাম. তথা পঞ্ঞাপি. লোকিযা সুতমযা, চিন্তামযা, ঝানসম্পযুত্তা, ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ. ৰিসেসতো পনেত্থ ৰিপস্সনাপঞ্ঞা গহেতব্বা. লোকুত্তরা মগ্গপঞ্ঞা ফলপঞ্ঞা চ. ৰিমুত্তি অরিযফলৰিমুত্তি নিব্বানঞ্চ. অপরে পন তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰিমুত্তীনম্পি ৰসেনেত্থ অত্থং সংৰণ্ণেন্তি. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনম্পি একূনৰীসতিৰিধং পচ্চৰেক্খণঞাণং. ইতি ইমেসং সীলাদীনং সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা অনেকাকারৰোকারআনিসংসৰিভাৰনৰসেন চেৰ তপ্পটিপক্খানং দুস্সীল্যাদীনং আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা, তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৰা সীলাদিকথা নাম.
এত্থ চ ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি, অপ্পিচ্ছ কথঞ্চ পরেসং কত্তা’’তি (ম. নি. ১.২৫২; অ. নি. ১০.৭০) ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন চীৰরেন, ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী’’তি (সং. নি. ২.১৪৪; চূল়নি. খগ্গৰিসাণপুচ্ছানিদ্দেসো ১২৮) চ আদিৰচনতো সযঞ্চ অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতেন পরেসম্পি তদত্থায হিতজ্ঝাসযেন পৰত্তেতব্বা তথারূপী কথা. যা ইধ অভিসল্লেখিকাদিভাৰেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা অপ্পিচ্ছকথাদীতি ৰেদিতব্বা. কারকস্সেৰ হি কথা ৰিসেসতো অধিপ্পেতত্থসাধিনী. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং…পে… অকসিরলাভী’’তি (অ. নি. ৯.৩).
এৰরূপিযাতি ঈদিসায যথাৰুত্তায. নিকামলাভীতি যথিচ্ছিতলাভী যথারুচিলাভী, সব্বকালং ইমং কথং সোতুং ৰিচারেতুঞ্চ যথাসুখং লভন্তো. অকিচ্ছলাভীতি নিদুক্খলাভী. অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী.
আরদ্ধৰীরিযোতি পগ্গহিতৰীরিযো. অকুসলানং ধম্মানং পহানাযাতি অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলানং পাপধম্মানং পজহনত্থায. কুসলানং ধম্মানন্তি কুচ্ছিতানং সলনাদিঅত্থেন অনৰজ্জট্ঠেন চ কুসলানং সহৰিপস্সনানং মগ্গফলধম্মানং. উপসম্পদাযাতি সম্পাদনায অত্তনো সন্তানে উপ্পাদনায. থামৰাতি উস্সোল়্হিসঙ্খাতেন ৰীরিযথামেন সমন্নাগতো. দল়্হপরক্কমোতি থিরপরক্কমো অসিথিলৰীরিযো. অনিক্খিত্তধুরোতি অনোরোহিতধুরো অনোসক্কৰীরিযো.
পঞ্ঞৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায পঞ্ঞৰা. উদযত্থগামিনিযাতি পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তিযা. অরিযাযাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন কিলেসেহি আরকা দূরে ঠিতায নিদ্দোসায. নিব্বেধিকাযাতি নিব্বেধভাগিযায. সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযাতি ৰট্টদুক্খস্স খেপনতো ‘‘দুক্খক্খযো’’তি লদ্ধনামং অরিযমগ্গং সম্মা হেতুনা নযেন গচ্ছন্তিযা. ইমেসু চ পন পঞ্চসু ধম্মেসু সীলং ৰীরিযং পঞ্ঞা চ যোগিনো অজ্ঝত্তিকং অঙ্গং, ইতরদ্ৰযং বাহিরং অঙ্গং. তত্থাপি কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেনেৰ সেসং চতুব্বিধং ইজ্ঝতি, কল্যাণমিত্তস্সেৰেত্থ বহুকারতং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খ’’ন্তিআদিনা দেসনং ৰড্ঢেসি. তত্থ পাটিকঙ্খন্তি একংসেন ইচ্ছিতব্বং, অৰস্সংভাৰীতি অত্থো. যন্তি কিরিযাপরামসনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সীলৰা ভৰিস্সতী’’তি এত্থ যদেতং কল্যাণমিত্তস্স ভিক্খুনো সীলৰন্ততায ভৰনং সীলসম্পন্নত্তং, তস্স ভিক্খুনো সীলসম্পন্নত্তা এতং তস্স পাটিকঙ্খং, অৰস্সংভাৰী একংসেনেৰ তস্স তত্থ নিযোজনতোতি অধিপ্পাযো. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
এৰং ভগৰা সদেৰকে লোকে উত্তমকল্যাণমিত্তসঙ্খাতস্স অত্তনো ৰচনং অনাদিযিত্ৰা তং ৰনসণ্ডং পৰিসিত্ৰা তাদিসং ৰিপ্পকারং পত্তস্স আযস্মতো মেঘিযস্স কল্যাণমিত্ততাদিনা সকলং সাসনসম্পদং দস্সেত্ৰা ইদানিস্স তত্থ আদরজাতস্স পুব্বে যেহি কামৰিতক্কাদীহি উপদ্দুতত্তা কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি, তস্স তেসং উজুৰিপচ্চনীকভূতত্তা চ ভাৰনানযং পকাসেত্ৰা ততো পরং অরহত্তস্স কম্মট্ঠানং আচিক্খন্তো ‘‘তেন চ পন, মেঘিয, ভিক্খুনা ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায চত্তারো ধম্মা উত্তরি ভাৰেতব্বা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি এৰং কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন যথাৰুত্তসীলাদিগুণসমন্নাগতেন. তেনেৰাহ ‘‘ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠাযা’’তি. উত্তরীতি আরদ্ধতরুণৰিপস্সনস্স রাগাদিপরিস্সযা চে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং ৰিসোধনত্থং ততো উদ্ধং চত্তারো ধম্মা ভাৰেতব্বা উপ্পাদেতব্বা ৰড্ঢেতব্বা চ.
অসুভাতি একাদসসু অসুভকম্মট্ঠানেসু যথারহং যত্থ কত্থচি অসুভভাৰনা. রাগস্স পহানাযাতি কামরাগস্স পজহনত্থায. অযমত্থো সালিলাৰকোপমায ৰিভাৰেতব্বো. এৰংভূতং ভাৰনাৰিধিং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অসুভা ভাৰেতব্বা রাগস্স পহানাযা’’তি. মেত্তাতি মেত্তাকম্মট্ঠানং. ব্যাপাদস্স পহানাযাতি ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পন্নস্স কোপস্স পজহনত্থায. আনাপানস্সতীতি সোল়সৰত্থুকা আনাপানস্সতি. ৰিতক্কুপচ্ছেদাযাতি ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পন্নানং ৰিতক্কানং পচ্ছেদনত্থায. অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযাতি ‘‘অস্মী’’তি উপ্পজ্জনকস্স নৰৰিধস্স মানস্স সমুচ্ছেদনত্থায.
অনিচ্চসঞ্ঞিনোতি হুত্ৰা অভাৰতো উদযব্বযৰন্ততো পভঙ্গুতো তাৰকালিকতো নিচ্চপ্পটিক্খেপতো চ ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি (ধ. প. ২৭৭; চূল়নি. হেমকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৫৬) পৰত্তঅনিচ্চানুপস্সনাৰসেন অনিচ্চসঞ্ঞিনো. অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতীতি অসারকতো অৰসৰত্তনতো পরতো রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো চ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূল়নি. হেমকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৫৬) এৰং পৰত্তঅনত্তানুপস্সনাসঙ্খাতা অনত্তসঞ্ঞা চিত্তে সণ্ঠহতি অতিদল়্হং পতিট্ঠহতি. অনিচ্চলক্খণে হি দিট্ঠে অনত্তলক্খণং দিট্ঠমেৰ হোতি. তীসু লক্খণেসু হি একস্মিং দিট্ঠে ইতরদ্ৰযং দিট্ঠমেৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞিনো, মেঘিয, অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতী’’তি. অনত্তলক্খণে সুদিট্ঠে ‘‘অস্মী’’তি উপ্পজ্জনকমানো সুপ্পজহোৰ হোতীতি আহ ‘‘অনত্তসঞ্ঞী অস্মিমানসমুগ্ঘাতং পাপুণাতী’’তি. দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানন্তি দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অপচ্চযপরিনিব্বানং পাপুণাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন অসুভাদিভাৰনানযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.
মেঘিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৫. নন্দকসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪-৫. চতুত্থে আগমযমানোতি ওলোকযমানো, বুদ্ধো সহসা অপৰিসিত্ৰা যাৰ সা কথা নিট্ঠাতি, তাৰ অট্ঠাসীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইদমৰোচাতি ইদং কথাৰসানং উদিক্খমানো’’তি. অনিচ্চদুক্খাদিৰসেন সব্বধম্মসন্তীরণং অধিপঞ্ঞাৰিপস্সনাতি আহ ‘‘সঙ্খারপরিগ্গহৰিপস্সনাঞাণস্সা’’তি. মানসন্তি রাগোপি চিত্তম্পি অরহত্তম্পি. ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩) এত্থ রাগো মানসং. ‘‘চিত্তং মনো মানস’’ন্তি (ধ. স. ৬) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিরা জনে সুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অরহত্তং. ইধাপি অরহত্তমেৰ অধিপ্পেতং. তেনাহ ‘‘অপ্পত্তমানসাতি অপ্পত্তঅরহত্তা’’তি. অপ্পত্তং মানসং অরহত্তং এতেহীতি অপ্পত্তমানসা. ইদানি চিত্তপরিযাযমেৰ মানসসদ্দং সন্ধাযাহ ‘‘অরহত্তং ৰা’’তিআদি. পঞ্চমং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
নন্দকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সেৰনাসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে জীৰিতসম্ভারাতি জীৰিতপ্পৰত্তিযা সম্ভারা পচ্চযা. সমুদানেতব্বাতি সম্মা ঞাযেন অনৰজ্জউঞ্ছাচরিযাদিনা উদ্ধমুদ্ধমানেতব্বা পাপুণিতব্বা. তে পন সমুদানিতা সমাহতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সমাহরিতব্বা’’তি. দুক্খেন উপ্পজ্জন্তীতি সুলভুপ্পাদা ন হোন্তি. এতেন গোচরঅসপ্পাযাদিভাৰং দস্সেতি. রত্তিভাগং ৰা দিৰসভাগং ৰাতি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘রত্তিকোট্ঠাসে ৰা দিৰসকোট্ঠাসে ৰা’’তি. রত্তিংযেৰ পক্কমিতব্বং সমণধম্মস্স তত্থ অনিপ্ফজ্জনতো. সঙ্খাপীতি ‘‘যদত্থমহং পব্বজিতো, ন মেতং ইধ নিপ্ফজ্জতি, চীৰরাদি পন সমুদাগচ্ছতি, নাহং তদত্থং পব্বজিতো, কিং মে ইধ ৰাসেনা’’তি পটিসঙ্খাযপি. তেনাহ ‘‘সামঞ্ঞত্থস্স ভাৰনাপারিপূরিঅগমনং জানিত্ৰা’’তি. অনন্তরৰারে সঙ্খাপীতি সমণধম্মস্স নিপ্ফজ্জনভাৰং জানিত্ৰা. সো পুগ্গলো অনাপুচ্ছা পক্কমিতব্বং, নানুবন্ধিতব্বোতি ‘‘সো পুগ্গলো’’তি পদস্স ‘‘নানুবন্ধিতব্বো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. যস্স যেন হি সম্বন্ধো, দূরট্ঠেনপি সো ভৰতি. তং পুগ্গলন্তি সো পুগ্গলোতি পচ্চত্তৰচনং উপযোগৰসেন পরিণামেত্ৰা তং পুগ্গলং অনাপুচ্ছা পক্কমিতব্বন্তি অত্থো. অত্থৰসেন হি ৰিভত্তিপরিণামোতি. আপুচ্ছা পক্কমিতব্বন্তি চ কতঞ্ঞুকতৰেদিতায নিযোজনং. এৰরূপোতি যং নিস্সায ভিক্খুনো গুণেহি ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, পচ্চযেহি ন পরিস্সযো, এৰরূপো দণ্ডকম্মাদীহি নিগ্গণ্হাতি চেপি, ন পরিচ্চজিতব্বোতি দস্সেতি ‘‘সচেপী’’তিআদিনা.
সেৰনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১০. সুতৰাসুত্তাদিৰণ্ণনা
৭-১০. সত্তমে অভব্বো খীণাসৰো ভিক্খু সঞ্চিচ্চ পাণন্তিআদি দেসনাসীসমেৰ, সোতাপন্নাদযোপি পন অভব্বাৰ, পুথুজ্জনখীণাসৰানং নিন্দাপসংসত্থম্পি এৰং ৰুত্তং. পুথুজ্জনো নাম গারয্হো মাতুঘাতাদীনি করোতি, খীণাসৰো পন পাসংসো কুন্থকিপিল্লিকঘাতাদীনিপি ন করোতীতি. সন্নিধিকারকং কামে পরিভুঞ্জিতুন্তি যথা গিহিভূতো সন্নিধিং কত্ৰা ৰত্থুকামে পরিভুঞ্জতি, এৰং তিলতণ্ডুলসপ্পিনৰনীতাদীনি সন্নিধিং কত্ৰা ইদানি পরিভুঞ্জিতুং অভব্বোতি অত্থো. ৰত্থুকামে পন নিদহিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তা তন্নিস্সিতং কিলেসকামম্পি নিদহিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি নামাতি আহ ‘‘ৰত্থুকামকিলেসকামে’’তি. ননু চ খীণাসৰস্সেৰ ৰসনট্ঠানে তিলতণ্ডুলাদযো পঞ্ঞাযন্তীতি? ন পন তে অত্তনো অত্থায নিধেন্তি, অফাসুকপব্বজিতাদীনং অত্থায নিধেন্তি. অনাগামিস্স কথন্তি? তস্সপি পঞ্চ কামগুণা সব্বসোৰ পহীনা, ধম্মেন পন লদ্ধং ৰিচারেত্ৰা পরিভুঞ্জতি. অকপ্পিযকামগুণে সন্ধাযেতং ৰুত্তং, ন মঞ্চপীঠঅত্থরণপাৰুরণাদিসন্নিস্সিতং. সেয্যাথাপি পুব্বে অগারিযভূতোতি যথা পুব্বে গিহিভূতো পরিভুঞ্জতি, এৰং পরিভুঞ্জিতুং অভব্বো. অগারমজ্ঝে ৰসন্তা হি সোতাপন্নাদযো যাৰজীৰং গিহিব্যঞ্জনেন তিট্ঠন্তি. খীণাসৰো পন অরহত্তং পত্ৰাৰ মনুস্সভূতো পরিনিব্বাতি ৰা পব্বজতি ৰা. চাতুমহারাজিকাদীসু কামাৰচরদেৰেসু মুহুত্তম্পি ন তিট্ঠতি. কস্মা? ৰিৰেকট্ঠানস্স অভাৰা. ভুম্মদেৰত্তভাৰে পন ঠিতো অরহত্তং পত্ৰাপি তিট্ঠতি ৰিৰেকট্ঠানসম্ভৰা. অট্ঠমাদীনি উত্তানত্থানেৰ.
সুতৰাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্বোধিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.