.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তরনিকাযে
নৰকনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. সম্বোধিৰগ্গো
১-২. সম্বোধিসুত্তাদিৰণ্ণনা
১-২. নৰকনিপাতস্স পঠমদুতিযেসু নত্থি ৰত্তব্বং.
৩. মেঘিযসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে (উদা. অট্ঠ. ৩১) মেঘিযোতি তস্স থেরস্স নামং. উপট্ঠাকো হোতীতি পরিচারকো হোতি. ভগৰতো হি পঠমবোধিযং উপট্ঠাকা অনিবদ্ধা অহেসুং. একদা নাগসমলো, একদা নাগিতো, একদা উপৰাণো, একদা সুনক্খত্তো, একদা চুন্দো সমণুদ্দেসো, একদা সাগতো, একদা মেঘিযো, তদাপি মেঘিযত্থেরোৰ উপট্ঠাকো হোতি. তেনাহ ‘‘তেন খো পন সমযেন আযস্মা মেঘিযো ভগৰতো উপট্ঠাকো হোতী’’তি.
কিমিকাল়াযাতি কাল়কিমীনং বহুলতায ‘‘কিমিকাল়া’’তি লদ্ধনামায নদিযা. জঙ্ঘাৰিহারন্তি চিরনিসজ্জায জঙ্ঘাসু উপ্পন্নকিলমথৰিনোদনত্থং ৰিচরণং. পাসাদিকন্তি অৰিরল়রুক্খতায সিনিদ্ধপত্ততায চ পস্সন্তানং পসাদং আৰহতীতি পাসাদিকং. সন্দচ্ছাযতায মনুঞ্ঞভূমিভাগতায চ অন্তো পৰিট্ঠানং পীতিসোমনস্সজননট্ঠেন চিত্তং রমেতীতি রমণীযং. অলন্তি পরিযত্তং, যুত্তন্তিপি অত্থো. পধানত্থিকস্সাতি পধানেন ভাৰনানুযোগেন অত্থিকস্স. যস্মা সো পধানকম্মে যুত্তো পধানকম্মিকো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পধানকম্মিকস্সা’’তি. আগচ্ছেয্যাহন্তি আগচ্ছেয্যং অহং. থেরেন কির পুব্বে তং ঠানং অনুপ্পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি রঞ্ঞা এৰ সতা অনুভূতপুব্বং উয্যানং অহোসি, তেনস্স দিট্ঠমত্তেযেৰ তত্থ ৰিহরিতুং চিত্তং নমি.
যাৰ অঞ্ঞোপি কোচি ভিক্খু আগচ্ছতীতি অঞ্ঞো কোচিপি ভিক্খু মম সন্তিকং যাৰ আগচ্ছতি, তাৰ আগমেহীতি অত্থো. ‘‘কোচি ভিক্খু দিস্সতী’’তিপি পাঠো, ‘‘আগচ্ছতূ’’তিপি পঠন্তি, তথা ‘‘দিস্সতূ’’তিপি. নত্থি কিঞ্চি উত্তরি করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাদীনং সোল়সন্নং কিচ্চানং কতত্তা অভিসম্বোধিযা ৰা অধিগতত্তা ততো অঞ্ঞং উত্তরি করণীযং নাম নত্থি. চতূসু সচ্চেসু চতুন্নং কিচ্চানং কতত্তাতি ইদং পন মগ্গৰসেন লব্ভভানং ভেদং অনুপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং. অত্থি কতস্স পটিচযোতি ময্হং সন্তানে নিপ্ফাদিতস্স সীলাদিধম্মস্স অরিযমগ্গস্স অনধিগতত্তা তদত্থং পুন ৰড্ঢনসঙ্খাতো পটিচযো অত্থি, ইচ্ছিতব্বোতি অত্থো.
তিৰিধনাটকপরিৰারোতি মহন্তিত্থিযো মজ্ঝিমিত্থিযো অতিতরুণিত্থিযোতি এৰং ৰধূকুমারিককঞ্ঞাৰত্থাহি তিৰিধাহি নাটকিত্থীহি পরিৰুতো. অকুসলৰিতক্কেহীতি যথাৰুত্তেহি কামৰিতক্কাদীহি. অপরে পন ‘‘তস্মিং ৰনসণ্ডে পুপ্ফফলপল্লৰাদীসু লোভৰসেন কামৰিতক্কো, খরস্সরানং পক্খিআদীনং সদ্দস্সৰনেন ব্যাপাদৰিতক্কো, লেড্ডুআদীহি তেসং ৰিহেঠনাধিপ্পাযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো. ‘ইধেৰাহং ৰসেয্য’ন্তি তত্থ সাপেক্খতাৰসেন ৰা কামৰিতক্কো, ৰনচরকে তত্থ তত্থ দিস্ৰা তেসু চিত্তদুব্ভনেন ব্যাপাদৰিতক্কো, তেসং ৰিহেঠনাধিপ্পাযেন ৰিহিংসাৰিতক্কো তস্স উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তি. যথা তথা ৰা তস্স মিচ্ছাৰিতক্কপ্পৰত্তিযেৰ অচ্ছরিযকারণং. অচ্ছরিযং ৰত, ভোতি গরহণচ্ছরিযং নাম কিরেতং. যথা আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ৰলিযগত্তং দিস্ৰা অৰোচ ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.৫১১). সম্পরিৰারিতাতি ৰোকিণ্ণা. অত্তনি গরুম্হি চ একত্তেপি বহুৰচনং দিস্সতি. ‘‘অন্ৰাসত্তো’’তিপি পাঠো. কস্মা পনস্স ভগৰা তত্থ গমনং অনুজানি? ‘‘অননুঞ্ঞাতোপি চাযং মং ওহায গচ্ছিস্সতেৰ, পরিচারকামতায মঞ্ঞে ভগৰা গন্তুং ন দেতীতি চস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং, তদস্স দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তেয্যা’’তি অনুজানি.
এৰং তস্মিং অত্তনো পৰত্তিং আরোচেত্ৰা নিসিন্নে অথস্স ভগৰা সপ্পাযধম্মং দেসেন্তো ‘‘অপরিপক্কায, মেঘিয, চেতোৰিমুত্তিযা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘অপরিপক্কাযা’’তি পরিপাকং অপ্পত্তায. চেতোৰিমুত্তিযাতি কিলেসেহি চেতসো ৰিমুত্তিযা. পুব্বভাগে হি তদঙ্গৰসেন চেৰ ৰিক্খম্ভনৰসেন চ চেতসো ৰিমুত্তি হোতি, অপরভাগে সমুচ্ছেদৰসেন চেৰ পটিপ্পস্সদ্ধিৰসেন চ. সাযং ৰিমুত্তি হেট্ঠা ৰিত্থারতো কথিতাৰ, তস্মা তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. তত্থ ৰিমুত্তিপরিপাচনীযেহি ধম্মেহি আসযে পরিপাচিতে সোধিতে ৰিপস্সনায মগ্গগব্ভং গণ্হন্তিযা পরিপাকং গচ্ছন্তিযা চেতোৰিমুত্তি পরিপক্কা নাম হোতি, তদভাৰে অপরিপক্কা.
কতমে পন ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা? সদ্ধিন্দ্রিযাদীনং ৰিসুদ্ধিকরণৰসেন পন্নরস ধম্মা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অস্সদ্ধে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, সদ্ধে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, পসাদনীযে সুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি সদ্ধিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘কুসীতে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, আরদ্ধৰীরিযে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, সম্মপ্পধানে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি ৰীরিযিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘মুট্ঠস্সতী পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, উপট্ঠিতস্সতী পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, সতিপট্ঠানে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি সতিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘অসমাহিতে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, সমাহিতে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, ঝানৰিমোক্খে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি সমাধিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘দুপ্পঞ্ঞে পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, পঞ্ঞৰন্তে পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, গম্ভীরঞাণচরিযং পচ্চৰেক্খতো ইমেহি তীহাকারেহি পঞ্ঞিন্দ্রিযং ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘ইতি ইমে পঞ্চ পুগ্গলে পরিৰজ্জযতো, পঞ্চ পুগ্গলে সেৰতো ভজতো পযিরুপাসতো, পঞ্চ সুত্তন্তে পচ্চৰেক্খতো ইমেহি পন্নরসহি আকারেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (পটি. ম. ১.১৮৫).
অপরেহিপি পন্নরসহি আকারেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্রিযানি ৰিসুজ্ঝন্তি. অপরেপি পন্নরস ধম্মা ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা. সদ্ধাপঞ্চমানি ইন্দ্রিযানি, অনিচ্চসঞ্ঞা অনিচ্চে, দুক্খসঞ্ঞা দুক্খে, অনত্তসঞ্ঞা, পহানসঞ্ঞা, ৰিরাগসঞ্ঞাতি ইমা পঞ্চ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, কল্যাণমিত্ততা, সীলসংৰরো, অভিসল্লেখতা, ৰীরিযারম্ভো, নিব্বেধিকপঞ্ঞাতি. তেসু ৰেনেয্যদমনকুসলো সত্থা ৰেনেয্যস্স মেঘিযত্থেরস্স অজ্ঝাসযৰসেন ইধ কল্যাণমিত্ততাদযো ৰিমুত্তিপরিপাচনীযে ধম্মে দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চ ধম্মা পরিপক্কায সংৰত্তন্তী’’তি ৰত্ৰা তে ৰিত্থারেন্তো ‘‘ইধ, মেঘিয, ভিক্খু কল্যাণমিত্তো হোতী’’তিআদিমাহ.
তত্থ কল্যাণমিত্তোতি কল্যাণো ভদ্দো সুন্দরো মিত্তো এতস্সাতি কল্যাণমিত্তো. যস্স সীলাদিগুণসম্পন্নো ‘‘অঘস্স তাতা হিতস্স ৰিধাতা’’তি এৰং সব্বাকারেন উপকারো মিত্তো হোতি, সো পুগ্গলো কল্যাণমিত্তোৰ. যথাৰুত্তেহি কল্যাণপুগ্গলেহেৰ সব্বিরিযাপথেসু সহ অযতি পৰত্ততি, ন ৰিনা তেহীতি কল্যাণসহাযো. কল্যাণপুগ্গলেসু এৰ চিত্তেন চেৰ কাযেন চ নিন্নপোণপব্ভারভাৰেন পৰত্ততীতি কল্যাণসম্পৰঙ্কো. পদত্তযেন কল্যাণমিত্তসংসগ্গে আদরং উপ্পাদেতি. অযং কল্যাণমিত্ততাসঙ্খাতো ব্রহ্মচরিযৰাসস্স আদিভাৰতো সব্বেসঞ্চ কুসলধম্মানং বহুকারতায পধানভাৰতো চ ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু আদিতো ৰুত্তত্তা পঠমো অনৰজ্জধম্মো অৰিসুদ্ধানং সদ্ধাদীনং ৰিসুদ্ধিকরণৰসেন চেতোৰিমুত্তিযা পরিপক্কায সংৰত্ততি. এত্থ চ কল্যাণমিত্তস্স বহুকারতা পধানতা চ ‘‘উপড্ঢমিদং, ভন্তে, ব্রহ্মচরিযস্স যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি ৰদন্তং ধম্মভণ্ডাগারিকং ‘‘মা হেৰং, আনন্দা’’তি দ্ৰিক্খতুং পটিসেধেত্ৰা ‘‘সকলমেৰ হিদং, আনন্দ, ব্রহ্মচরিযং যদিদং কল্যাণমিত্ততা কল্যাণসহাযতা’’তি – আদিসুত্তপদেহি (সং. নি. ১.১২৯; ৫.২) ৰেদিতব্বা.
পুন চপরন্তি পুন চ অপরং ধম্মজাতং. সীলৰাতি এত্থ কেনট্ঠেন সীলং? সীলনট্ঠেন সীলং. কিমিদং সীলনং নাম? সমাধানং, কাযকম্মাদীনং সুসীল্যৰসেন অৰিপ্পকিণ্ণতাতি অত্থো. অথ ৰা উপধারণং, ঝানাদিকুসলধম্মানং পতিট্ঠানৰসেন আধারভাৰোতি অত্থো. তস্মা সীলেতি, সীলতীতি ৰা সীলং. অযং তাৰ সদ্দলক্খণনযেন সীলট্ঠো. অপরে পন ‘‘সিরট্ঠো সীলট্ঠো, সীতলট্ঠো, সীলট্ঠো’’তি নিরুত্তিনযেন অত্থং ৰণ্ণেন্তি. তযিদং পারিপূরিতো অতিসযতো ৰা সীলং অস্স অত্থীতি সীলৰা, সীলসম্পন্নোতি অত্থো.
যথা চ সীলৰা হোতি সীলসম্পন্নো, তং দস্সেতুং ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তঞ্হি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খং. সংৰরণং সংৰরো, কাযৰাচাহি অৰীতিক্কমো. পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো, তেন সংৰুতো পিহিতকাযৰাচোতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো. ইদমস্স তস্মিং সীলে পতিট্ঠিতভাৰপরিদীপনং. ৰিহরতীতি তদনুরূপৰিহারসমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. আচারগোচরসম্পন্নোতি হেট্ঠা পাতিমোক্খসংৰরস্স উপরি ৰিসেসানং যোগস্স চ উপকারধম্মপরিদীপনং. অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি পাতিমোক্খসীলতো অচৰনধম্মতাপরিদীপনং. সমাদাযাতি সিক্খাপদানং অনৰসেসতো আদানপরিদীপনং. সিক্খতীতি সিক্খায সমঙ্গিভাৰপরিদীপনং. সিক্খাপদেসূতি সিক্খিতব্বধম্মপরিদীপনং.
অপরো নযো – কিলেসানং বলৰভাৰতো পাপকিরিযায সুকরভাৰতো পুঞ্ঞকিরিযায চ দুক্করভাৰতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৰা ভৰাদীসু কম্মৰেগুক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৰিয অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনতো গমনসীলোতি পাতী. মরণৰসেন ৰা তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৰস্স পতনসীলো ৰা পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৰ ৰা. তং পাতিনং সংসারদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৰিমোক্খেন সত্তো ‘‘ৰিমুত্তো’’তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৩.১০০), ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি (মহাৰ. ২৮) চ.
অথ ৰা অৰিজ্জাদিহেতুনা সংসারে পততি গচ্ছতি পৰত্ততীতি পাতি. ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৰুত্তং. তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং.
অথ ৰা পাতেতি ৰিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তেন নীযতী লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতী’’তি (সং. নি. ১.৬২). তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খং. পততি ৰা এতেন অপাযদুক্খে সংসারদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘তণ্হা জনেতি পুরিসং (সং. নি. ১.৫৫). তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (অ. নি. ৪.৯; ইতিৰু. ১৫, ১০৫) চ আদি. ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং.
অথ ৰা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি (সু. নি. ১৭১). ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৰা পাতো ৰিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসারো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খং. অথ ৰা সব্বলোকাধিপতিভাৰতো ধম্মিস্সরো ভগৰা পতীতি ৰুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. সব্বগুণানং ৰা মূলভাৰতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৰুত্তেনত্থেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৫) ৰিত্থারো.
অথ ৰা প-ইতি পকারে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকারেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৰসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰসেন সমুচ্ছেদৰসেন অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খং. পতি পতি মোক্খোতি ৰা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৰীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খং. মোক্খোতি ৰা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পটিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৰরো হি সূরিযস্স অরুণুগ্গমনং ৰিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগোৰ যথারহং কিলেসনিব্বাপনতো. পতিমোক্খোযেৰ পাতিমোক্খং. অথ ৰা মোক্খং পতি ৰত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৰা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৰ পাতিমোক্খন্তি এৰং তাৰ এত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
সংৰরতি পিদহতি এতেনাতি সংৰরো, পাতিমোক্খমেৰ সংৰরোতি পাতিমোক্খসংৰরো. অত্থতো পন ততো ততো ৰীতিক্কমিতব্বতো ৰিরতিযো চেতনা চ, তেন পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো সমন্নাগতো পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো, তেন ৰুচ্চতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি (ৰিভ. ৫১১).
ৰিহরতীতি ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতি ইরিযতি ৰত্ততি. আচারগোচরসম্পন্নোতি ৰেল়ুদানাদিমিচ্ছাজীৰস্স কাযপাগব্ভিযাদীনঞ্চ অকরণেন সব্বসো অনাচারং ৰজ্জেত্ৰা কাযিকো অৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমোতি এৰং ৰুত্তভিক্খু সারুপ্পআচারসম্পত্তিযা ৰেসিযাদিঅগোচরং ৰজ্জেত্ৰা পিণ্ডপাতাদিঅত্থং উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানসঙ্খাতগোচরচরণেন চ সম্পন্নত্তা আচারগোচরসম্পন্নো.
অপিচ যো ভিক্খু সত্থরি সগারৰো সপ্পতিস্সো সব্রহ্মচারীসু সগারৰো সপ্পতিস্সো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৰত্থো সুপারুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তেন পটিক্কন্তেন আলোকিতেন ৰিলোকিতেন সমিঞ্জিতেন পসারিতেন ইরিযাপথসম্পন্নো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ জাগরিযং অনুযুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো অপ্পিচ্ছো সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো আভিসমাচারিকেসু সক্কচ্চকারী গরুচিত্তীকারবহুলো ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতি আচারসম্পন্নো.
গোচরো পন উপনিস্সযগোচরো, আরক্খগোচরো, উপনিবন্ধগোচরোতি তিৰিধো. তত্থ যো দসকথাৰত্থুগুণসমন্নাগতো ৰুত্তলক্খণো কল্যাণমিত্তো, যং নিস্সায অস্সুতং সুণাতি, সুতং পরিযোদাপেতি, কঙ্খং ৰিতরতি, দিট্ঠিং উজুং করোতি, চিত্তং পসাদেতি, যস্স চ অনুসিক্খন্তো সদ্ধায ৰড্ঢতি, সীলেন, সুতেন, চাগেন, পঞ্ঞায ৰড্ঢতি, অযং ৰুচ্চতি উপনিস্সযগোচরো.
যো ভিক্খু অন্তরঘরং পৰিট্ঠো ৰীথিং পটিপন্নো ওক্খিত্তচক্খু যুগমত্তদস্সী সংৰুতো গচ্ছতি, ন হত্থিং ওলোকেন্তো, ন অস্সং, ন রথং, ন পত্তিং, ন ইত্থিং, ন পুরিসং ওলোকেন্তো, ন উদ্ধং উল্লোকেন্তো, ন অধো ওলোকেন্তো, ন দিসাৰিদিসং পেক্খমানো গচ্ছতি, অযং আরক্খগোচরো.
উপনিবন্ধগোচরো পন চত্তারো সতিপট্ঠানা, যত্থ ভিক্খু অত্তনো চিত্তং উপনিবন্ধতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘কো চ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো গোচরো সকো পেত্তিকো ৰিসযো, যদিদং চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭২). তত্থ উপনিস্সযগোচরস্স পুব্বে ৰুত্তত্তা ইতরেসং ৰসেনেত্থ গোচরো ৰেদিতব্বো. ইতি যথাৰুত্তায আচারসম্পত্তিযা ইমায চ গোচরসম্পত্তিযা সমন্নাগতত্তা আচারগোচরসম্পন্নো.
অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰীতি অপ্পমত্তকত্তা অণুপ্পমাণেসু অস্সতিযা অসঞ্চিচ্চ আপন্নসেখিযঅকুসলচিত্তুপ্পাদাদিভেদেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সনসীলো. যো হি ভিক্খু পরমাণুমত্তং ৰজ্জং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধসিনেরুপব্বতরাজসদিসং কত্ৰা পস্সতি, যোপি সব্বলহুকং দুব্ভাসিতমত্তং পারাজিকসদিসং কত্ৰা পস্সতি, অযম্পি অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী নাম. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যংকিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অনৰসেসং সমাদিযিত্ৰা সিক্খতি, ৰত্ততি পূরেতীতি অত্থো.
অভিসল্লেখিকাতি অতিৰিয কিলেসানং সল্লেখনীযা, তেসং তনুভাৰায পহানায যুত্তরূপা. চেতোৰিৰরণসপ্পাযাতি চেতসো পটিচ্ছাদকানং নীৰরণানং দূরীভাৰকরণেন চেতোৰিৰরণসঙ্খাতানং সমথৰিপস্সনানং সপ্পাযা, সমথৰিপস্সনাচিত্তস্সেৰ ৰা ৰিৰরণায পাকটীকরণায ৰা সপ্পাযা উপকারিকাতি চেতোৰিৰরণসপ্পাযা.
ইদানি যেন নিব্বিদাদিআৰহণেন অযং কথা অভিসল্লেখিকা চেতোৰিৰরণসপ্পাযা চ নাম হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘একন্তনিব্বিদাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ একন্তনিব্বিদাযাতি একংসেনেৰ ৰট্টদুক্খতো নিব্বিন্দনত্থায. ৰিরাগায নিরোধাযাতি তস্সেৰ ৰিরজ্জনত্থায চ নিরুজ্ঝনত্থায চ. উপসমাযাতি সব্বকিলেসৰূপসমায. অভিঞ্ঞাযাতি সব্বস্সপি অভিঞ্ঞেয্যস্স অভিজাননায. সম্বোধাযাতি চতুমগ্গসম্বোধায. নিব্বানাযাতি অনুপাদিসেসনিব্বানায. এতেসু হি আদিতো তীহি পদেহি ৰিপস্সনা ৰুত্তা, দ্ৰীহি নিব্বানং ৰুত্তং. সমথৰিপস্সনা আদিং কত্ৰা নিব্বানপরিযোসানো অযং সব্বো উত্তরিমনুস্সধম্মো দসকথাৰত্থুলাভিনো সিজ্ঝতীতি দস্সেতি.
ইদানি তং কথং ৰিভজিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘অপ্পিচ্ছকথা’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পিচ্ছোতি নিইচ্ছো, তস্স কথা অপ্পিচ্ছকথা, অপ্পিচ্ছভাৰপ্পটিসংযুত্তকথা ৰা অপ্পিচ্ছকথা. এত্থ চ অত্রিচ্ছো, পাপিচ্ছো, মহিচ্ছো, অপ্পিচ্ছোতি ইচ্ছাৰসেন চত্তারো পুগ্গলা. তেসু অত্তনা যথালদ্ধেন লাভেন অতিত্তো উপরূপরি লাভং ইচ্ছন্তো অত্রিচ্ছো নাম. যং সন্ধায –
‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহিপি চ সোল়স;
সোল়সাহি চ বাত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো;
ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.৫.১০৩) চ;
‘‘অত্রিচ্ছং অতিলোভেন, অতিলোভমদেন চা’’তি. চ ৰুত্তং;
লাভসক্কারসিলোকনিকামযমানায অসন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযো পাপিচ্ছো. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইধেকচ্চো অস্সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, দুস্সীলো সমানো ‘সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতী’’তিআদি (ৰিভ. ৮৫১).
সন্তগুণসম্ভাৰনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞূ মহিচ্ছো, যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইধেকচ্চো সদ্ধো সমানো ‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতি, সীলৰা সমানো ‘সীলৰাতি মং জনো জানাতূ’তি ইচ্ছতী’’তিআদি. দুত্তপ্পিযতায হিস্স ৰিজাতমাতাপি চিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি. তেনেতং ৰুচ্চতি –
‘‘অগ্গিক্খন্ধো সমুদ্দো চ, মহিচ্ছো চাপি পুগ্গলো;
সকটেন পচ্চযে দেন্তু, তযোপেতে অতপ্পযা’’তি.
এতে পন অত্রিচ্ছতাদযো দোসে আরকা ৰিৰজ্জেত্ৰা সন্তগুণনিগুহনাধিপ্পাযো পটিগ্গহণে চ মত্তঞ্ঞূ অপ্পিচ্ছো. অত্তনি ৰিজ্জমানম্পি গুণং পটিচ্ছাদেতুকামতায সদ্ধো সমানো ‘‘সদ্ধোতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি, সীলৰা, বহুস্সুতো, পৰিৰিত্তো, আরদ্ধৰীরিযো, উপট্ঠিতস্সতি, সমাহিতো, পঞ্ঞৰা সমানো ‘‘পঞ্ঞৰাতি মং জনো জানাতূ’’তি ন ইচ্ছতি. স্ৰাযং পচ্চযপ্পিচ্ছো, ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো, পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো অধিগমপ্পিচ্ছোতি চতুব্বিধো. তত্থ চতূসু পচ্চযেসু অপ্পিচ্ছো পচ্চযদাযকং দেয্যধম্মং অত্তনো থামঞ্চ ওলোকেত্ৰা সচেপি হি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পমেৰ গণ্হাতি. দেয্যধম্মো চে অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পমেৰ গণ্হাতি. দেয্যধম্মোপি চে বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণযুত্তমেৰ গণ্হাতি. এৰরূপো হি ভিক্খু অনুপ্পন্নং লাভং উপ্পাদেতি, উপ্পন্নং লাভং থাৰরং করোতি, দাযকানং চিত্তং আরাধেতি. ধুতঙ্গসমাদানস্স পন অত্তনি অত্থিভাৰং ন জানাপেতুকামো ধুতঙ্গপ্পিচ্ছো. যো অত্তনো বহুস্সুতভাৰং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং পরিযত্তিঅপ্পিচ্ছো. যো পন সোতাপন্নাদীসু অঞ্ঞতরো হুত্ৰা সব্রহ্মচারীনম্পি অত্তনো সোতাপন্নাদিভাৰং জানাপেতুং ন ইচ্ছতি, অযং অধিগমপ্পিচ্ছো. এৰমেতেসং অপ্পিচ্ছানং যা অপ্পিচ্ছতা, তস্সা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা অনেকাকারৰোকারানিসংসৰিভাৰনৰসেন সপ্পটিপক্খস্স অত্রিচ্ছতাদিভেদস্স ইচ্ছাচারস্স আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা অপ্পিচ্ছকথা.
সন্তুট্ঠিকথাতি এত্থ সন্তুট্ঠীতি সকেন অত্তনা লদ্ধেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. অথ ৰা ৰিসমং পচ্চযিচ্ছং পহায সমং তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, সন্তেন ৰা ৰিজ্জমানেন তুট্ঠি সন্তুট্ঠি. ৰুত্তঞ্চেতং –
‘‘অতীতং নানুবদ্ধো সো, নপ্পজপ্পমনাগতং;
পচ্চুপ্পন্নেন যাপেন্তো, সন্তুট্ঠোতি পৰুচ্চতী’’তি.
সম্মা ৰা ঞাযেন ভগৰতা অনুঞ্ঞাতৰিধিনা পচ্চযেহি তুট্ঠি সন্তুট্ঠি, অত্থতো ইতরীতরপচ্চযসন্তোসো, সো দ্ৰাদসৰিধো হোতি. কথং? চীৰরে যথালাভসন্তোসো, যথাবলসন্তোসো, যথাসারুপ্পসন্তোসোতি তিৰিধো. এৰং পিণ্ডপাতাদীসু.
তত্রাযং পভেদৰণ্ণনা – ইধ ভিক্খু চীৰরং লভতি সুন্দরং ৰা অসুন্দরং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স চীৰরে যথালাভসন্তোসো. অথ পন পকতিদুব্বলো ৰা হোতি আবাধজরাভিভূতো ৰা, গরুচীৰরং পারুপন্তো কিলমতি, সো সভাগেন ভিক্খুনা সদ্ধিং তং পরিৰত্তেত্ৰা লহুকেন যাপেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স চীৰরে যথাবলসন্তোসো. অপরো পণীতপচ্চযলাভী হোতি, সো পট্টচীৰরাদীনং অঞ্ঞতরং মহগ্ঘচীৰরং বহূনি ৰা লভিত্ৰা ‘‘ইদং থেরানং চিরপব্বজিতানং বহুস্সুতানং অনুরূপং, ইদং গিলানানং দুব্বলানং অপ্পলাভীনং হোতূ’’তি তেসং দত্ৰা অত্তনা সঙ্কারকূটাদিতো ৰা নন্তকানি উচ্চিনিত্ৰা সঙ্ঘাটিং কত্ৰা তেসং ৰা পুরাণচীৰরানি গহেত্ৰা ধারেন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স চীৰরে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু পিণ্ডপাতং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ যাপেতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি, লূখং পণীতং পকতিৰিরুদ্ধং ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৰা গাল়্হং ৰা রোগাবাধং পাপুণাতি, সো সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো সপ্পাযভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাবলসন্তোসো. অপরো বহুং পণীতং পিণ্ডপাতং লভতি, সো ‘‘অযং পিণ্ডপাতো চিরপব্বজিতানং অনুরূপো’’তি চীৰরং ৰিয তেসং দত্ৰা তেসং ৰা সেসকং অত্তনা পিণ্ডায চরিত্ৰা মিস্সকাহারং ৰা ভুঞ্জন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স পিণ্ডপাতে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খুনো সেনাসনং পাপুণাতি মনাপং ৰা আমনাপং ৰা অন্তমসো তিণসন্থারকম্পি, সো তেনেৰ সন্তুস্সতি, পুন অঞ্ঞং সুন্দরতরং পাপুণাতি, তং ন গণ্হাতি, অযমস্স সেনাসনে যথালাভসন্তোসো. অথ পন আবাধিকো হোতি দুব্বলো ৰা, পকতিৰিরুদ্ধং ৰা সো ব্যাধিৰিরুদ্ধং ৰা সেনাসনং লভতি, যত্থস্স ৰসতো অফাসু হোতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স সন্তকে সপ্পাযসেনাসনে ৰসিত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাবলসন্তোসো. অপরো সুন্দরং সেনাসনং পত্তম্পি ন সম্পটিচ্ছতি ‘‘পণীতসেনাসনং নাম পমাদট্ঠান’’ন্তি, মহাপুঞ্ঞতায ৰা লেণমণ্ডপকূটাগারাদীনি বহূনি পণীতসেনাসনানি লভতি, সো তানি চীৰরাদীনি ৰিয চিরপব্বজিতাদীনং দত্ৰা যত্থ কত্থচি ৰসন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স সেনাসনে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
ইধ পন ভিক্খু ভেসজ্জং লভতি লূখং ৰা পণীতং ৰা, সো তেনেৰ তুস্সতি, অঞ্ঞং ন পত্থেতি, লভন্তোপি ন গণ্হাতি, অযং গিলানপচ্চযে যথালাভসন্তোসো. অথ পন তেলেন অত্থিকো ফাণিতং লভতি, সো যং লভতি, সো তং সভাগস্স ভিক্খুনো দত্ৰা তস্স হত্থতো তেলেন ভেসজ্জং কত্ৰা সমণধম্মং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাবলসন্তোসো. অপরো মহাপুঞ্ঞো বহুং তেলমধুফাণিতাদিপণীতভেসজ্জং লভতি, সো তং চীৰরাদীনি ৰিয চিরপব্বজিতাদীনং দত্ৰা তেসং আভতকেন যেন কেনচি ভেসজ্জং করোন্তোপি সন্তুট্ঠোৰ হোতি. যো পন একস্মিং ভাজনে মুত্তহরীতকং, একস্মিং চতুমধুরং ঠপেত্ৰা ‘‘গণ্হথ, ভন্তে, যদিচ্ছসী’’তি ৰুচ্চমানো ‘‘সচস্স তেসু অঞ্ঞতরেনপি রোগো ৰূপসম্মতি, ইদং মুত্তহরীতকং নাম বুদ্ধাদীহি ৰণ্ণিত’’ন্তি, ‘‘পূতিমুত্তভেসজ্জং নিস্সায পব্বজ্জা, তত্থ তে যাৰজীৰং উস্সাহো করণীযো’’তি (মহাৰ. ১২৮) ৰচনং অনুস্সরন্তো চতুমধুরং পটিক্খিপিত্ৰা মুত্তহরীতকেন ভেসজ্জং করোন্তো পরমসন্তুট্ঠোৰ হোতি, অযমস্স গিলানপচ্চযে যথাসারুপ্পসন্তোসো.
সো এৰংপভেদো সব্বোপি সন্তোসো সন্তুট্ঠীতি পৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অত্থতো ইতরীতরপচ্চযসন্তোসো’’তি. তস্সা সন্তুট্ঠিযা সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা আনিসংসৰিভাৰনৰসেন তপ্পটিপক্খস্স অত্রিচ্ছতাদিভেদস্স ইচ্ছাচারস্স আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা সন্তুট্ঠিকথা. ইতো পরাসুপি কথাসু এসেৰ নযো. ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খাম.
পৰিৰেককথাতি এত্থ কাযৰিৰেকো, চিত্তৰিৰেকো, উপধিৰিৰেকোতি তযো ৰিৰেকা. তেসু একো গচ্ছতি, একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৰিসতি, একো পটিক্কমতি, একো অভিক্কমতি, একো চঙ্কমং অধিট্ঠাতি, একো চরতি, একো ৰিহরতি, এৰং সব্বিরিযাপথেসু সব্বকিচ্চেসু গণসঙ্গণিকং পহায ৰিৰিত্তৰাসো কাযৰিৰেকো নাম. অট্ঠ সমাপত্তিযো পন চিত্তৰিৰেকো নাম. নিব্বানং উপধিৰিৰেকো নাম. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘কাযৰিৰেকো চ ৰিৰেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিরতানং, চিত্তৰিৰেকো চ পরিসুদ্ধচিত্তানং পরমৰোদানপ্পত্তানং, উপধিৰিৰেকো চ নিরুপধীনং পুগ্গলানং ৰিসঙ্খারগতান’’ন্তি (মহানি. ৫৭). ৰিৰেকোযেৰ পৰিৰেকো, পৰিৰেকে পটিসংযুত্তা কথা পৰিৰেককথা.
অসংসগ্গকথাতি এত্থ সৰনসংসগ্গো, দস্সনসংসগ্গো, সমুল্লপনসংসগ্গো, সম্ভোগসংসগ্গো, কাযসংসগ্গোতি পঞ্চ সংসগ্গা. তেসু ইধেকচ্চো ভিক্খু সুণাতি ‘‘অমুকস্মিং ঠানে গামে ৰা নিগমে ৰা ইত্থী অভিরূপা দস্সনীযা পাসাদিকা পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতা’’তি, সো তং সুত্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, এৰং ৰিসভাগারম্মণস্সৰনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো সৰনসংসগ্গো নাম. ন হেৰ খো ভিক্খু সুণাতি, অপিচ খো সামং পস্সতি ইত্থিং অভিরূপং দস্সনীযং পাসাদিকং পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতং, সো তং দিস্ৰা সংসীদতি ৰিসীদতি, ন সক্কোতি ব্রহ্মচরিযং সন্ধারেতুং, সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি, এৰং ৰিসভাগারম্মণদস্সনেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো দস্সনসংসগ্গো নাম. দিস্ৰা পন অঞ্ঞমঞ্ঞং আলাপসল্লাপৰসেন উপ্পন্নো কিলেসসন্থৰো সমুল্লপনসংসগ্গো নাম. সঞ্জগ্ঘনাদিপি এতেনেৰ সঙ্গয্হতি. অত্তনো পন সন্তকং যং কিঞ্চি মাতুগামস্স দত্ৰা অদত্ৰা ৰা তেন দিন্নস্স ৰনভঙ্গিনিযাদিনো পরিভোগৰসেন উপ্পন্নো কিলেসসন্থৰো সম্ভোগসংসগ্গো নাম. মাতুগামস্স হত্থগ্গাহাদিৰসেন উপ্পন্নকিলেসসন্থৰো কাযসংসগ্গো নাম.
যোপি চেস ‘‘গিহীহি সংসট্ঠো ৰিহরতি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন সহসোকী সহনন্দী সুখিতেসু সুখিতো দুক্খিতেসু দুক্খিতো উপ্পন্নেসু কিচ্চকরণীযেসু অত্তনা ৰো যোগং আপজ্জতী’’তি (সং. নি. ৩.৩; মহানি. ১৬৪) এৰং ৰুত্তো অননুলোমিকো গিহিসংসগ্গো নাম, যো চ সব্রহ্মচারীহিপি কিলেসুপ্পত্তিহেতুভূতো সংসগ্গো, তং সব্বং পহায য্ৰাযং সংসারে থিরতরং সংৰেগসঙ্খারেসু তিব্বং ভযসঞ্ঞং সরীরে পটিক্কূলসঞ্ঞং সব্বাকুসলেসু জিগুচ্ছাপুব্বঙ্গমং হিরোত্তপ্পং সব্বকিরিযাসু সতিসম্পজঞ্ঞন্তি সব্বং পচ্চুপট্ঠপেত্ৰা কমলদলে জলবিন্দু ৰিয সব্বত্থ অলগ্গভাৰো, অযং সব্বসংসগ্গপ্পটিপক্খতায অসংসগ্গো, তপ্পটিসংযুত্তা কথা অসংসগ্গকথা.
ৰীরিযারম্ভকথাতি এত্থ ৰীরস্স ভাৰো, কম্মন্তি ৰা ৰীরিযং, ৰিধিনা ঈরেতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি ৰা ৰীরিযং, ৰীরিযঞ্চ তং অকুসলানং ধম্মানং পহানায, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদায আরভনং ৰীরিযারম্ভো. স্ৰাযং কাযিকো, চেতসিকো চাতি দুৰিধো, আরম্ভধাতু, নিক্কমধাতু, পরক্কমধাতু, চাতি তিৰিধো, সম্মপ্পধানৰসেন চতুব্বিধো. সো সব্বোপি যো ভিক্খু গমনে উপ্পন্নকিলেসং ঠানং পাপুণিতুং ন দেতি, ঠানে উপ্পন্নং নিসজ্জং, নিসজ্জায উপ্পন্নং সযনং পাপুণিতুং ন দেতি, তত্থ তত্থেৰ অজপদেন দণ্ডেন কণ্হসপ্পং উপ্পীল়েত্ৰা গণ্হন্তো ৰিয তিখিণেন অসিনা অমিত্তং গীৰায পহরন্তো ৰিয সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৰা ৰীরিযবলেন নিগ্গণ্হাতি, তস্সেৰং ৰীরিযারম্ভো আরদ্ধৰীরিযস্স ৰসেন ৰেদিতব্বো, তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৰীরিযারম্ভকথা.
সীলকথাতিআদীসু দুৰিধং সীলং লোকিযং লোকুত্তরঞ্চ. তত্থ লোকিযং পাতিমোক্খসংৰরাদি চতুপারিসুদ্ধিসীলং. লোকুত্তরং মগ্গসীলং ফলসীলঞ্চ. তথা সমাধিপি. ৰিপস্সনায পাদকভূতা সহ উপচারেন অট্ঠ সমাপত্তিযো লোকিযো সমাধি, মগ্গসম্পযুত্তো পনেত্থ লোকুত্তরো সমাধি নাম. তথা পঞ্ঞাপি. লোকিযা সুতমযা, চিন্তামযা, ঝানসম্পযুত্তা, ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ. ৰিসেসতো পনেত্থ ৰিপস্সনাপঞ্ঞা গহেতব্বা. লোকুত্তরা মগ্গপঞ্ঞা ফলপঞ্ঞা চ. ৰিমুত্তি অরিযফলৰিমুত্তি নিব্বানঞ্চ. অপরে পন তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদৰিমুত্তীনম্পি ৰসেনেত্থ অত্থং সংৰণ্ণেন্তি. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনম্পি একূনৰীসতিৰিধং পচ্চৰেক্খণঞাণং. ইতি ইমেসং সীলাদীনং সদ্ধিং সন্দস্সনাদিৰিধিনা অনেকাকারৰোকারআনিসংসৰিভাৰনৰসেন চেৰ তপ্পটিপক্খানং দুস্সীল্যাদীনং আদীনৰৰিভাৰনৰসেন চ পৰত্তা কথা, তপ্পটিসংযুত্তা কথা ৰা সীলাদিকথা নাম.
এত্থ চ ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি, অপ্পিচ্ছ কথঞ্চ পরেসং কত্তা’’তি (ম. নি. ১.২৫২; অ. নি. ১০.৭০) ‘‘সন্তুট্ঠো হোতি ইতরীতরেন চীৰরেন, ইতরীতরচীৰরসন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী’’তি (সং. নি. ২.১৪৪; চূল়নি. খগ্গৰিসাণপুচ্ছানিদ্দেসো ১২৮) চ আদিৰচনতো সযঞ্চ অপ্পিচ্ছতাদিগুণসমন্নাগতেন পরেসম্পি তদত্থায হিতজ্ঝাসযেন পৰত্তেতব্বা তথারূপী কথা. যা ইধ অভিসল্লেখিকাদিভাৰেন ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তা অপ্পিচ্ছকথাদীতি ৰেদিতব্বা. কারকস্সেৰ হি কথা ৰিসেসতো অধিপ্পেতত্থসাধিনী. তথা হি ৰক্খতি – ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খং…পে… অকসিরলাভী’’তি (অ. নি. ৯.৩).
এৰরূপিযাতি ঈদিসায যথাৰুত্তায. নিকামলাভীতি যথিচ্ছিতলাভী যথারুচিলাভী, সব্বকালং ইমং কথং সোতুং ৰিচারেতুঞ্চ যথাসুখং লভন্তো. অকিচ্ছলাভীতি নিদুক্খলাভী. অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী.
আরদ্ধৰীরিযোতি পগ্গহিতৰীরিযো. অকুসলানং ধম্মানং পহানাযাতি অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলানং পাপধম্মানং পজহনত্থায. কুসলানং ধম্মানন্তি কুচ্ছিতানং সলনাদিঅত্থেন অনৰজ্জট্ঠেন চ কুসলানং সহৰিপস্সনানং মগ্গফলধম্মানং. উপসম্পদাযাতি সম্পাদনায অত্তনো সন্তানে উপ্পাদনায. থামৰাতি উস্সোল়্হিসঙ্খাতেন ৰীরিযথামেন সমন্নাগতো. দল়্হপরক্কমোতি থিরপরক্কমো অসিথিলৰীরিযো. অনিক্খিত্তধুরোতি অনোরোহিতধুরো অনোসক্কৰীরিযো.
পঞ্ঞৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায পঞ্ঞৰা. উদযত্থগামিনিযাতি পঞ্চন্নং খন্ধানং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ পটিৰিজ্ঝন্তিযা. অরিযাযাতি ৰিক্খম্ভনৰসেন কিলেসেহি আরকা দূরে ঠিতায নিদ্দোসায. নিব্বেধিকাযাতি নিব্বেধভাগিযায. সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযাতি ৰট্টদুক্খস্স খেপনতো ‘‘দুক্খক্খযো’’তি লদ্ধনামং অরিযমগ্গং সম্মা হেতুনা নযেন গচ্ছন্তিযা. ইমেসু চ পন পঞ্চসু ধম্মেসু সীলং ৰীরিযং পঞ্ঞা চ যোগিনো অজ্ঝত্তিকং অঙ্গং, ইতরদ্ৰযং বাহিরং অঙ্গং. তত্থাপি কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেনেৰ সেসং চতুব্বিধং ইজ্ঝতি, কল্যাণমিত্তস্সেৰেত্থ বহুকারতং দস্সেন্তো সত্থা ‘‘কল্যাণমিত্তস্সেতং, মেঘিয, ভিক্খুনো পাটিকঙ্খ’’ন্তিআদিনা দেসনং ৰড্ঢেসি. তত্থ পাটিকঙ্খন্তি একংসেন ইচ্ছিতব্বং, অৰস্সংভাৰীতি অত্থো. যন্তি কিরিযাপরামসনং. ইদং ৰুত্তং হোতি – ‘‘সীলৰা ভৰিস্সতী’’তি এত্থ যদেতং কল্যাণমিত্তস্স ভিক্খুনো সীলৰন্ততায ভৰনং সীলসম্পন্নত্তং, তস্স ভিক্খুনো সীলসম্পন্নত্তা এতং তস্স পাটিকঙ্খং, অৰস্সংভাৰী একংসেনেৰ তস্স তত্থ নিযোজনতোতি অধিপ্পাযো. পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো.
এৰং ভগৰা সদেৰকে লোকে উত্তমকল্যাণমিত্তসঙ্খাতস্স অত্তনো ৰচনং অনাদিযিত্ৰা তং ৰনসণ্ডং পৰিসিত্ৰা তাদিসং ৰিপ্পকারং পত্তস্স আযস্মতো মেঘিযস্স কল্যাণমিত্ততাদিনা সকলং সাসনসম্পদং দস্সেত্ৰা ইদানিস্স তত্থ আদরজাতস্স পুব্বে যেহি কামৰিতক্কাদীহি উপদ্দুতত্তা কম্মট্ঠানং ন সম্পজ্জতি, তস্স তেসং উজুৰিপচ্চনীকভূতত্তা চ ভাৰনানযং পকাসেত্ৰা ততো পরং অরহত্তস্স কম্মট্ঠানং আচিক্খন্তো ‘‘তেন চ পন, মেঘিয, ভিক্খুনা ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায চত্তারো ধম্মা উত্তরি ভাৰেতব্বা’’তিআদিমাহ. তত্থ তেনাতি এৰং কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেন যথাৰুত্তসীলাদিগুণসমন্নাগতেন. তেনেৰাহ ‘‘ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠাযা’’তি. উত্তরীতি আরদ্ধতরুণৰিপস্সনস্স রাগাদিপরিস্সযা চে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং ৰিসোধনত্থং ততো উদ্ধং চত্তারো ধম্মা ভাৰেতব্বা উপ্পাদেতব্বা ৰড্ঢেতব্বা চ.
অসুভাতি একাদসসু অসুভকম্মট্ঠানেসু যথারহং যত্থ কত্থচি অসুভভাৰনা. রাগস্স পহানাযাতি কামরাগস্স পজহনত্থায. অযমত্থো সালিলাৰকোপমায ৰিভাৰেতব্বো. এৰংভূতং ভাৰনাৰিধিং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অসুভা ভাৰেতব্বা রাগস্স পহানাযা’’তি. মেত্তাতি মেত্তাকম্মট্ঠানং. ব্যাপাদস্স পহানাযাতি ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পন্নস্স কোপস্স পজহনত্থায. আনাপানস্সতীতি সোল়সৰত্থুকা আনাপানস্সতি. ৰিতক্কুপচ্ছেদাযাতি ৰুত্তনযেনেৰ উপ্পন্নানং ৰিতক্কানং পচ্ছেদনত্থায. অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযাতি ‘‘অস্মী’’তি উপ্পজ্জনকস্স নৰৰিধস্স মানস্স সমুচ্ছেদনত্থায.
অনিচ্চসঞ্ঞিনোতি হুত্ৰা অভাৰতো উদযব্বযৰন্ততো পভঙ্গুতো তাৰকালিকতো নিচ্চপ্পটিক্খেপতো চ ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি (ধ. প. ২৭৭; চূল়নি. হেমকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৫৬) পৰত্তঅনিচ্চানুপস্সনাৰসেন অনিচ্চসঞ্ঞিনো. অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতীতি অসারকতো অৰসৰত্তনতো পরতো রিত্ততো তুচ্ছতো সুঞ্ঞতো চ ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি (ধ. প. ২৭৯; চূল়নি. হেমকমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৫৬) এৰং পৰত্তঅনত্তানুপস্সনাসঙ্খাতা অনত্তসঞ্ঞা চিত্তে সণ্ঠহতি অতিদল়্হং পতিট্ঠহতি. অনিচ্চলক্খণে হি দিট্ঠে অনত্তলক্খণং দিট্ঠমেৰ হোতি. তীসু লক্খণেসু হি একস্মিং দিট্ঠে ইতরদ্ৰযং দিট্ঠমেৰ হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞিনো, মেঘিয, অনত্তসঞ্ঞা সণ্ঠাতী’’তি. অনত্তলক্খণে সুদিট্ঠে ‘‘অস্মী’’তি উপ্পজ্জনকমানো সুপ্পজহোৰ হোতীতি আহ ‘‘অনত্তসঞ্ঞী অস্মিমানসমুগ্ঘাতং পাপুণাতী’’তি. দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানন্তি দিট্ঠেৰ ধম্মে ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে অপচ্চযপরিনিব্বানং পাপুণাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পন অসুভাদিভাৰনানযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো.
মেঘিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৫. নন্দকসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪-৫. চতুত্থে আগমযমানোতি ওলোকযমানো, বুদ্ধো সহসা অপৰিসিত্ৰা যাৰ সা কথা নিট্ঠাতি, তাৰ অট্ঠাসীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইদমৰোচাতি ইদং কথাৰসানং উদিক্খমানো’’তি. অনিচ্চদুক্খাদিৰসেন সব্বধম্মসন্তীরণং অধিপঞ্ঞাৰিপস্সনাতি আহ ‘‘সঙ্খারপরিগ্গহৰিপস্সনাঞাণস্সা’’তি. মানসন্তি রাগোপি চিত্তম্পি অরহত্তম্পি. ‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৰ. ৩৩) এত্থ রাগো মানসং. ‘‘চিত্তং মনো মানস’’ন্তি (ধ. স. ৬) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিরা জনে সুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অরহত্তং. ইধাপি অরহত্তমেৰ অধিপ্পেতং. তেনাহ ‘‘অপ্পত্তমানসাতি অপ্পত্তঅরহত্তা’’তি. অপ্পত্তং মানসং অরহত্তং এতেহীতি অপ্পত্তমানসা. ইদানি চিত্তপরিযাযমেৰ মানসসদ্দং সন্ধাযাহ ‘‘অরহত্তং ৰা’’তিআদি. পঞ্চমং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
নন্দকসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সেৰনাসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে জীৰিতসম্ভারাতি জীৰিতপ্পৰত্তিযা সম্ভারা পচ্চযা. সমুদানেতব্বাতি সম্মা ঞাযেন অনৰজ্জউঞ্ছাচরিযাদিনা উদ্ধমুদ্ধমানেতব্বা পাপুণিতব্বা. তে পন সমুদানিতা সমাহতা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘সমাহরিতব্বা’’তি. দুক্খেন উপ্পজ্জন্তীতি সুলভুপ্পাদা ন হোন্তি. এতেন গোচরঅসপ্পাযাদিভাৰং দস্সেতি. রত্তিভাগং ৰা দিৰসভাগং ৰাতি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘রত্তিকোট্ঠাসে ৰা দিৰসকোট্ঠাসে ৰা’’তি. রত্তিংযেৰ পক্কমিতব্বং সমণধম্মস্স তত্থ অনিপ্ফজ্জনতো. সঙ্খাপীতি ‘‘যদত্থমহং পব্বজিতো, ন মেতং ইধ নিপ্ফজ্জতি, চীৰরাদি পন সমুদাগচ্ছতি, নাহং তদত্থং পব্বজিতো, কিং মে ইধ ৰাসেনা’’তি পটিসঙ্খাযপি. তেনাহ ‘‘সামঞ্ঞত্থস্স ভাৰনাপারিপূরিঅগমনং জানিত্ৰা’’তি. অনন্তরৰারে সঙ্খাপীতি সমণধম্মস্স নিপ্ফজ্জনভাৰং জানিত্ৰা. সো পুগ্গলো অনাপুচ্ছা পক্কমিতব্বং, নানুবন্ধিতব্বোতি ‘‘সো পুগ্গলো’’তি পদস্স ‘‘নানুবন্ধিতব্বো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. যস্স যেন হি সম্বন্ধো, দূরট্ঠেনপি সো ভৰতি. তং পুগ্গলন্তি সো পুগ্গলোতি পচ্চত্তৰচনং উপযোগৰসেন পরিণামেত্ৰা তং পুগ্গলং অনাপুচ্ছা পক্কমিতব্বন্তি অত্থো. অত্থৰসেন হি ৰিভত্তিপরিণামোতি. আপুচ্ছা পক্কমিতব্বন্তি চ কতঞ্ঞুকতৰেদিতায নিযোজনং. এৰরূপোতি যং নিস্সায ভিক্খুনো গুণেহি ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা, পচ্চযেহি ন পরিস্সযো, এৰরূপো দণ্ডকম্মাদীহি নিগ্গণ্হাতি চেপি, ন পরিচ্চজিতব্বোতি দস্সেতি ‘‘সচেপী’’তিআদিনা.
সেৰনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-১০. সুতৰাসুত্তাদিৰণ্ণনা
৭-১০. সত্তমে অভব্বো খীণাসৰো ভিক্খু সঞ্চিচ্চ পাণন্তিআদি দেসনাসীসমেৰ, সোতাপন্নাদযোপি পন অভব্বাৰ, পুথুজ্জনখীণাসৰানং নিন্দাপসংসত্থম্পি এৰং ৰুত্তং. পুথুজ্জনো নাম গারয্হো মাতুঘাতাদীনি করোতি, খীণাসৰো পন পাসংসো কুন্থকিপিল্লিকঘাতাদীনিপি ন করোতীতি. সন্নিধিকারকং কামে পরিভুঞ্জিতুন্তি যথা গিহিভূতো সন্নিধিং কত্ৰা ৰত্থুকামে পরিভুঞ্জতি, এৰং তিলতণ্ডুলসপ্পিনৰনীতাদীনি সন্নিধিং কত্ৰা ইদানি পরিভুঞ্জিতুং অভব্বোতি অত্থো. ৰত্থুকামে পন নিদহিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তা তন্নিস্সিতং কিলেসকামম্পি নিদহিত্ৰা পরিভুঞ্জন্তি নামাতি আহ ‘‘ৰত্থুকামকিলেসকামে’’তি. ননু চ খীণাসৰস্সেৰ ৰসনট্ঠানে তিলতণ্ডুলাদযো পঞ্ঞাযন্তীতি? ন পন তে অত্তনো অত্থায নিধেন্তি, অফাসুকপব্বজিতাদীনং অত্থায নিধেন্তি. অনাগামিস্স কথন্তি? তস্সপি পঞ্চ কামগুণা সব্বসোৰ পহীনা, ধম্মেন পন লদ্ধং ৰিচারেত্ৰা পরিভুঞ্জতি. অকপ্পিযকামগুণে সন্ধাযেতং ৰুত্তং, ন মঞ্চপীঠঅত্থরণপাৰুরণাদিসন্নিস্সিতং. সেয্যাথাপি পুব্বে অগারিযভূতোতি যথা পুব্বে গিহিভূতো পরিভুঞ্জতি, এৰং পরিভুঞ্জিতুং অভব্বো. অগারমজ্ঝে ৰসন্তা হি সোতাপন্নাদযো যাৰজীৰং গিহিব্যঞ্জনেন তিট্ঠন্তি. খীণাসৰো পন অরহত্তং পত্ৰাৰ মনুস্সভূতো পরিনিব্বাতি ৰা পব্বজতি ৰা. চাতুমহারাজিকাদীসু কামাৰচরদেৰেসু মুহুত্তম্পি ন তিট্ঠতি. কস্মা? ৰিৰেকট্ঠানস্স অভাৰা. ভুম্মদেৰত্তভাৰে পন ঠিতো অরহত্তং পত্ৰাপি তিট্ঠতি ৰিৰেকট্ঠানসম্ভৰা. অট্ঠমাদীনি উত্তানত্থানেৰ.
সুতৰাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সম্বোধিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সীহনাদৰগ্গো
১. সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে অৰাপুরেন্তি ৰিৰরন্তি দ্ৰারং এতেনাতি অৰাপুরণং. রজং হরন্তি এতেনাতি রজোহরণং. কল়োপিহত্থোতি ৰিলীৰমযভাজনহত্থো, ‘‘চম্মমযভাজনহত্থো’’তি চ ৰদন্তি. ছিন্নানি ৰিসাণানি এতস্সাতি ছিন্নৰিসাণো, উসভো চ সো ছিন্নৰিসাণো চাতি উসভছিন্নৰিসাণো. ৰিসেসনপরোযং সমাসো. অহিকুণপেন ৰাতিআদি অতিজেগুচ্ছপ্পটিকূলকুণপদস্সনত্থং ৰুত্তং. কণ্ঠে আসত্তেনাতি কেনচিদেৰ পচ্চত্থিকেন আনেত্ৰা কণ্ঠে বদ্ধেন, ওমুক্কেনাতি অত্থো. অট্টো আতুরো দুগ্গন্ধপীল়ায পীল়িতো. অচ্চযস্স পটিগ্গণ্হনং ৰা অধিৰাসনং. এৰঞ্হি সো কারণে দেসিযমানে ততো ৰিগতো নাম হোতি. তেনাহ ‘‘পটিগ্গণ্হতূতি খমতূ’’তি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সউপাদিসেসসুত্তৰণ্ণনা
১২. দুতিযে ভৰস্স অপ্পমত্তকতা নাম ইত্তরকালতাযাতি আহ ‘‘অচ্ছরাসঙ্ঘাতমত্তম্পী’’তি.
সউপাদিসেসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. কোট্ঠিকসুত্তৰণ্ণনা
১৩. ততিযে দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খভূতো অত্তভাৰো, তস্মিং ৰেদিতব্বং ফলং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. তেনাহ ‘‘ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে’’তি. চতুপ্পঞ্চক্খন্ধফলতায সঞ্ঞাভৰূপগং কম্মং বহুৰেদনীযং. একক্খন্ধফলত্তা অসঞ্ঞাভৰূপগং কম্মং ‘‘অপ্পৰেদনীয’’ন্তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘অরূপাৰচরকম্মং বহুকালং ৰেদিতব্বফলত্তা বহুৰেদনীযং, ইতরং অপ্পৰেদনীযং. রূপারূপাৰচরকম্মং ৰা বহুৰেদনীযং, পরিত্তং কম্মং অপ্পৰেদনীয’’ন্তি ৰদন্তি. ৰেদনীযন্তি পচ্চযন্তরসমৰাযে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থং, ন আরদ্ধৰিপাকমেৰ. অৰেদনীযন্তি পচ্চযৰেকল্লেন ৰিপচ্চিতুং অসমত্থং অহোসিকম্মাদিভেদং.
কোট্ঠিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সমিদ্ধিসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে সমিদ্ধীতি থেরস্স কির অত্তভাৰো সমিদ্ধো অভিরূপো পাসাদিকো, তস্মা সমিদ্ধীত্ৰেৰ সঙ্খাতো. তেনাহ ‘‘অত্তভাৰসমিদ্ধতাযা’’তিআদি. রূপধাতুআদীসূতি আদি-সদ্দেন সদ্দধাতুআদিং সঙ্গণ্হাতি.
সমিদ্ধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৯. গণ্ডসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৫-১৯. পঞ্চমে মাতাপেত্তিকসম্ভৰস্সাতি মাতিতো চ পিতিতো চ নিব্বত্তেন মাতাপেত্তিকেন সুক্কসোণিতেন সম্ভূতস্স. উচ্ছাদনধম্মস্সাতি উচ্ছাদেতব্বসভাৰস্স. পরিমদ্দনধম্মস্সাতি পরিমদ্দিতব্বসভাৰস্স. এত্থ চ ওদনকুম্মাসূপচযউচ্ছাদনপদেহি ৰড্ঢি কথিতা, অনিচ্চভেদনৰিদ্ধংসনপদেহি হানি. পুরিমেহি ৰা সমুদযো, পচ্ছিমেহি অত্থঙ্গমোতি এৰং চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স ৰড্ঢিপরিহানিনিব্বত্তিভেদা দস্সিতা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ছট্ঠাদীনি উত্তানত্থানি.
গণ্ডসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ৰেলামসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে সকুণ্ডকভত্তন্তি সকুণ্ডকং উত্তণ্ডুলভত্তং. পরিত্তেহি সকুণ্ডেহি তণ্ডুলেহিপি সদ্ধিং ৰিপক্কভত্তং উত্তণ্ডুলমেৰ হোতি. বিল়ঙ্গং ৰুচ্চতি আরনাল়ং, বিল়ঙ্গতো নিব্বত্তনতো তদেৰ কঞ্জিযতো জাতন্তি কঞ্জিযং, তং দুতিযং এতস্সাতি বিল়ঙ্গদুতিযং, তং কঞ্জিযদুতিযন্তি ৰুত্তং. অসক্করিত্ৰাতি দেয্যধম্মম্পি পুগ্গলম্পি অসক্করিত্ৰা. দেয্যধম্মস্স অসক্করণং অসম্পন্নকারো, পুগ্গলস্স অসক্করণং অগরুকরণং. দেয্যধম্মং অসক্করোন্তো হি উত্তণ্ডুলাদিদোসসমন্নাগতং আহারং দেতি, ন সম্পন্নং করোতি. পুগ্গলং অসক্করোন্তো নিসীদনট্ঠানং অসম্মজ্জিত্ৰা যত্থ তত্থ ৰা নিসীদাপেত্ৰা যং ৰা তং ৰা দারকং পেসেত্ৰা দেতি. অচিত্তীকত্ৰাতি ন চিত্তিং কত্ৰা, ন পূজেত্ৰাতি অত্থো. পূজেন্তো হি পূজেতব্বৰত্থুং চিত্তে ঠপেতি, ন ততো বহি করোতি. চিত্তং ৰা অচ্ছরিযং কত্ৰা পটিপত্তি চিত্তীকরণং সম্ভাৰনকিরিযা, তপ্পটিক্খেপতো অচিত্তীকরণং অসম্ভাৰনকিরিযা. অপৰিদ্ধন্তি উচ্ছিট্ঠাদিছড্ডনীযধম্মং ৰিয অৰখিত্তকং. যো হি ছড্ডেতুকামো হুত্ৰা রোগিনো সরীরে ওদনাদীনি মজ্জিত্ৰা ৰম্মিকে রোগং পক্খিপন্তো ৰিয দেতি, অযং অপৰিদ্ধং দেতি নাম. অনাগমনদিট্ঠিকোতি ‘‘অদ্ধা ইমস্স দানস্স ফলং মম আগচ্ছতী’’তি এৰং যস্স কম্মস্সকতদিট্ঠি অত্থি, সো আগমনদিট্ঠিকো. অযং পন ন তাদিসোতি অনাগমনদিট্ঠিকো, ফলং পাটিকঙ্খং হুত্ৰা ন দেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন কম্মঞ্চ ফলঞ্চ সদ্দহিত্ৰা দেতী’’তি.
ৰেলামোতি এত্থ মা-সদ্দো পটিসেধৰচনো. জাতিগোত্তরূপভোগাদিগুণানং ৰেলা মরিযাদা নত্থি এতস্মিন্তি ৰেলামো. অথ ৰা যথাৰুত্তগুণানং ৰেলা মরিযাদা অমতি ওসানং গচ্ছতি এতস্মিন্তি ৰেলামো, ৰেলং ৰা মরিযাদং অমতি গচ্ছতি অতিক্কমতীতি ৰেলামো. তেনাহ ‘‘জাতিগোত্ত…পে… এৰংলদ্ধনামো’’তি. দীযতীতি দানং, দানৰত্থু. তং অগ্গীযতি নিস্সজ্জীযতি এত্থাতি দানগ্গং. দানং ৰা গণ্হন্তি এত্থাতি দানগ্গং, এৰং ভত্তগ্গং, পরিৰেসনট্ঠানং. দুকূলসন্দনানীতি রজতভাজনাদিনিস্সিতে দুকূলে খীরস্স সন্দনং এতেসন্তি দুকূলসন্দনানি. কংসূপধারণানীতি রজতমযদোহভাজনানি. তেনাহ ‘‘রজতমযখীরপটিচ্ছকানী’’তি. রজতমযানি খীরপটিচ্ছকানি খীরপটিগ্গহভাজনানি এতেসন্তি রজতমযখীরপটিচ্ছকানি. সোধেয্যাতি মহপ্ফলভাৰকরণেন ৰিসোধেয্য. মহপ্ফলভাৰপ্পত্তিযা হি দক্খিণা ৰিসুজ্ঝতি নাম.
মগ্গেনাগতং অনিৰত্তনসরণন্তি ইমিনা লোকুত্তরসরণগমনং দীপেতি. অপরেতিআদিনা লোকিযসরণগমনং ৰুত্তং. সরণং নাম তিণ্ণং রতনানং জীৰিতপরিচ্চাগমযং পুঞ্ঞং সব্বসম্পত্তিং দেতি, তস্মা মহপ্ফলতরন্তি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ – ‘‘সচে ত্ৰং যথা গহিতং সরণং ন ভিন্দিস্সসি, এৰাহং তং মারেমী’’তি যদিপি কোচি তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেয্য, তথাপি ‘‘নেৰাহং বুদ্ধং ন বুদ্ধোতি, ধম্মং ন ধম্মোতি, সঙ্ঘং ন সঙ্ঘোতি ৰদামী’’তি দল়্হতরং কত্ৰা গহিতস্স ৰসেন ৰুত্তং. মগ্গেনাগতন্তি লোকুত্তরসীলং সন্ধায ৰদতি. অপরেতিআদিনা পন লোকিযসীলং ৰুত্তং. সব্বেসং সত্তানং জীৰিতদানাদিনিহিতদণ্ডতায সকললোকিযলোকুত্তরগুণাধিট্ঠানতো চস্স মহপ্ফলমহানিসংসতা ৰেদিতব্বা.
উপসিঙ্ঘনমত্তন্তি ঘাযনমত্তং. গদ্দোহনমত্তন্তি পাঠন্তরে গোদোহনমত্তং কালন্তি অত্থো. সো চ ন সকলো গোদোহনক্খণো অধিপ্পেতোতি দস্সেতুং ‘‘গাৰিযা একৰারং থনঅঞ্ছনমত্ত’’ন্তি অত্থো ৰুত্তো. অঞ্ছনমত্তন্তি আকড্ঢনমত্তং. গাৰিযা থনং গহেত্ৰা একখীরবিন্দুদুহনকালমত্তম্পি গদ্দুহনমত্তন্তি ৰদন্তি. এত্তকম্পি হি কালং যো ৰসনগব্ভপরিৰেণৰিহারূপচারপরিচ্ছেদেন ৰা অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে হিতফরণং মেত্তচিত্তং ভাৰেতুং সক্কোতি. ইদং ততো যথাৰুত্তদানাদিতো মহপ্ফলতরং.
ৰেলামসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সীহনাদৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সত্তাৰাসৰগ্গো
১. তিঠানসুত্তৰণ্ণনা
২১. ততিযস্স পঠমে অমমাতি ৰত্থাভরণপানভোজনাদীসুপি মমত্তৰিরহিতা. অপরিগ্গহাতি ইত্থিপরিগ্গহেন অপরিগ্গহা. তেসং কির ‘‘অযং ময্হং ভরিযা’’তি মমত্তং ন হোতি, মাতরং ৰা ভগিনিং ৰা দিস্ৰা ছন্দরাগো ন উপ্পজ্জতি. ধম্মতাসিদ্ধস্স সীলস্স আনুভাৰেন পুত্তে দিট্ঠমত্তে এৰ মাতুথনতো থঞ্ঞং পগ্ঘরতি, তেন সঞ্ঞাণেন নেসং মাতরি পুত্তস্স মাতুসঞ্ঞা, মাতু চ পুত্তে পুত্তসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতাতি কেচি.
অপিচেত্থ (সারত্থ. টী. ১.১ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা) উত্তরকুরুকানং পুঞ্ঞানুভাৰসিদ্ধো অযম্পি ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. তত্থ কির তেসু তেসু পদেসেসু ঘননিচিতপত্তসঞ্ছন্নসাখাপসাখা কূটাগারসমা মনোরমা রুক্খা তেসং মনুস্সানং নিৰেসনকিচ্চং সাধেন্তি. যত্থ সুখং নিৰসন্তি, অঞ্ঞেপি তত্থ রুক্খা সুজাতা সব্বদাপি পুপ্ফিতগ্গা তিট্ঠন্তি. জলাসযাপি ৰিকসিতকমলকুৰলযপুণ্ডরীকসোগন্ধিকাদিপুপ্ফসঞ্ছন্না সব্বকালং পরমসুগন্ধং সমন্ততো পৰাযন্তা তিট্ঠন্তি. সরীরম্পি তেসং অতিদীঘাদিদোসরহিতং আরোহপরিণাহসম্পন্নং জরায অনভিভূতত্তা ৰলিতপলিতাদিদোসৰিরহিতং যাৰতাযুকং অপরিক্খীণজৰবলপরক্কমসোভমেৰ হুত্ৰা তিট্ঠতি. অনুট্ঠানফলূপজীৰিতায ন চ নেসং কসিৰণিজ্জাদিৰসেন আহারপরিযেট্ঠিৰসেন দুক্খং অত্থি, ততো এৰ ন দাসদাসিকম্মকরাদিপরিগ্গহো অত্থি, ন চ তত্থ সীতুণ্হডংসমকসৰাতাতপসরীসপৰাল়াদিপরিস্সযো অত্থি. যথা নামেত্থ গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে পচ্চূসৰেলাযং সমসীতুণ্হো উতু হোতি, এৰমেৰ সব্বকালং তত্থ সমসীতুণ্হোৰ উতু হোতি, ন চ নেসং কোচি উপঘাতো ৰিহেসা ৰা উপ্পজ্জতি. অকট্ঠপাকিমেৰ সালিং অকণং অথুসং সুদ্ধং সুগন্ধং তণ্ডুলপ্ফলং পরিভুঞ্জন্তি. তং ভুঞ্জন্তানং নেসং কুট্ঠং, গণ্ডো, কিলাসো, সোসো, কাসো, সাসো, অপমারো, জরোতি এৰমাদিকো ন কোচি রোগো উপ্পজ্জতি, ন চ তে খুজ্জা ৰা ৰামনা ৰা কাণা ৰা কুণী ৰা খঞ্জা ৰা পক্খহতা ৰা ৰিকলঙ্গা ৰা ৰিকলিন্দ্রিযা ৰা হোন্তি.
ইত্থিযোপি তত্থ নাতিদীঘা, নাতিরস্সা, নাতিকিসা, নাতিথূলা, নাতিকাল়া, নচ্চোদাতা, সোভগ্গপ্পত্তরূপা হোন্তি. তথা হি দীঘঙ্গুলী, তম্বনখা, অলম্বথনা, তনুমজ্ঝা, পুণ্ণচন্দমুখী, ৰিসালক্খী, মুদুগত্তা, সহিতোরূ, ওদাতদন্তা, গম্ভীরনাভী, তনুজঙ্ঘা, দীঘনীলৰেল্লিতকেসী, পুথুলসুস্সোণী, নাতিলোমা, নালোমা, সুভগা, উতুসুখসম্ফস্সা, সণ্হা, সখিলা, সুখসম্ভাসা, নানাভরণৰিভূসিতা ৰিচরন্তি. সব্বদাপি সোল়সৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয হোন্তি, পুরিসা চ পঞ্চৰীসতিৰস্সুদ্দেসিকা ৰিয. ন পুত্তদারেসু রজ্জন্তি. অযং তত্থ ধম্মতা.
সত্তাহিকমেৰ চ তত্থ ইত্থিপুরিসা কামরতিযা ৰিহরন্তি. ততো ৰীতরাগা ৰিয যথাসকং গচ্ছন্তি, ন তত্থ ইধ ৰিয গব্ভোক্কন্তিমূলকং, গব্ভপরিহরণমূলকং, ৰিজাযনমূলকং ৰা দুক্খং হোতি. রত্তকঞ্চুকতো কঞ্চনপটিমা ৰিয দারকা মাতুকুচ্ছিতো অমক্খিতা এৰ সেম্হাদিনা সুখেনেৰ নিক্খমন্তি. অযং তত্থ ধম্মতা.
মাতা পন পুত্তং ৰা ধীতরং ৰা ৰিজাযিত্ৰা তে ৰিচরণকপ্পদেসে ঠপেত্ৰা অনপেক্খা যথারুচি গচ্ছতি. তেসং তত্থ সযিতানং যে পস্সন্তি পুরিসা ৰা ইত্থিযো ৰা, তে অত্তনো অঙ্গুলিযো উপনামেন্তি. তেসং কম্মবলেন ততো খীরং পৰত্ততি, তেন তে দারকা যাপেন্তি. এৰং পন ৰড্ঢেন্তা কতিপযদিৰসেহেৰ লদ্ধবলা হুত্ৰা দারিকা ইত্থিযো উপগচ্ছন্তি, দারকা পুরিসে. কপ্পরুক্খতো এৰ চ তেসং তত্থ ৰত্থাভরণানি নিপ্ফজ্জন্তি. নানাৰিরাগৰণ্ণৰিচিত্তানি হি সুখুমানি মুদুসুখসম্ফস্সানি ৰত্থানি তত্থ তত্থ কপ্পরুক্খেসু ওলম্বন্তানি তিট্ঠন্তি. নানাৰিধরস্মিজালসমুজ্জলৰিৰিধৰণ্ণরতনৰিনদ্ধানি অনেকৰিধমালাকম্মলতাকম্মভিত্তিকম্মৰিচিত্তানি সীসূপগগীৰূপগহত্থূপগকটূপগপাদূপগানি সোৰণ্ণমযানি আভরণানি কপ্পরুক্খতো ওলম্বন্তি. তথা ৰীণামুদিঙ্গপণৰসম্মতাল়সঙ্খৰংসৰেতাল়পরিৰাদিনীৰল্লকীপভুতিকা তূরিযভণ্ডাপি ততো ততো ওলম্বন্তি. তত্থ বহূ ফলরুক্খা কুম্ভমত্তানি ফলানি ফলন্তি মধুররসানি, যানি পরিভুঞ্জিত্ৰা তে সত্তাহম্পি খুপ্পিপাসাহি ন বাধীযন্তি.
নজ্জোপি তত্থ সুৰিসুদ্ধজলা সুপ্পতিত্থা রমণীযা অকদ্দমা ৰালুকতলা নাতিসীতা নচ্চুণ্হা সুরভিগন্ধীহি জলজপুপ্ফেহি সঞ্ছন্না সব্বকালং সুরভী ৰাযন্তিযো সন্দন্তি, ন তত্থ কণ্টকিকা কক্খল়গচ্ছলতা হোন্তি, অকণ্টকা পুপ্ফফলসম্পন্না এৰ হোন্তি, চন্দননাগরুক্খা সযমেৰ রসং পগ্ঘরন্তি, নহাযিতুকামা চ নদিতিত্থে একজ্ঝং ৰত্থাভরণানি ঠপেত্ৰা নদিং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা উত্তিণ্ণুত্তিণ্ণা উপরিট্ঠিমং উপরিট্ঠিমং ৰত্থাভরণং গণ্হন্তি, ন তেসং এৰং হোতি ‘‘ইদং মম, ইদং পরস্সা’’তি. ততো এৰ ন তেসং কোচি ৰিগ্গহো ৰা ৰিৰাদো ৰা. সত্তাহিকা এৰ চ নেসং কামরতিকীল়া হোতি, ততো ৰীতরাগা ৰিয ৰিচরন্তি. যত্থ চ রুক্খে সযিতুকামা হোন্তি, তত্থেৰ সযনং উপলব্ভতি. মতে চ সত্তে দিস্ৰা ন রোদন্তি ন সোচন্তি. তঞ্চ মণ্ডযিত্ৰা নিক্খিপন্তি. তাৰদেৰ চ নেসং তথারূপা সকুণা উপগন্ত্ৰা মতং দীপন্তরং নেন্তি, তস্মা সুসানং ৰা অসুচিট্ঠানং ৰা তত্থ নত্থি, ন চ ততো মতা নিরযং ৰা তিরচ্ছানযোনিং ৰা পেত্তিৰিসযং ৰা উপপজ্জন্তি. ধম্মতাসিদ্ধস্স পঞ্চসীলস্স আনুভাৰেন তে দেৰলোকে নিব্বত্তন্তীতি ৰদন্তি. ৰস্সসহস্সমেৰ চ নেসং সব্বকালং আযুপ্পমাণং, সব্বমেতং তেসং পঞ্চসীলং ৰিয ধম্মতাসিদ্ধমেৰাতি.
তিঠানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. তণ্হামূলকসুত্তৰণ্ণনা
২৩. ততিযে (দী. নি. টী. ২.১০৩) এসনতণ্হাতি ভোগানং পরিযেসনৰসেন পৰত্তা তণ্হা. এসিততণ্হাতি পরিযিট্ঠেসু ভোগেসু উপ্পজ্জমানতণ্হা. পরিতস্সনৰসেন পরিযেসতি এতাযাতি পরিযেসনা, আসযতো পযোগতো চ পরিযেসনা তথাপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো. তেনাহ ‘‘তণ্হায সতি হোতী’’তি. রূপাদিআরম্মণপ্পটিলাভোতি সৰত্থুকানং রূপাদিআরম্মণানং গৰেসনৰসেন পটিলাভো. যং পন অপরিযিট্ঠংযেৰ লব্ভতি, তম্পি অত্থতো পরিযেসনায লদ্ধমেৰ নাম তথারূপস্স কম্মস্স পুব্বেকতত্তা এৰ লব্ভনতো. তেনাহ ‘‘সো হি পরিযেসনায সতি হোতী’’তি.
সুখৰিনিচ্ছযন্তি সুখং ৰিসেসতো নিচ্ছিনোতীতি সুখৰিনিচ্ছযো. সুখং সভাৰতো সমুদযতো অত্থঙ্গমতো আদীনৰতো নিস্সরণতো চ যাথাৰতো জানিত্ৰা পৰত্তঞাণংৰ সুখৰিনিচ্ছযং. জঞ্ঞাতি জানেয্য. ‘‘সুভং সুখ’’ন্তিআদিকং আরম্মণে অভূতাকারং ৰিৰিধং নিন্নভাৰেন চিনোতি আরোপেতীতি ৰিনিচ্ছযো, অস্সাদানুপস্সনা তণ্হা. দিট্ঠিযাপি এৰমেৰ ৰিনিচ্ছযভাৰো ৰেদিতব্বো. ইমস্মিং পন সুত্তে ৰিতক্কোযেৰ আগতোতি যোজনা. ইমস্মিং পন সুত্তেতি সক্কপঞ্হসুত্তে (দী. নি. ২.৩৫৮). তত্থ হি ‘‘ছন্দো খো, দেৰানমিন্দ, ৰিতক্কনিদানো’’তি আগতং. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. ৰিতক্কেনেৰ ৰিনিচ্ছিনন্তীতি এতেন ‘‘ৰিনিচ্ছিনতি এতেনাতি ৰিনিচ্ছযো’’তি ৰিনিচ্ছযসদ্দস্স করণসাধনমাহ. এত্তকন্তিআদি ৰিনিচ্ছযনাকারদস্সনং.
ছন্দনট্ঠেন ছন্দো, এৰং রঞ্জনট্ঠেন রাগোতি ছন্দরাগো. স্ৰাযং অনাসেৰনতায মন্দো হুত্ৰা পৰত্তো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘দুব্বলরাগস্সাধিৰচন’’ন্তি. অজ্ঝোসানন্তি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন অভিনিৰেসনং. ‘‘ময্হং ইদ’’ন্তি হি তণ্হাগাহো যেভুয্যেন অত্তগ্গাহসন্নিস্সযোৰ হোতি. তেনাহ ‘‘অহং মমন্তী’’তি. বলৰসন্নিট্ঠানন্তি চ তেসং গাহানং থিরভাৰপ্পত্তিমাহ. তণ্হাদিট্ঠিৰসেন পরিগ্গহকরণন্তি অহং মমন্তি বলৰসন্নিট্ঠানৰসেন অভিনিৰিট্ঠস্স অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুনো অঞ্ঞাসাধারণং ৰিয কত্ৰা পরিগ্গহেত্ৰা ঠানং, তথাপৰত্তো লোভসহগতচিত্তুপ্পাদো. অত্তনা পরিগ্গহিতস্স ৰত্থুনো যস্স ৰসেন পরেহি সাধারণভাৰস্স অসহমানো হোতি পুগ্গলো, সো ধম্মো অসহনতা. এৰং ৰচনত্থং ৰদন্তি নিরুত্তিনযেন. সদ্দলক্খণেন পন যস্স ধম্মস্স ৰসেন মচ্ছরিযযোগতো পুগ্গলো মচ্ছরো, তস্স ভাৰো, কম্মং ৰা মচ্ছরিযং, মচ্ছরো ধম্মো. মচ্ছরিযস্স বলৰভাৰতো আদরেন রক্খণং আরক্খোতি আহ ‘‘দ্ৰার…পে… সুট্ঠু রক্খণ’’ন্তি.
অত্তনো ফলং করোতীতি করণং, যং কিঞ্চি কারণং. অধিকং করণন্তি অধিকরণং, ৰিসেসকারণং. ৰিসেসকারণঞ্চ ভোগানং আরক্খদণ্ডাদানাদিঅনত্থসম্ভৰস্সাতি ৰুত্তং ‘‘আরক্খাধিকরণ’’ন্তিআদি. পরনিসেধনত্থন্তি মারণাদিনা পরেসং ৰিবাধনত্থং. আদিযন্তি এতেনাতি আদানং, দণ্ডস্স আদানং দণ্ডাদানং, দণ্ডং আহরিত্ৰা পরৰিহেঠনচিত্তুপ্পাদো. সত্থাদানেপি এসেৰ নযো. হত্থপরামাসাদিৰসেন কাযেন কাতব্বো কলহো কাযকলহো. মম্মঘট্টনাদিৰসেন ৰাচায কাতব্বো কলহো ৰাচাকলহো. ৰিরুজ্ঝনৰসেন ৰিরূপং গণ্হাতি এতেনাতি ৰিগ্গহো. ৰিরুদ্ধং ৰদতি এতেনাতি ৰিৰাদো. ‘‘তুৰং তুৰ’’ন্তি অগারৰৰচনসহচরণতো তুৰংতুৰং. সব্বেপি তে তথাপৰত্তদোসসহগতা চিত্তুপ্পাদা ৰেদিতব্বা. তেনাহ ভগৰা ‘‘অনেকে পাপকা অকুসলা ধম্মা সম্ভৰন্তী’’তি.
তণ্হামূলকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৫. সত্তাৰাসসুত্তাদিৰণ্ণনা
২৪-২৫. চতুত্থে সত্তা আৰসন্তি এতেসূতি সত্তাৰাসা, নানত্তসঞ্ঞিআদিভেদা সত্তনিকাযা. যস্মা তে তে সত্তনিৰাসা তপ্পরিযাপন্নানং সত্তানং তায এৰ তপ্পরিযাপন্নতায আধারো ৰিয ৰত্তব্বতং অরহন্তি. সমুদাযাচারো হি অৰযৰস্স যথা ‘‘রুক্খে সাখা’’তি, তস্মা ‘‘সত্তানং আৰাসা, ৰসনট্ঠানানীতি অত্থো’’তি ৰুত্তং. সুদ্ধাৰাসাপি সত্তাৰাসোৰ ‘‘ন সো, ভিক্খৰে, সত্তাৰাসো সুলভরূপো, যো মযা অনাৰুত্থপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অঞ্ঞত্র সুদ্ধাৰাসেহি দেৰেহী’’তি (দী. নি. ২.৯১) ৰচনতো. যদি এৰং তে কস্মা ইধ ন গহিতাতি তত্থ কারণমাহ ‘‘অসব্বকালিকত্তা’’তিআদি. ৰেহপ্ফলা পন চতুত্থেযেৰ সত্তাৰাসে ভজন্তীতি দট্ঠব্বং. পঞ্চমং উত্তানমেৰ.
সত্তাৰাসসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সিলাযূপসুত্তৰণ্ণনা
২৬. ছট্ঠে পমাণমজ্ঝিমস্স পুরিসস্স চতুৰীসতঙ্গুলিকো হত্থো কুক্কু, ‘‘কক্কূ’’তিপি তস্সেৰ নামং. অট্ঠ কুক্কূ উপরি নেমস্সাতি অট্ঠ হত্থা আৰাটস্স উপরি উগ্গন্ত্ৰা ঠিতা ভৰেয্যুং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
সিলাযূপসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. পঠমৰেরসুত্তৰণ্ণনা
২৭. সত্তমে (সং. নি. টী. ২.২৪১) যতোতি যস্মিং কালে. অযঞ্হি তো-সদ্দো দা-সদ্দো ৰিয ইধ কালৰিসযো, যদাতি ৰুত্তং হোতি. ভযানি ৰেরানীতি ভীযতে ভযং, ভযেন যোগা, ভাযিতব্বেন ৰা ভযং এৰ ৰেরপ্পসৰট্ঠেন ৰেরন্তি চ লদ্ধনামা চেতনাদযো. পাণাতিপাতাদযো হি যস্স পৰত্তন্তি, যঞ্চ উদ্দিস্স পৰত্তীযন্তি, উভযেসঞ্চ ৰেরাৰহা, ততো এৰ চেতে ভাযিতব্বা ৰেরসঞ্জনকা নামাতি. সোতস্স অরিযমগ্গস্স আদিতো পজ্জনং পটিপত্তি অধিগমো সোতাপত্তি. তদত্থায তত্থ পতিট্ঠিতস্স চ অঙ্গানি সোতাপত্তিযঙ্গানি. দুৰিধঞ্হি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৪১) সোতাপত্তিযঙ্গং সোতাপত্তিঅত্থায চ অঙ্গং কারণং, যং সোতাপত্তিমগ্গপ্পটিলাভতো পুব্বভাগে সোতাপত্তিপ্পটিলাভায সংৰত্ততি, ‘‘সপ্পুরিসসংসেৰো সদ্ধম্মস্সৰনং যোনিসোমনসিকারো ধম্মানুধম্মপটিপত্তী’’তি (দী. নি. ৩.৩১১) এৰং আগতং. পটিলদ্ধগুণস্স চ সোতাপত্তিং পত্ৰা ঠিতস্স অঙ্গং, যং ‘‘সোতাপন্নস্স অঙ্গ’’ন্তিপি ৰুচ্চতি ‘‘সোতাপন্নো অঙ্গীযতি ঞাযতি এতেনা’’তি কত্ৰা, বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদাদীনং এতং অধিৰচনং. ইদমিধাধিপ্পেতং.
খীণনিরযোতিআদীসু আযতিং তত্থ অনুপ্পজ্জনতায খীণো নিরযো ময্হতি, সো অহং খীণনিরযো. এস নযো সব্বত্থ. সোতাপন্নোতি মগ্গসোতং আপন্নো. অৰিনিপাতধম্মোতি ন ৰিনিপাতসভাৰো. নিযতোতি পঠমমগ্গসঙ্খাতেন সম্মত্তনিযামেন নিযতো. সম্বোধিপরাযণোতি উপরিমগ্গত্তযসঙ্খাতো সম্বোধি পরং অযনং ময্হন্তি সোহং সম্বোধিপরাযণো, সম্বোধিং অৰস্সং অভিসম্বুজ্ঝনকোতি অত্থো.
পাণাতিপাতপচ্চযাতি পাণাতিপাতকম্মস্স করণহেতু. ভযং ৰেরন্তি অত্থতো একং. ৰেরং ৰুচ্চতি ৰিরোধো, তদেৰ ভাযিতব্বতো ‘‘ভয’’ন্তি ৰুচ্চতি. তঞ্চ পনেতং দুৰিধং হোতি – বাহিরং, অজ্ঝত্তিকন্তি. একেন হি একস্স পিতা মারিতো হোতি. সো চিন্তেতি ‘‘এতেন কির মে পিতা মারিতো, অহম্পি তংযেৰ মারেস্সামী’’তি নিসিতং সত্থং আদায চরতি. যা তস্স অব্ভন্তরে উপ্পন্না ৰেরচেতনা, ইদং বাহিরং ৰেরং নাম তস্স ৰেরস্স মূলভূততো ৰেরকারকপুগ্গলতো বহিভাৰত্তা. যা পন ইতরস্স ‘‘অযং কির মং মারেস্সামীতি চরতি, অহমেৰ নং পঠমতরং মারেস্সামী’’তি চেতনা উপ্পজ্জতি, ইদং অজ্ঝত্তিকং ৰেরং নাম. ইদং তাৰ উভযম্পি দিট্ঠধম্মিকমেৰ. যা পন তং নিরযে উপ্পন্নং দিস্ৰা ‘‘এতং পহরিস্সামী’’তি জলিতং অযমুগ্গরং গণ্হন্তস্স নিরযপালস্স চেতনা উপ্পজ্জতি, ইদমস্স সম্পরাযিকং বাহিরং ৰেরং. যা চস্স ‘‘অযং নিদ্দোসং মং পহরিস্সামীতি আগচ্ছতি, অহমেৰ নং পঠমতরং পহরিস্সামী’’তি চেতনা উপ্পজ্জতি, ইদমস্স সম্পরাযিকং অজ্ঝত্তং ৰেরং. যং পনেতং বাহিরং ৰেরং, তং অট্ঠকথাসু ‘‘পুগ্গলৰের’’ন্তি ৰুচ্চতি. দুক্খং দোমনস্সন্তি অত্থতো একমেৰ. যথা চেত্থ, এৰং সেসেসুপি ‘‘ইমিনা মম ভণ্ডং হটং, ময্হং দারেসু চারিত্তং আপন্নং, মুসা ৰত্ৰা অত্থো ভগ্গো, সুরামদমত্তেন ইদং নাম কত’’ন্তিআদিনা নযেন ৰেরপ্পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
অৰেচ্চপ্পসাদেনাতি অধিগতেন অচলপ্পসাদেন. অরিযকন্তেহীতি পঞ্চহি সীলেহি. তানি হি অরিযানং কন্তানি পিযানি ভৰন্তি, ভৰন্তরগতাপি অরিযা তানি ন ৰিজহন্তি, তস্মা ‘‘অরিযকন্তানী’’তি ৰুচ্চন্তি. সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে অনুস্সতিনিদ্দেসে ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
পঠমৰেরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. আঘাতৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা
২৯. নৰমে ৰসতি এত্থ ফলং তন্নিমিত্ততায পৰত্ততীতি ৰত্থু, কারণন্তি আহ ‘‘আঘাতৰত্থূনী’’তি. কোপো নামাযং যস্মিং ৰত্থুস্মিং উপ্পজ্জতি, ন তত্থ একৰারমেৰ উপ্পজ্জতি, অথ খো পুনপি উপ্পজ্জতেৰাতি ৰুত্তং ‘‘বন্ধতী’’তি. অথ ৰা যো পচ্চযৰিসেসেন উপ্পজ্জমানো আঘাতো সৰিসযে বদ্ধো ৰিয ন ৰিগচ্ছতি, পুনপি উপ্পজ্জতেৰ. তং সন্ধাযাহ ‘‘আঘাতং বন্ধতী’’তি. তং পনস্স পচ্চযৰসেন নিব্বত্তনং উপ্পাদনমেৰাতি ৰুত্তং ‘‘উপ্পাদেতী’’তি.
আঘাতৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. আঘাতপটিৰিনযসুত্তৰণ্ণনা
৩০. দসমে তং কুতেত্থ লব্ভাতি এত্থ তন্তি কিরিযাপরামসনং. পদজ্ঝাহারেন চ অত্থো ৰেদিতব্বোতি ‘‘তং অনত্থচরণং মা অহোসী’’তিআদিমাহ. কেন কারণেন লদ্ধব্বং নিরত্থকভাৰতো. কম্মস্সকা হি সত্তা. তে কস্স রুচিযা দুক্খিতা সুখিতা ৰা ভৰন্তি, তস্মা কেৰলং তস্মিং ময্হং অনত্থচরণং, তং কুতেত্থ লব্ভাতি অধিপ্পাযো. অথ ৰা তং কোপকারণং এত্থ পুগ্গলে কুতো লব্ভা পরমত্থতো কুজ্ঝিতব্বস্স কুজ্ঝনকস্স চ অভাৰতো. সঙ্খারমত্তঞ্হেতং, যদিদং খন্ধপঞ্চকং যং ‘‘সত্তো’’তি ৰুচ্চতি, তে সঙ্খারা ইত্তরখণিকা, কস্স কো কুজ্ঝতীতি অত্থো. লাভা নাম কে সিযুং অঞ্ঞত্র অনত্থুপ্পত্তিতো.
আঘাতপটিৰিনযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. অনুপুব্বনিরোধসুত্তৰণ্ণনা
৩১. একাদসমে অনুপুব্বনিরোধাতি অনুপুব্বেন অনুক্কমেন পৰত্তেতব্বনিরোধা. তেনাহ ‘‘অনুপটিপাটিনিরোধা’’তি.
অনুপুব্বনিরোধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সত্তাৰাসৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মহাৰগ্গো
১. অনুপুব্বৰিহারসুত্তৰণ্ণনা
৩২. চতুত্থস্স পঠমে অনুপুব্বতো ৰিহরিতব্বাতি অনুপুব্বৰিহারা. অনুপটিপাটিযাতি অনুক্কমেন. সমাপজ্জিতব্বৰিহারাতি সমাপজ্জিত্ৰা সমঙ্গিনো হুত্ৰা ৰিহরিতব্বৰিহারা.
অনুপুব্বৰিহারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২-৩. অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তিসুত্তাদিৰণ্ণনা
৩৩-৩৪. দুতিযে ছাতং ৰুচ্চতি তণ্হাদিট্ঠিযো কামানং পাতব্বতো তাসং ৰসেন ৰত্তনতো, তন্নিন্নত্তা নত্থি এতেসু ছাতন্তি নিচ্ছাতা. তেনাহ ‘‘তণ্হাদিট্ঠিচ্ছাতান’’ন্তিআদি. ততিযে নত্থি ৰত্তব্বং.
অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তিসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. গাৰীউপমাসুত্তৰণ্ণনা
৩৫. চতুত্থে পব্বতচারিনীতি পকতিযা পব্বতে বহুলচারিনী. অখেত্তঞ্ঞূতি (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.৭৭) অগোচরঞ্ঞূ. সমাধিপরিপন্তানং ৰিসোধনানভিঞ্ঞতায বালো. ঝানস্স পগুণভাৰাপাদনৰেয্যত্তিযস্স অভাৰেন অব্যত্তো. উপরিঝানস্স পদট্ঠানভাৰানৰবোধেন অখেত্তঞ্ঞূ. সব্বথাপি সমাপত্তিকোসল্লাভাৰেন অকুসলো. সমাধিনিমিত্তস্স ৰা অনাসেৰনায বালো. অভাৰনায অব্যত্তো. অবহুলীকারেন অখেত্তঞ্ঞূ. সম্মদেৰ অনধিট্ঠানতো অকুসলোতি যোজেতব্বং. উভতো ভট্ঠোতি উভযতো ঝানতো ভট্ঠো. সো হি অপ্পগুণতায ন সুপ্পতিট্ঠিততায সউস্সাহোপি ৰিনাসতো অসামত্থিযতো চ ঝানদ্ৰযতো পরিহীনো.
গাৰীউপমাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.