.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তরনিকাযে
দসকনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. আনিসংসৰগ্গো
১. কিমত্থিযসুত্তৰণ্ণনা
১. দসকনিপাতস্স পঠমে অৰিপ্পটিসারত্থানীতি অৰিপ্পটিসারপ্পযোজনানি. অৰিপ্পটিসারানিসংসানীতি অৰিপ্পটিসারুদযানি. এতেন অৰিপ্পটিসারো নাম সীলস্স উদযমত্তং, সংৰদ্ধিতস্স রুক্খস্স ছাযাপুপ্ফসদিসং, অঞ্ঞো এৰ পনানেন নিপ্ফাদেতব্বো সমাধিআদিগুণোতি দস্সেতি. ‘‘যাৰ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি, তাৰ তরুণৰিপস্সনা’’তি হি ৰচনতো উপক্কিলেসৰিমুত্তউদযব্বযঞাণতো পরং অযঞ্চ ৰিপস্সনা ৰিরজ্জতি যোগাৰচরো ৰিরত্তো পুরিসো ৰিয ভরিযায সঙ্খারতো এতেনাতি ৰিরাগো.
কিমত্থিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২-৫. চেতনাকরণীযসুত্তাদিৰণ্ণনা
২-৫. দুতিযে সংসারমহোঘস্স পরতীরভাৰতো যো নং অধিগচ্ছতি, তং পারেতি গমেতীতি পারং, নিব্বানং. তব্বিদূরতায নত্থি এত্থ পারন্তি অপারং, সংসারো. তেনাহ ‘‘ওরিমতীরভূতা তেভূমকৰট্টা’’তিআদি. ততিযাদীসু নত্থি ৰত্তব্বং.
চেতনাকরণীযসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে সন্তং সন্তন্তি অপ্পেত্ৰা নিসিন্নস্সাতিআদীসু সন্তং সন্তং পণীতং পণীতন্তিআদীনি ৰদতি. ইমিনা পন আকারেন তং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা তত্থ চিত্তং উপসংহরতো ফলসমাপত্তিসঙ্খাতো চিত্তুপ্পাদো তথা পৰত্ততীতি ৰেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰ.
সমাধিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আনিসংসৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নাথৰগ্গো
১-৪. সেনাসনসুত্তাদিৰণ্ণনা
১১-১৪. দুতিযস্স পঠমে নাতিদূরন্তি গোচরট্ঠানতো অড্ঢগাৰুততো ওরভাগতায নাতিদূরং. নাচ্চাসন্নন্তি পচ্ছিমেন পমাণেন গোচরট্ঠানতো পঞ্চধনুসতিকতায ন অতিআসন্নং. তায চ পন নাতিদূরনাচ্চাসন্নতায গোচরট্ঠানপটিপরিস্সযাদিরহিতমগ্গতায চ গমনস্স চ আগমনস্স চ যুত্তরূপত্তা গমনাগমনসম্পন্নং. দিৰসভাগে মহাজনসংকিণ্ণতাভাৰেন দিৰা অপ্পাকিণ্ণং. অভাৰত্থো হি অযং অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু ৰিয. রত্তিযং মনুস্সসদ্দাভাৰেন রত্তিং অপ্পসদ্দং. সব্বদাপি জনসন্নিপাতনিগ্ঘোসাভাৰেন অপ্পনিগ্ঘোসং.
অপ্পকসিরেনাতি অকসিরেন সুখেনেৰ. সীলাদিগুণানং থিরভাৰপ্পত্তিযা থেরা. সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমুগ্গহধারণেন সম্মদেৰ গরূনং সন্তিকে আগমিতভাৰেন চ আগতো পরিযত্তিধম্মসঙ্খাতো আগমো এতেসন্তি আগতাগমা. সুত্তাভিধম্মসঙ্খাতস্স ধম্মস্স ধারণেন ধম্মধরা. ৰিনযস্স ধারণেন ৰিনযধরা. তেসং ধম্মৰিনযানং মাতিকায ধারণেন মাতিকাধরা. তত্থ তত্থ ধম্মপরিপুচ্ছায পরিপুচ্ছতি. অত্থপরিপুচ্ছায পরিপঞ্হতি ৰীমংসতি ৰিচারেতি. ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থোতি পরিপুচ্ছাপরিপঞ্হাকারদস্সনং. অৰিৰটঞ্চেৰ পাল়িযা অত্থং পদেসন্তরপাল়িদস্সনেন আগমতো ৰিৰরন্তি. অনুত্তানীকতঞ্চ যুত্তিৰিভাৰনেন উত্তানিং করোন্তি. কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু সংসযুপ্পত্তিযা হেতুতায গণ্ঠিট্ঠানভূতেসু পাল়িপ্পদেসেসু যাথাৰতো ৰিনিচ্ছযপ্পদানেন কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি.
এত্থ চ নাতিদূরং নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নন্তি একং অঙ্গং, দিৰা অপ্পাকিণ্ণং, রত্তিং অপ্পসদ্দং, অপ্পনিগ্ঘোসন্তি একং, অপ্পডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সন্তি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৰিহরন্তস্স…পে… পরিক্খারাতি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেরা…পে… কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তীতি একং. এৰং পঞ্চ অঙ্গানি ৰেদিতব্বানি. দুতিযাদীনি উত্তানত্থানি.
সেনাসনসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৬. অপ্পমাদসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৫-১৬. পঞ্চমে কারাপকঅপ্পমাদো নাম ‘‘ইমে অকুসলা ধম্মা পহাতব্বা, ইমে কুসলা ধম্মা উপসম্পাদেতব্বা’’তি তংতংপরিৰজ্জেতব্বৰজ্জনসম্পাদেতব্বসম্পাদনৰসেন পৰত্তো অপ্পমাদো. এসাতি অপ্পমাদো. লোকিযোৰ ন লোকুত্তরো. অযঞ্চাতি চ এসাতি চ অপ্পমাদমেৰ ৰদতি. তেসন্তি চাতুভূমকধম্মানং. পটিলাভকত্তেনাতি পটিলাভাপনকত্তেন.
জঙ্গলানন্তি জঙ্গলচারীনং. জঙ্গল-সদ্দো চেত্থ খরভাৰসামঞ্ঞেন পথৰীপরিযাযো, ন অনুপট্ঠানৰিদূরদেসৰাচী. তেনাহ ‘‘পথৰীতলচারীন’’ন্তি. পদানং ৰুচ্চমানত্তা ‘‘সপাদকপাণান’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. সমোধানন্তি অন্তোগধভাৰং. তেনাহ ‘‘ওধানং পক্খেপ’’ন্তি. ‘‘উপক্খেপ’’ন্তিপি পঠন্তি, উপনেত্ৰা পক্খিপিতব্বন্তি অত্থো. ৰস্সিকায পুপ্ফং ৰস্সিকং যথা ‘‘আমলকিযা ফলং আমলক’’ন্তি. মহাতলস্মিন্তি উপরিপাসাদে. ছট্ঠং উত্তানমেৰ.
অপ্পমাদসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. পঠমনাথসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৭-১৮. সত্তমে যেহি সীলাদীহি সমন্নাগতো ভিক্খু ধম্মসরণতায ধম্মেনেৰ নাথতি আসীসতি অভিভৰতীতি নাথো ৰুচ্চতি, তে তস্স নাথভাৰকরা ধম্মা নাথকরণাতি ৰুত্তাতি আহ ‘‘অত্তনো সনাথভাৰকরা পতিট্ঠকরাতি অত্থো’’তি. তত্থ অত্তনো পতিট্ঠকরাতি যস্স নাথভাৰকরা, তস্স অত্তনো পতিট্ঠাৰিধাযিনো. অপ্পতিট্ঠো অনাথো, সপ্পতিট্ঠো সনাথোতি পতিট্ঠত্থো নাথ-সদ্দো. কল্যাণগুণযোগতো কল্যাণাতি দস্সেন্তো ‘‘সীলাদিগুণসম্পন্না’’তি আহ. মিজ্জনলক্খণা মেত্তা এতস্স অত্থীতি মিত্তো. সো ৰুত্তনযেন কল্যাণো অস্স অত্থীতি তস্স অত্থিতামত্তং কল্যাণমিত্তপদেন ৰুত্তং. অস্স তেন সব্বকালং অৰিজহিতৰাসোতি তং দস্সেতুং ‘‘কল্যাণসহাযো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘তেৰস্সা’’তি. তে এৰ কল্যাণমিত্তা অস্স ভিক্খুনো. সহ অযনতোতি সহ পৰত্তনতো. অসমোধানে চিত্তেন, সমোধানে পন চিত্তেন চেৰ কাযেন চ সম্পৰঙ্কো. সুখং ৰচো এতস্মিং অনুকূলগাহিম্হি আদরগারৰৰতি পুগ্গলেতি সুৰচো. তেনাহ ‘‘সুখেন ৰত্তব্বো’’তিআদি. খমোতি খন্তো. তমেৰস্স খমভাৰং দস্সেতুং ‘‘গাল়্হেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰামতোতি মিচ্ছা, অযোনিসো ৰা গণ্হাতি. পটিপ্ফরতীতি পটাণিকভাৰেন তিট্ঠতি. পদক্খিণং গণ্হাতীতি সম্মা, যোনিসো ৰা গণ্হাতি.
উচ্চাৰচানীতি ৰিপুলখুদ্দকানি. তত্রুপগমনিযাযাতি তত্র তত্র মহন্তে খুদ্দকে চ কম্মে সাধনৰসেন উপাযেন উপগচ্ছন্তিযা, তস্স তস্স কম্মস্স নিপ্ফাদনে সমত্থাযাতি অত্থো. তত্রুপাযাযাতি ৰা তত্র তত্র কম্মে সাধেতব্বে উপাযভূতায.
ধম্মে অস্স কামোতি ধম্মকামোতি ব্যধিকরণানম্পি বাহিরত্থো সমাসো হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং. কামেতব্বতো ৰা পিযাযিতব্বতো কামো, ধম্মো. ধম্মো কামো অস্সাতি ধম্মকামো. ধম্মোতি পরিযত্তিধম্মো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘তেপিটকং বুদ্ধৰচনং পিযাযতীতি অত্থো’’তি. সমুদাহরণং কথনং সমুদাহারো, পিযো সমুদাহারো এতস্সাতি পিযসমুদাহারো. সযঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দেন ‘‘সক্কচ্চ’’ন্তি পদং অনুকড্ঢতি. তেন সযঞ্চ সক্কচ্চং দেসেতুকামো হোতীতি যোজনা. অভিধম্মো সত্ত পকরণানি ‘‘অধিকো অভিৰিসিট্ঠো চ পরিযত্তিধম্মো’’তি কত্ৰা. ৰিনযো উভতোৰিভঙ্গা ৰিনযনতো কাযৰাচানং. অভিৰিনযো খন্ধকপরিৰারা ৰিসেসতো আভিসমাচারিকধম্মকিত্তনতো. আভিসমাচারিকধম্মপারিপূরিৰসেনেৰ হি আদিব্রহ্মচরিযকধম্মপারিপূরী. ধম্মো এৰ পিটকদ্ৰযস্সপি পরিযত্তিধম্মভাৰতো. মগ্গফলানি অভিধম্মো ‘‘নিব্বানধম্মস্স অভিমুখো’’তি কত্ৰা. কিলেসৰূপসমকরণং পুব্বভাগিযা তিস্সো সিক্খা সঙ্খেপতো ৰিৰট্টনিস্সিতো সমথো ৰিপস্সনা চ. উল়ারপামোজ্জোতি বলৰপামোজ্জো. কারণত্থেতি নিমিত্তত্থে. কুসলধম্মনিমিত্তং হিস্স ৰীরিযারম্ভো. তেনাহ ‘‘তেসং অধিগমত্থাযা’’তি. কুসলেসু ধম্মেসূতি ৰা নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মং যথা ‘‘চেতসো অৰূপসমে অযোনিসোমনসিকারপদট্ঠান’’ন্তি. অট্ঠমে নত্থি ৰত্তব্বং.
পঠমনাথসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমঅরিযাৰাসসুত্তৰণ্ণনা
১৯. নৰমে অরিযানং এৰ আৰাসাতি অরিযাৰাসা অনরিযানং তাদিসানং অসম্ভৰতো. অরিযাতি চেত্থ উক্কট্ঠনিদ্দেসেন খীণাসৰা গহিতা. তে চ যস্মা তেহি সব্বকালং অৰিজহিতৰাসা এৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তে আৰসিংসু আৰসন্তি আৰসিস্সন্তী’’তি. তত্থ আৰসিংসূতি নিস্সায আৰসিংসু. পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনতাদযো হি অরিযানং অপস্সযা. তেসু পঞ্চঙ্গৰিপ্পহানপচ্চেকসচ্চপনোদনএসনাওসট্ঠানি, ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৰতি, অধিৰাসেতি পরিৰজ্জেতি ৰিনোদেতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৮; ম. নি. ২.১৬৮; অ. নি. ১০.২০) ৰুত্তেসু অপস্সেনেসু ৰিনোদনঞ্চ মগ্গকিচ্চানেৰ, ইতরে মগ্গেন চ সমিজ্ঝন্তীতি.
পঠমঅরিযাৰাসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযঅরিযাৰাসসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে কস্মা পন ভগৰা কুরুসু ৰিহরন্তো ইমং সুত্তং অভাসীতি আহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. কুরুরট্ঠং কির তদা তন্নিৰাসিসত্তানং যোনিসোমনসিকারৰন্ততাদিনা যেভুয্যেন সুপ্পটিপন্নতায পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাবলেন ৰা তদা উতুআদিসম্পত্তিযুত্তমেৰ অহোসি. কেচি পন ‘‘পুব্বে পৰত্তকুরুৰত্তধম্মানুট্ঠানৰাসনায উত্তরকুরু ৰিয যেভুয্যেন উতুআদিসম্পন্নমেৰ হোতি. ভগৰতো কালে সাতিসযং উতুসপ্পাযাদিযুত্তং রট্ঠং অহোসী’’তি ৰদন্তি. তত্থ ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা তস্স রট্ঠস্স সপ্পাযউতুপচ্চযসেৰনেন নিচ্চং কল্লসরীরা কল্লচিত্তা চ হোন্তি. তে চিত্তসরীরকল্লতায অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলা গম্ভীরকথং পটিগ্গহেতুং সমত্থা পটিচ্চসমুপ্পাদনিস্সিতানং গম্ভীরপঞ্ঞানঞ্চ কারকা হোন্তি. তেনাহ ‘‘কুরুরট্ঠৰাসিনো ভিক্খূ গম্ভীরপঞ্ঞাকারকা’’তিআদি.
যুত্তপ্পযুত্তাতি সতিপট্ঠানভাৰনায যুত্তা চেৰ পযুত্তা চ. তস্মিঞ্হি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬) জনপদে চতস্সো পরিসা পকতিযাৰ সতিপট্ঠানভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, অন্তমসো দাসকম্মকরপরিজনাপি সতিপট্ঠানপ্পটিসংযুত্তমেৰ কথং কথেন্তি. উদকতিত্থসুত্তকন্তনট্ঠানাদীসুপি নিরত্থককথা নাম নপ্পৰত্ততি. সচে কাচি ইত্থী, ‘‘অম্ম, ত্ৰং কতরং সতিপট্ঠানভাৰনং মনসি করোসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘ন কিঞ্চী’’তি ৰদতি, তং গরহন্তি ‘‘ধীরত্থু তৰ জীৰিতং, জীৰমানাপি ত্ৰং মতসদিসা’’তি. অথ নং ‘‘মা দানি পুন এৰমকাসী’’তি ওৰদিত্ৰা অঞ্ঞতরং সতিপট্ঠানং উগ্গণ্হাপেন্তি. যা পন ‘‘অহং অসুকং সতিপট্ঠানং নাম মনসি করোমী’’তি ৰদতি, তস্সা ‘‘সাধু সাধূ’’তি সাধুকারং দত্ৰা ‘‘তৰ জীৰিতং সুজীৰিতং, ত্ৰং নাম মনুস্সত্তং পত্তা, তৰত্থায সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তিআদীহি পসংসন্তি. ন কেৰলঞ্চেত্থ মনুস্সজাতিকাযেৰ সতিপট্ঠানমনসিকারযুত্তা, তে নিস্সায ৰিহরন্তা তিরচ্ছানগতাপি.
তত্রিদং ৰত্থু – একো কির নটকো সুৰপোতকং গহেত্ৰা সিক্খাপেন্তো ৰিচরতি. সো ভিক্খুনিউপস্সযং উপনিস্সায ৰসিত্ৰা গমনকালে সুৰপোতকং পমুস্সিত্ৰা গতো. তং সামণেরিযো গহেত্ৰা পটিজগ্গিংসু, ‘‘বুদ্ধরক্খিতো’’তি চস্স নামং অকংসু. তং একদিৰসং পুরতো নিসিন্নং দিস্ৰা মহাথেরী আহ ‘‘বুদ্ধরক্খিতা’’তি. কিং, অয্যোতি. অত্থি তে কোচি ভাৰনামনসিকারোতি? নত্থয্যেতি. আৰুসো, পব্বজিতানং সন্তিকে ৰসন্তেন নাম ৰিস্সট্ঠঅত্তভাৰেন ভৰিতুং ন ৰট্টতি, কোচিদেৰ মনসিকারো ইচ্ছিতব্বো, ত্ৰং পন অঞ্ঞং ন সক্খিস্সসি, ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযং করোহীতি. সো থেরিযা ওৰাদে ঠত্ৰা ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযন্তো চরতি.
তং একদিৰসং পাতোৰ তোরণগ্গে নিসীদিত্ৰা বালাতপং তপমানং একো সকুণো নখপঞ্জরেন অগ্গহেসি. সো ‘‘কিরি কিরী’’তি সদ্দমকাসি. সামণেরিযো সুত্ৰা, ‘‘অয্যে, বুদ্ধরক্খিতো সকুণেন গহিতো, মোচেম ন’’ন্তি লেড্ডুআদীনি গহেত্ৰা অনুবন্ধিত্ৰা মোচেসুং. তং আনেত্ৰা পুরতো ঠপিতং থেরী আহ, ‘‘বুদ্ধরক্খিত, সকুণেন গহিতকালে কিং চিন্তেসী’’তি. অয্যে, ন অঞ্ঞং চিন্তেসিং, ‘‘অট্ঠিপুঞ্জোৰ অট্ঠিপুঞ্জং গহেত্ৰা গচ্ছতি, কতরস্মিং ঠানে ৰিপ্পকিরিস্সতী’’তি এৰং, অয্যে, অট্ঠিপুঞ্জমেৰ চিন্তেসিন্তি. সাধু সাধু, বুদ্ধরক্খিত, অনাগতে ভৰক্খযস্স তে পচ্চযো ভৰিস্সতীতি. এৰং তত্থ তিরচ্ছানগতাপি সতিপট্ঠানমনসিকারযুত্তা.
দীঘনিকাযাদীসু মহানিদানাদীনীতি দীঘনিকাযে মহানিদানং (দী. নি. ২.৯৫ আদযো) সতিপট্ঠানং (দী. নি. ২.৩৭২ আদযো) মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানং (ম. নি. ১.১০৫ আদযো) সারোপমং (ম. নি. ১.৩০৭ আদযো) রুক্খোপমং রট্ঠপালং মাগণ্ডিযং আনেঞ্জসপ্পাযন্তি (ম. নি. ৩.৬৬ আদযো) এৰমাদীনি.
ঞাণাদযোতি ঞাণঞ্চেৰ তংসম্পযুত্তধম্মা চ. তেনাহ ‘‘ঞাণন্তি ৰুত্তে’’তিআদি. ঞাণসম্পযুত্তচিত্তানি লব্ভন্তি তেহি ৰিনা সম্পজানতায অসম্ভৰতো. মহাচিত্তানীতি অট্ঠপি মহাকিরিযচিত্তানি লব্ভন্তি ‘‘সততৰিহারা’’তি ৰচনতো ঞাণুপ্পত্তিপচ্চযরহিতকালেপি পৰত্তিজোতনতো. দস চিত্তানীতি অট্ঠ মহাকিরিযচিত্তানি হসিতুপ্পাদৰোট্ঠব্বনচিত্তেহি সদ্ধিং দস চিত্তানি লব্ভন্তি. অরজ্জনাদুস্সনৰসেন পৰত্তি তেসম্পি সাধারণাতি. ‘‘উপেক্খকো ৰিহরতী’’তি ৰচনতো ছল়ঙ্গুপেক্খাৰসেন আগতানং ইমেসং সততৰিহারানং সোমনস্সং কথং লব্ভতীতি আহ ‘‘আসেৰনৰসেন লব্ভতী’’তি. কিঞ্চাপি খীণাসৰো ইট্ঠানিট্ঠেপি আরম্মণে মজ্ঝত্তো ৰিয বহুলং উপেক্খকো ৰিহরতি অত্তনো পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনতো. কদাচি পন তথা চেতোভিসঙ্খারাভাৰে যং তং সভাৰতো ইট্ঠং আরম্মণং, তত্থ যাথাৰসভাৰগ্গহণৰসেনপি অরহতো চিত্তং সোমনস্সসহগতং হুত্ৰা পৰত্ততেৰ, তঞ্চ খো পুব্বাসেৰনৰসেন. তেন ৰুত্তং ‘‘আসেৰনৰসেন লব্ভতী’’তি. আরক্খকিচ্চং সাধেতি সতিৰেপুল্লপ্পত্তত্তা. চরতোতিআদিনা নিচ্চসমাদানং দস্সেতি, তং ৰিক্খেপাভাৰেন দট্ঠব্বং.
পব্বজ্জূপগতাতি যং কিঞ্চি পব্বজ্জং উপগতা, ন সমিতপাপা. ভোৰাদিনোতি জাতিমত্তব্রাহ্মণে ৰদতি. পাটেক্কসচ্চানীতি তেহি তেহি দিট্ঠিগতিকেহি পাটিযেক্কং গহিতানি ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি অভিনিৰিট্ঠানি দিট্ঠিসচ্চাদীনি. তানিপি হি ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি গহণং উপাদায ‘‘সচ্চানী’’তি ৰোহরীযন্তি. তেনাহ ‘‘ইদমেৰা’’তিআদি. নীহটানীতি অত্তনো সন্তানতো নীহরিতানি অপনীতানি. গহিতগ্গহণস্সাতি অরিযমগ্গাধিগমতো পুব্বে গহিতস্স দিট্ঠিগ্গাহস্স. ৰিস্সট্ঠভাৰৰেৰচনানীতি অরিযমগ্গেন সব্বসো পরিচ্চাগভাৰস্স অধিৰচনানি.
নত্থি এতাসং ৰযো ৰেকল্লন্তি অৰযাতি আহ ‘‘অনূনা’’তি, অনৰসেসোতি অত্থো. এসনাতি কামেসনাদযো. মগ্গস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি কথিতা রাগাদীনং পহীনভাৰদীপনতো. পচ্চৰেক্খণফলং কথিতন্তি পচ্চৰেক্খণমুখেন অরিযফলং কথিতং. অধিগতে হি অগ্গফলে সব্বসো রাগাদীনং অনুপ্পাদধম্মতং পজানাতি, তঞ্চ পজাননং পচ্চৰেক্খণঞাণন্তি.
দুতিযঅরিযাৰাসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নাথৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. মহাৰগ্গো
১. সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা
২১. ততিযস্স পঠমে ৰিসমট্ঠানেসূতি পপাতাদীসু ৰিসমট্ঠানেসু. ‘‘অঞ্ঞেহি অসাধারণানী’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু চেতানি সাৰকানম্পি একচ্চানং উপ্পজ্জন্তীতি? কামং উপ্পজ্জন্তি, যাদিসানি পন বুদ্ধানং ঠানাট্ঠানঞাণাদীনি, ন তাদিসানি তদঞ্ঞেসং কদাচিপি উপ্পজ্জন্তীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানীতি. তেনাহ ‘‘তথাগতস্সেৰ বলানী’’তি. ইমমেৰ হি যথাৰুত্তলেসং অপেক্খিত্ৰা তদভাৰতো আসযানুসযঞাণাদীসু এৰ অসাধারণসমঞ্ঞা নিরুল়্হা. কামং ঞাণবলানং ঞাণসম্ভারো ৰিসেসপচ্চযো, পুঞ্ঞসম্ভারোপি পন নেসং পচ্চযো এৰ. ঞাণসম্ভারস্সপি ৰা পুঞ্ঞসম্ভারভাৰতো ‘‘পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানী’’তি ৰুত্তং.
পকতিহত্থিকুলন্তি (সং. নি. টী. ২.২.২২) গিরিচরনদিচরৰনচরাদিপ্পভেদা গোচরিযকালাৰকনামা সব্বাপি বলেন পাকতিকা হত্থিজাতি. দসন্নং পুরিসানন্তি থামমজ্ঝিমানং দসন্নং পুরিসানং. একস্স তথাগতস্স কাযবলন্তি আনেত্ৰা সম্বন্ধো. একস্সাতি চ তথা হেট্ঠা কথাযং আগতত্তা দেসনাসোতেন ৰুত্তং. নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তি এত্থ নারা ৰুচ্চন্তি রস্মিযো. তা বহূ নানাৰিধা ইতো উপ্পজ্জন্তীতি নারাযনং, ৰজিরং, তস্মা নারাযনসঙ্ঘাতবলন্তি ৰজিরসঙ্ঘাতবলন্তি অত্থো. ঞাণবলং পন পাল়িযং আগতমেৰ, ন কাযবলং ৰিয অট্ঠকথারুল়্হমেৰাতি অধিপ্পাযো.
সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানীতি ৰুত্তং, তত্থ (ৰিভ. মূলটী. ৭৬০) পন নিদানৰগ্গে সত্তসত্ততি আগতানি চতুচত্তারীসঞ্চ. তেসত্ততি পন পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১) সুতমযাদীনি আগতানি দিস্সন্তি, ন সংযুত্তকে. অঞ্ঞানিপীতি এতেন ঞাণৰত্থুৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৭৫১ আদযো) এককাদিৰসেন ৰুত্তানি, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘পুব্বন্তে ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১০৬৩) ব্রহ্মজালাদীসু চ ‘‘তযিদং তথাগতো পজানাতি ‘ইমানি দিট্ঠিট্ঠানানি এৰং গহিতানী’তি’’আদিনা (দী. নি. ১.৩৬) ৰুত্তানি অনেকানি ঞাণপ্পভেদানি সঙ্গণ্হাতি. যাথাৰপ্পটিৰেধতো সযঞ্চ অকম্পিযং পুগ্গলঞ্চ তংসমঙ্গিনং নেয্যেসু অধিবলং করোতীতি আহ ‘‘অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চা’’তি.
উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতাপটিজাননৰসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৰা পরিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, পুব্ববুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৰ ৰদতি. তিট্ঠমানোৰাতি অৰদন্তোপি তিট্ঠমানোৰ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.
অট্ঠসু পরিসাসূতি ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সারিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপরিসং…পে… তত্র ৰত মং ভযং ৰা সারজ্জং ৰা ওক্কমিস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সারিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) ৰুত্তাসু অট্ঠসু পরিসাসু. অভীতনাদং নদতীতি পরতো দস্সিতঞাণযোগেন দসবলোহন্তি অভীতনাদং নদতি.
পটিৰেধনিট্ঠত্তা অরহত্তমগ্গঞাণং পটিৰেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৰুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পরস্স অৰবুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিফলক্খণে পৰত্তং নামা’’তি ৰুত্তং. ততো পরং পন যাৰ পরিনিব্বানা দেসনাঞাণপৰত্তি তস্সেৰ পৰত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৰেদিতব্বং পৰত্তিতচক্কস্স চক্কৰত্তিনো চক্করতনস্স ঠানং ৰিয.
তিট্ঠতীতি ৰুত্তং, কিং ভূমিযং পুরিসো ৰিয, নোতি আহ ‘‘তদাযত্তৰুত্তিতাযা’’তি. ঠানন্তি চেত্থ অত্তলাভো ধরমানতা চ, ন গতিনিৰত্তীতি আহ ‘‘উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চা’’তি. যত্থ পনেতং দসবলঞাণং ৰিত্থারিতং, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মে পনা’’তিআদিমাহ. সেসেসুপি এসেৰ নযো.
সমাদিযন্তীতি সমাদানানি, তানি পন সমাদিযিত্ৰা কতানি হোন্তীতি আহ ‘‘সমাদিযিত্ৰা কতান’’ন্তি. কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানন্তি এতেন সমাদানসদ্দস্স অপুব্বত্থাভাৰং দস্সেতি মুত্তগতসদ্দে গতসদ্দস্স ৰিয. গতীতি নিরযাদিগতিযো. উপধীতি অত্তভাৰো. কালোতি কম্মস্স ৰিপচ্চনারহকালো. পযোগোতি ৰিপাকুপ্পত্তিযা পচ্চযভূতা কিরিযা.
অগতিগামিনিন্তি নিব্বানগামিনিং. ৰুত্তঞ্হি ‘‘নিব্বানঞ্চাহং, সারিপুত্ত, পজানামি নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (ম. নি. ১.১৫৩). বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৰ পাণং ঘাতেন্তেসু কামং সব্বেসম্পি চেতনা তস্সেৰেকস্স জীৰিতিন্দ্রিযারম্মণা, তং পন কম্মং তেসং নানাকারং. তেসু (ৰিভ. অট্ঠ. ৮১১) হি একো আদরেন ছন্দজাতো করোতি, একো ‘‘এহি ত্ৰম্পি করোহী’’তি পরেহি নিপ্পীল়িতো করোতি, একো সমানচ্ছন্দো ৰিয হুত্ৰা অপ্পটিবাহমানো ৰিচরতি. তেসু একো তেনেৰ কম্মেন নিরযে নিব্বত্ততি, একো তিরচ্ছানযোনিযং, একো পেত্তিৰিসযে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৰ ‘‘ইমিনা নীহারেন আযূহিতত্তা এস নিরযে নিব্বত্তিস্সতি, এস তিরচ্ছানযোনিযং, এস পেত্তিৰিসযে’’তি জানাতি. নিরযে নিব্বত্তমানম্পি ‘‘এস মহানিরযে নিব্বত্তিস্সতি, এস উস্সদনিরযে’’তি জানাতি. তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তমানম্পি ‘‘এস অপাদকো ভৰিস্সতি, এস দ্ৰিপাদকো, এস চতুপ্পদো, এস বহুপ্পদো’’তি জানাতি. পেত্তিৰিসযে নিব্বত্তমানম্পি ‘‘এস নিজ্ঝামতণ্হিকো ভৰিস্সতি, এস খুপ্পিপাসিকো, এস পরদত্তূপজীৰী’’তি জানাতি. তেসু চ কম্মেসু ‘‘ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিস্সতি, ইদং অঞ্ঞেন দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৰেপক্কং ভৰিস্সতী’’তি জানাতি.
তথা সকলগামৰাসিকেসু একতো পিণ্ডপাতং দদমানেসু কামং সব্বেসম্পি চেতনা পিণ্ডপাতারম্মণাৰ, তং পন কম্মং তেসং নানাকারং. তেসু হি একো আদরেন করোতীতি সব্বং পুরিমসদিসং, তস্মা তেসু কেচি দেৰলোকে নিব্বত্তন্তি, কেচি মনুস্সলোকে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৰ জানাতি. ‘‘ইমিনা নীহারেন আযূহিতত্তা এস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিস্সতি, এস দেৰলোকে. তত্থাপি এস খত্তিযকুলে, এস ব্রাহ্মণকুলে, এস ৰেস্সকুলে, এস সুদ্দকুলে, এস পরনিম্মিতৰসৰত্তীসু, এস নিম্মানরতীসু, এস তুসিতেসু, এস যামেসু, এস তাৰতিংসেসু, এস চাতুমহারাজিকেসু, এস ভুম্মদেৰেসূ’’তিআদিনা তত্থ তত্থ হীনপণীতসুৰণ্ণদুব্বণ্ণঅপ্পপরিৰারমহাপরিৰারতাদিভেদং তং তং ৰিসেসং আযূহনক্খণেযেৰ জানাতি.
তথা ৰিপস্সনং পট্ঠপেন্তেসুযেৰ ‘‘ইমিনা নীহারেন এস কিঞ্চি সল্লক্খেতুং ন সক্খিস্সতি, এস মহাভূতমত্তমেৰ ৰৰত্থপেস্সতি, এস রূপপরিগ্গহেযেৰ ঠস্সতি, এস অরূপপরিগ্গহেযেৰ, এস নামরূপপরিগ্গহেযেৰ, এস পচ্চযপরিগ্গহেযেৰ, এস লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাযমেৰ, এস পঠমফলেযেৰ, এস দুতিযফলেযেৰ, এস ততিযফলেযেৰ, এস অরহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি জানাতি. কসিণপরিকম্মং করোন্তেসুপি ‘‘ইমস্স পরিকম্মমত্তমেৰ ভৰিস্সতি, এস নিমিত্তং উপ্পাদেস্সতি, এস অপ্পনং এৰ পাপুণিস্সতি, এস ঝানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’’তি জানাতি. তেনাহ ‘‘ইমস্স চেতনা’’তিআদি.
কামনতো কামেতব্বতো কামপ্পটিসংযুত্ততো চ ধাতু কামধাতু. আদি-সদ্দেন ব্যাপাদধাতুরূপধাতুআদীনং সঙ্গহো. ৰিলক্খণতাযাতি ৰিসদিসসভাৰতায. খন্ধাযতনধাতুলোকন্তি অনেকধাতুং নানাধাতুং খন্ধলোকং আযতনলোকং ধাতুলোকং যথাভূতং পজানাতীতি যোজনা. ‘‘অযং রূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো নাম. তেসুপি একৰিধেন রূপক্খন্ধো, একাদসৰিধেন রূপক্খন্ধো. একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো. একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… সঙ্খারক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৰিধেন ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এৰং তাৰ খন্ধলোকস্স, ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৰচরা, দ্ৰে চাতুভূমকা’’তিআদিনা আযতনলোকস্স, ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোল়স ধাতুযো কামাৰচরা, দ্ৰে চাতুভূমকা’’তিআদিনা ধাতুলোকস্স অনেকসভাৰং নানাসভাৰঞ্চ পজানাতি. ন কেৰলং উপাদিন্নসঙ্খারলোকস্সেৰ, অথ খো অনুপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সপি ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স রুক্খস্স খন্ধো সেতো, ইমস্স কাল়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স সকণ্টকো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰসেন এৰরূপং, ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতং লোহিতং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ইমস্স ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৰট্টং সুসণ্ঠানং দুস্সণ্ঠানং মট্ঠং ফরুসং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং মধুরং তিত্তকং কটুকং অম্বিলং কসাৰং, ইমস্স কণ্টকো তিখিণো কুণ্ঠো উজুকো কুটিলো তম্বো কাল়ো ওদাতো হোতী’’তিআদিনা পজানাতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং এৰ হি এতং বলং, ন অঞ্ঞেসং.
নানাধিমুত্তিকতন্তি নানজ্ঝাসযতং. অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতু অজ্ঝাসযসভাৰো. সো পন হীনপণীততাসামঞ্ঞেন পাল়িযং দ্ৰিধাৰ ৰুত্তোপি হীনপণীতাদিভেদেন অনেকৰিধোতি আহ ‘‘হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰ’’ন্তি. তত্থ যে যে সত্তা যংযংঅধিমুত্তিকা, তে তে তংতদধিমুত্তিকে এৰ সেৰন্তি ভজন্তি পযিরুপাসন্তি ধাতুসভাগতো. যথা গূথাদীনং ধাতূনং সভাৰো এসো, যং গূথাদীহি এৰ সংসন্দন্তি সমেন্তি, এৰং হীনজ্ঝাসযা দুস্সীলাদীহেৰ সংসন্দন্তি সমেন্তি, সম্পন্নসীলাদযো চ সম্পন্নসীলাদীহেৰ. তং নেসং নানাধিমুত্তিকতং ভগৰা যথাভূতং পজানাতীতি.
ৰুদ্ধিং হানিঞ্চাতি পচ্চযৰিসেসেন সামত্থিযতো অধিকতং অনধিকতঞ্চ. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণনিদ্দেসে (ৰিভ. ৮১৪; পটি. ম. ১১৩) ‘‘আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতী’’তি আসযাদিজাননং কস্মা নিদ্দিট্ঠন্তি? আসযজাননাদিনা যেহি ইন্দ্রিযেহি পরোপরেহি সত্তা কল্যাণপাপাসযাদিকা হোন্তি, তেসং জাননস্স ৰিভাৰনতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তআসযানুসযঞাণানং ৰিসুং অসাধারণতা, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তনানাধিমুত্তিকতাঞাণানং ৰিসুং বলৰতা চ সিদ্ধা হোতি. তত্থ আসযন্তি যত্থ সত্তা নিৰসন্তি, তং তেসং নিৰাসট্ঠানং, দিট্ঠিগতং ৰা যথাভূতঞাণং ৰা আসযো, অনুসযো অপ্পহীনভাৰেন থামগতো কিলেসো. তং পন ভগৰা সত্তানং আসযং জানন্তো তেসং তেসং দিট্ঠিগতানং ৰিপস্সনামগ্গঞাণানঞ্চ অপ্পৰত্তিক্খণেপি জানাতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘কামং সেৰন্তংযেৰ ভগৰা জানাতি – ‘অযং পুগ্গলো কামগরুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি. কামং সেৰন্তংযেৰ জানাতি – ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগরুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. নেক্খম্মং সেৰন্তংযেৰ জানাতি. ব্যাপাদং, অব্যাপাদং, থিনমিদ্ধং, আলোকসঞ্ঞং সেৰন্তংযেৰ জানাতি – ‘অযং পুগ্গলো থিনমিদ্ধগরুকো থিনমিদ্ধাসযো থিনমিদ্ধাধিমুত্তো’’’তি (পটি. ম. ১.১১৩).
পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানন্তি রূপাৰচরানং পঠমাদীনং পচ্চনীকজ্ঝাপনট্ঠেন আরম্মণূপনিজ্ঝাপনট্ঠেন চ ঝানানং. চতুক্কনযেন হেতং ৰুত্তং. অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানন্তি এত্থ পটিপাটিযা সত্ত অপ্পিতপ্পিতক্খণে পচ্চনীকধম্মেহি ৰিমুচ্চনতো আরম্মণে চ অধিমুচ্চনতো ৰিমোক্খা নাম. অট্ঠমো পন সব্বসো সঞ্ঞাৰেদযিতেহি ৰিমুত্তত্তা অপগমৰিমোক্খো নাম. চতুক্কনযপঞ্চকনযেসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৰিতক্কসৰিচারো নাম. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৰিতক্কৰিচারমত্তো. নযদ্ৰযেপি উপরি তীসু ঝানেসু সমাধি অৰিতক্কঅৰিচারো. সমাপত্তীসু পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাধীতিপি নামং, সমাপত্তীতিপি চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৰতো, নিরোধসমাপত্তিযা তদভাৰতো ন সমাধীতি নামং. হানভাগিযধম্মন্তি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং. ৰিসেসভাগিযধম্মন্তি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং দুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনং. ইতি সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিদুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনানি হানভাগিযৰিসেসভাগিযা ধম্মাতি দস্সিতানি. তেহি পন ঝানানং তংসভাৰতা চ ধম্মসদ্দেন ৰুত্তা. তস্মাতি ৰুত্তমেৰত্থং হেতুভাৰেন পচ্চামসতি. ৰোদানন্তি পগুণতাসঙ্খাতং ৰোদানং. তঞ্হি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমস্স পচ্চযত্তা ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. কেচি পন ‘‘নিরোধতো ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানন্তি পাল়ি নত্থী’’তি ৰদন্তি. তে ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমায পাল়িযা (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) পটিসেধেতব্বা. যো সমাপত্তিলাভী সমানো এৰ ‘‘ন লাভীম্হী’’তি, কম্মট্ঠানং সমানং এৰ ‘‘ন কম্মট্ঠান’’ন্তি সঞ্ঞী হোতি, সো সম্পত্তিংযেৰ সমানং ‘‘ৰিপত্তী’’তি পচ্চেতীতি ৰেদিতব্বো.
ন তথা দট্ঠব্বন্তি যথা পরৰাদিনা ৰুত্তং, তথা ন দট্ঠব্বং. সকসককিচ্চমেৰ জানাতীতি ঠানাট্ঠানজাননাদিসকসকমেৰ কিচ্চং কাতুং জানাতি, যথাসকমেৰ ৰিসযং পটিৰিজ্ঝতীতি অত্থো. তম্পীতি তেহি দসবলঞাণেহি জানিতব্বম্পি. কম্মৰিপাকন্তরমেৰাতি কম্মন্তরস্স ৰিপাকন্তরমেৰ জানাতি. চেতনাচেতনাসম্পযুত্তধম্মে নিরযাদিনিব্বানগামিনিপ্পটিপদাভূতে কম্মন্তি গহেত্ৰা আহ ‘‘কম্মপরিচ্ছেদমেৰা’’তি. ধাতুনানত্তঞ্চ ধাতুনানত্তকারণঞ্চ ধাতুনানত্তকারণন্তি একদেসসরূপেকসেসো দট্ঠব্বো. তঞ্হি ঞাণং তদুভযম্পি জানাতি. ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা’’তিআদিনা (ৰিভ. অট্ঠ. ৮১২) তথা চেৰ সংৰণ্ণিতং. সচ্চপরিচ্ছেদমেৰাতি পরিঞ্ঞাভিসমযাদিৰসেন সচ্চানং পরিচ্ছিন্নমেৰ. অপ্পেতুং ন সক্কোতি অট্ঠমনৰমবলানি ৰিয তংসদিসং, ইদ্ধিৰিধঞাণমিৰ ৰিকুব্বিতুং. এতেনস্স বলসদিসতঞ্চ নিৰারেতি. ঝানাদিঞাণং ৰিয ৰা অপ্পেতুং ৰিকুব্বিতুঞ্চ. যদিপি হি ঝানাদিপচ্চৰেক্খণঞাণং সত্তমবলন্তি তস্স সৰিতক্কসৰিচারতা ৰুত্তা, তথাপি ঝানাদীহি ৰিনা পচ্চৰেক্খণা নত্থীতি ঝানাদিসহগতং ঞাণং তদন্তোগধং কত্ৰা এৰং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঝানাদিকিচ্চং ৰিয ন সব্বং বলকিচ্চং কাতুং সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘‘ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুঞ্চ ন সক্কোতী’’তি ৰুত্তং, ন পন কস্সচি বলস্স ঝানইদ্ধিভাৰতোতি দট্ঠব্বং.
এৰং কিচ্চৰিসেসৰসেনপি দসবলঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৰিসেসং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিতক্কত্তিকভূমন্তরৰসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. পটিপাটিযাতিআদিতো পট্ঠায পটিপাটিযা.
অনুপদৰণ্ণনং ঞত্ৰা ৰেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. কিলেসাৰরণং নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি. কিলেসাৰরণস্স অভাৰো আসৰক্খযঞাণাধিগমস্স ঠানং, তব্ভাৰো অট্ঠানং. অনধিগমস্স পন তদুভযম্পি যথাক্কমং অট্ঠানং ঠানঞ্চাতি তত্থ কারণং দস্সেন্তো ‘‘লোকিয…পে… দস্সনতো চা’’তি আহ. তত্থ লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা ঠিতি আসৰক্খযাধিগমস্স ঠানং কিলেসাৰরণাভাৰস্স কারণত্তা. সা হি তস্মিং সতি ন হোতি, অসতি চ হোতি. এতেন তস্সা অট্ঠিতিযা তস্স অট্ঠানতা ৰুত্তা এৰ. নেসং ৰেনেয্যসত্তানং. ধাতুৰেমত্তদস্সনতোতি কামধাতুআদীনং পৰত্তিভেদদস্সনতো, যদগ্গেন ধাতুৰেমত্তং জানাতি, তদগ্গেন চরিযাদিৰিসেসম্পি জানাতি. ধাতুৰেমত্তদস্সনতোতি ৰা ধম্মধাতুৰেমত্তদস্সনতো. সব্বাপি হি চরিযা ধম্মধাতুপরিযাপন্না এৰাতি. পযোগং অনাদিযিত্ৰাপি সন্ততিমহামত্তাদীনং ৰিয. দিব্বচক্খানুভাৰতো পত্তব্বেনাতি এত্থ দিব্বচক্খুনা পরস্স হদযৰত্থুসন্নিস্সযলোহিতৰণ্ণদস্সনমুখেন তদা পৰত্তমানচিত্তজাননত্থং পরিকম্মকরণং নাম সাৰকানং, তঞ্চ খো আদিকম্মিকানং, যতো দিব্বচক্খুআনুভাৰতো চেতোপরিযঞাণস্স পত্তব্বতা সিযা. বুদ্ধানং পন যদিপি আসৰক্খযঞাণাধিগমতো পগেৰ দিব্বচক্খুঞাণাধিগমো, তথাপি তথাপরিকম্মকরণং নত্থি ৰিজ্জাত্তযসিদ্ধিযা সিজ্ঝনতো. সেসাভিঞ্ঞাত্তযে চেতোপরিযঞাণং দিব্বচক্খুঞাণাধিগমেন পত্তন্তি চ ৰত্তব্বতং লভতীতি তথা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২-৪. অধিৰুত্তিপদসুত্তাদিৰণ্ণনা
২২-২৪. দুতিযে অধিৰচনপদানন্তি পঞ্ঞত্তিপদানং. দাসাদীসু সিরিৰড্ঢকাদিসদ্দা ৰিয ৰচনমত্তমেৰ অধিকারং কত্ৰা পৰত্তিযা অধিৰচনং পঞ্ঞত্তি. অথ ৰা অধিসদ্দো উপরিভাগে. ৰুচ্চতীতি ৰচনং, উপরি ৰচনং অধিৰচনং, উপাদাভূতরূপাদীনং উপরি পঞ্ঞপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো দট্ঠব্বো. তস্স পদানি পদট্ঠানানি অধিৰচনপদানি. তেনাহ ‘‘তেসং যে’’তিআদি. তেসন্তি অধিৰচনানং. যেতি খন্ধাদযো. অধিৰুত্তিতায অধিৰুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৰুচ্চন্তি. অধিকঞ্হি সভাৰধম্মেসু সস্সতাদিং, পকতিআদিং, দ্রব্যাদিং, জীৰাদিং, কাযাদিঞ্চ, অভূতং অত্থং অজ্ঝারোপেত্ৰা দিট্ঠিযো পৰত্তন্তীতি. তেনাহ ‘‘অথ ৰা’’তিআদি. ততিযচতুত্থানি সুৰিঞ্ঞেয্যানি.
অধিৰুত্তিপদসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. কসিণসুত্তৰণ্ণনা
২৫. পঞ্চমে সকলট্ঠেনাতি নিস্সেসট্ঠেন. অনৰসেসফরণৰসেন চেত্থ সকলট্ঠো ৰেদিতব্বো, অসুভনিমিত্তাদীসু ৰিয একদেসে অট্ঠত্ৰা অনৰসেসতো গহেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. তদারম্মণানং ধম্মানন্তি তং কসিণং আরব্ভ পৰত্তনকধম্মানং. খেত্তট্ঠেনাতি উপ্পত্তিট্ঠানট্ঠেন. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি পৰত্তিট্ঠানভাৰেন. যথা খেত্তং সস্সানং উপ্পত্তিট্ঠানং ৰড্ঢনট্ঠানঞ্চ, এৰমেৰ তং ত ঝানং সম্পযুত্তধম্মানন্তি. যোগিনো ৰা সুখৰিসেসানং কারণভাৰেন. পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ইদং ‘‘উদ্ধং অধো তিরিয’’ন্তি এত্থাপি যোজেতব্বং. পরিচ্ছিন্দিত্ৰা এৰ হি সব্বত্থ কসিণং ৰড্ঢেতব্বং. তেন তেন ৰা কারণেনাতি তেন তেন উপরিআদীসু কসিণৰড্ঢনকারণেন. যথা কিন্তি আহ ‘‘আলোকমিৰ রূপদস্সনকামো’’তি. যথা দিব্বচক্খুনা উদ্ধং চে রূপং দট্ঠুকামো, উদ্ধং আলোকং পসারেতি. অধো চে, অধো. সমন্ততো চে রূপং দট্ঠুকামো, সমন্ততো আলোকং পসারেতি, এৰং সব্বকসিণন্তি অত্থো. একস্সাতি পথৰীকসিণাদীসু একেকস্স. অঞ্ঞভাৰানুপগমনত্থন্তি অঞ্ঞকসিণভাৰানুপগমনদীপনত্থং, অঞ্ঞস্স ৰা কসিণভাৰানুপগমনদীপনত্থং. ন হি অঞ্ঞেন পসারিতকসিণং ততো অঞ্ঞেন পসারিতকসিণভাৰং উপগচ্ছতি, এৰম্পি নেসং অঞ্ঞকসিণসম্ভেদাভাৰো ৰেদিতব্বো. ন অঞ্ঞং পথৰীআদি. ন হি উদকেন ঠিতট্ঠানে সসম্ভারপথৰী অত্থি. অঞ্ঞকসিণসম্ভেদোতি আপোকসিণাদিনা সঙ্করো. সব্বত্থাতি সব্বেসু সেসকসিণেসু.
একদেসে অট্ঠত্ৰা অনৰসেসফরণং পমাণস্স অগ্গহণতো অপ্পমাণং. তেনেৰ হি নেসং কসিণসমঞ্ঞা. তথা চাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. তত্থ চেতসা ফরন্তোতি ভাৰনাচিত্তেন আরম্মণং করোন্তো. ভাৰনাচিত্তঞ্হি কসিণং পরিত্তং ৰা ৰিপুলং ৰা সকলমেৰ মনসি করোতি, ন একদেসং. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তৰিঞ্ঞাণং ফরণঅপ্পমাণৰসেন ৰিঞ্ঞাণকসিণন্তি ৰুত্তং. তথা হি তং ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতি. কসিণৰসেনাতি উগ্ঘাটিতকসিণৰসেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰেদিতব্বা. যত্তকঞ্হি ঠানং কসিণং পসারিতং, তত্তকং আকাসভাৰনাৰসেন আকাসং হোতীতি. এৰং যত্তকং ঠানং আকাসং হুত্ৰা উপট্ঠিতং, তত্তকং সকলমেৰ ফরিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তনতো আগমনৰসেন ৰিঞ্ঞাণকসিণেপি উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰুত্তাতি আহ ‘‘কসিণুগ্ঘাটিমাকাসৰসেন তত্থ পৰত্তৰিঞ্ঞাণে উদ্ধংঅধোতিরিযতা ৰেদিতব্বা’’তি.
কসিণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. কাল়ীসুত্তৰণ্ণনা
২৬. ছট্ঠে অত্থস্স পত্তিন্তি একন্ততো হিতানুপ্পত্তিং. হদযস্স সন্তিন্তি পরমচিত্তূপসমং. কিলেসসেনন্তি কামগুণসঙ্খাতং পঠমং কিলেসসেনং. সা হি কিলেসসেনা অচ্ছরাসঙ্ঘাতসভাৰাপি পটিপত্থযমানা পিযাযিতব্বইচ্ছিতব্বরূপসভাৰতো পিযরূপসাতরূপা নাম অত্তনো কিচ্চৰসেন. অহং একোৰ ঝাযন্তোতি অহং গণসঙ্গণিকায কিলেসসঙ্গণিকায চ অভাৰতো একো অসহাযো লক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝাযন্তো. অনুবুজ্ঝিন্তি অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা বুজ্ঝিং পটিৰিজ্ঝিং. ইদং ৰুত্তং হোতি – পিযরূপং সাতরূপং সেনং জিনিত্ৰা অহং একোৰ ঝাযন্তো ‘‘অত্থস্স পত্তিং হদযস্স সন্তি’’ন্তি সঙ্খং গতং অরহত্তসুখং পটিৰিজ্ঝিং, তস্মা জনেন মিত্তসন্থৰং ন করোমি, তেনেৰ চ মে কারণেন কেনচি সদ্ধিং সক্খী ন সম্পজ্জতীতি. অত্থাভিনিব্বত্তেসুন্তি ইতিসদ্দলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অত্থোতি গহেত্ৰা’’তি.
কাল়ীসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. পঠমমহাপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা
২৭. সত্তমে ৰুচ্চেথাতি ৰুচ্চেয্য. দুতিযপদেপীতি ‘‘অনুসাসনিযা ৰা অনুসাসনি’’ন্তি এৰং দুতিযৰাক্যেপি. তে কির ভিক্খূ. ন চেৰ সম্পাযিস্সন্তীতি ন চেৰ সম্মদেৰ পকারেহি গহেস্সন্তি ঞাপেস্সন্তি. তেনাহ ‘‘সম্পাদেত্ৰা কথেতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি. যস্মা অৰিসযে পঞ্হং পুচ্ছিতা হোন্তি, তস্মা ৰিঘাতং আপজ্জিস্সন্তীতি যোজনা. অঞ্ঞথা আরাধনং নাম নত্থীতি ইমিনা সপচ্চযনামরূপানং যাথাৰতো অৰবোধো এৰ ইতো বাহিরকানং নত্থি, কুতো পৰেদনাতি দস্সেতি. আরাধনন্তি যাথাৰপৰেদনেন চিত্তস্স পরিতোসনং.
একো পঞ্হোতি একো পঞ্হমগ্গো, একং পঞ্হগৰেসনন্তি অত্থো. একো উদ্দেসোতি একং উদ্দিসনং অত্থস্স সংখিত্তৰচনং. ৰেয্যাকরণন্তি নিদ্দিসনং অত্থস্স ৰিৰরিত্ৰা কথনং. হেতুনাতি ‘‘অন্তৰন্ততো অনচ্চন্তিকতো তাৰকালিকতো নিচ্চপ্পটিক্খেপতো’’তি এৰমাদিনা নযেন যথা ইমে সঙ্খারা এতরহি, এৰং অতীতে অনাগতে চ অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মাতি অতীতানাগতেসু নযেন.
সব্বে সত্তাতি অনৰসেসা সত্তা. তে পন ভৰভেদতো সঙ্খেপেনেৰ ভিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘কামভৰাদীসূ’’তিআদিমাহ. ব্যধিকরণানম্পি বাহিরত্থসমাসো হোতি যথা ‘‘উরসিলোমো’’তি আহ ‘‘আহারতো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকা’’তি. তিট্ঠতি এতেনাতি ৰা ঠিতি, আহারো ঠিতি এতেসন্তি আহারট্ঠিতিকাতি এৰং ৰা এত্থ সমাসৰিগ্গহো দট্ঠব্বো. আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৰুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহারসদ্দো ‘‘অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৩২) ৰিয. এৰঞ্হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তা পরিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহারট্ঠিতিকতা নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারধম্মো. তেনাহু অট্ঠকথাচরিযা ‘‘আহারট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.১ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা; ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৬). যদি এৰং ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং কথন্তি? পুগ্গলাধিট্ঠানদেসনাতি নাযং দোসো. তেনেৰাহ – ‘‘একধম্মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি. য্ৰাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খারানং পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায আহারপরিযাযেন সামঞ্ঞতো পচ্চযধম্মো ৰুত্তো, অযং আহারো নাম একো ধম্মো.
চোদকো ৰুত্তম্পি অত্থং যাথাৰতো অপ্পটিৰিজ্ঝমানো নেয্যত্থং সুত্তপদং নীতত্থতো দহন্তো ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ৰচনমত্তে ঠত্ৰা ‘‘ননু চা’’তিআদিনা চোদেতি. আচরিযো অৰিপরীতং তত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং পৰেদেন্তো ‘‘ন ৰিরুজ্ঝতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘তেসঞ্হি ঝানং আহারো হোতী’’তি আহ. ঝানন্তি একৰোকারভৰাৰহং সঞ্ঞায ৰিরজ্জনৰসেন পৰত্তরূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানং. পাল়িযং পন ‘‘অনাহারা’’তি ৰচনং অসঞ্ঞভৰে চতুন্নং আহারানং অভাৰং সন্ধায ৰুত্তং, ন পচ্চযাহারস্স অভাৰতো. এৰং সন্তেপীতি ইদং সাসনে যেসু ধম্মেসু ৰিসেসতো আহারসদ্দো নিরুল়্হো, ‘‘আহারট্ঠিতিকা’’তি এত্থ যদি তেযেৰ গয্হন্তি, অব্যাপিতদোসমাপন্নো. অথ সব্বোপি পচ্চযধম্মো আহারোতি অধিপ্পেতো, ইমায আহারপাল়িযা ৰিরোধো আপন্নোতি দস্সেতুং আরদ্ধং. ‘‘ন ৰিরুজ্ঝতী’’তি যেনাধিপ্পাযেন ৰুত্তং, তং ৰিৰরন্তো ‘‘এতস্মিঞ্হি সুত্তে’’তিআদিমাহ. কবল়ীকারাহারাদীনং ওজট্ঠমকরূপাহরণাদি নিপ্পরিযাযেন আহারভাৰো. যথা হি কবল়ীকারাহারো ওজট্ঠমকরূপাহরণেন রূপকাযং উপত্থম্ভেন্তি, এৰং ফস্সাদযো ৰেদনাদিআহরণেন নামকাযং উপত্থম্ভেতি, তস্মা সতিপি জনকভাৰে উপত্থম্ভকভাৰো ওজাদীসু সাতিসযো লব্ভমানো মুখ্যো আহারট্ঠোতি তে এৰ নিপ্পরিযাযেন আহারলক্খণা ধম্মা ৰুত্তা.
ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে পরিযাযেন পচ্চযো আহারোতি ৰুত্তো, সব্বো পচ্চযধম্মো অত্তনো ফলং আহরতীতি ইমং পরিযাযং লভতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মানঞ্হী’’তিআদি. তত্থ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং সঙ্খতধম্মানং. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘তেনেৰাহা’’তিআদি ৰুত্তং. অযন্তি পচ্চযাহারো. নিপ্পরিযাযাহারোপি গহিতোৰ হোতীতি যাৰতা সোপি পচ্চযভাৰেনেৰ জনকো উপত্থম্ভকো চ হুত্ৰা তং তং ফলং আহরতীতি ৰত্তব্বতং লভতীতি.
তত্থাতি পরিযাযাহারো, নিপ্পরিযাযাহারোতি দ্ৰীসু আহারেসু অসঞ্ঞভৰে যদিপি নিপ্পরিযাযাহারো ন লব্ভতি, পরিযাযাহারো পন লব্ভতেৰ. ইদানি তমেৰত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে’’তিআদি ৰুত্তং. উপ্পন্নে বুদ্ধে তিত্থকরমতনিস্সিতানং ঝানভাৰনায অসিজ্ঝনতো ‘‘অনুপ্পন্নে বুদ্ধে’’তি ৰুত্তং. সাসনিকা তাদিসং ঝানং ন নিব্বত্তেন্তীতি ‘‘তিত্থাযতনে পব্বজিতা’’তি ৰুত্তং. তিত্থিযা হি উপপত্তিৰিসেসে ৰিমুত্তিসঞ্ঞিনো সঞ্ঞাৰিরাগাৰিরাগেসু আদীনৰানিসংসদস্সিনোৰ হুত্ৰা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৰা অক্খণভূমিযং উপ্পজ্জন্তি, ন সাসনিকা. ৰাযোকসিণে পরিক্কম্মং কত্ৰাতি ৰাযোকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৰা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৰসী হুত্ৰা ততো ৰুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পরিকম্মং কত্ৰা. তেনেৰাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা’’তি.
কস্মা (দী. নি. টী. ১.৬৮-৭৩; দী. নি. অভি. টী. ১.৬৮-৭৩) পনেত্থ ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে, যথেৰ হি রূপপটিভাগভূতেসু কসিণৰিসেসেসু রূপৰিভাৰনেন রূপৰিরাগভাৰনাসঙ্খাতো অরূপসমাপত্তিৰিসেসো সচ্ছিকরীযতি, এৰং অপরিব্যত্তৰিগ্গহতায অরূপপটিভাগভূতে কসিণৰিসেসে অরূপৰিভাৰনেন অরূপৰিরাগভাৰনা সঙ্খাতো রূপসমাপত্তিৰিসেসো অধিগমীযতীতি. এত্থ চ ‘‘সঞ্ঞা রোগো, সঞ্ঞা গণ্ডো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪), ‘‘ধি চিত্তং, ধি ৰতেতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ নযেন অরূপপ্পৰত্তিযা আদীনৰদস্সনেন তদভাৰে চ সন্তপণীতভাৰসন্নিট্ঠানেন রূপসমাপত্তিযা অভিসঙ্খরণং অরূপৰিরাগভাৰনা. রূপৰিরাগভাৰনা পন সদ্ধিং উপচারেন অরূপসমাপত্তিযো, তত্থাপি ৰিসেসেন পঠমারুপ্পজ্ঝানং. যদি এৰং ‘‘পরিচ্ছিন্নাকাসকসিণেপী’’তি ৰত্তব্বং, তস্সাপি অরূপপটিভাগতা লব্ভতীতি? ইচ্ছিতমেৰেতং, কেসঞ্চি অৰচনং পনেত্থ পুব্বাচরিযেহি অগ্গহিতভাৰেন. যথা হি রূপৰিরাগভাৰনা ৰিরজ্জনীযধম্মাভাৰমত্তেন পরিনিপ্ফন্না, ৰিরজ্জনীযধম্মপরিভাসভূতে চ ৰিসযৰিসেসে পাতুভৰতি, এৰং অরূপৰিরাগভাৰনাপীতি ৰুচ্চমানে ন কোচি ৰিরোধো. তিত্থিযেহেৰ পন তস্সা সমাপত্তিযা পটিপজ্জিতব্বতায তেসঞ্চ ৰিসযপথে সূপনিবন্ধনস্সেৰ তস্স ঝানস্স পটিপত্তিতো দিট্ঠিৰন্তেহি পুব্বাচরিযেহি চতুত্থেযেৰ ভূতকসিণে অরূপৰিরাগভাৰনাপরিকম্মং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ ৰণ্ণকসিণেসু ৰিয পুরিমভূতকসিণত্তযেপি ৰণ্ণপ্পটিচ্ছাযাৰ পণ্ণত্তি আরম্মণং ঝানস্স লোকৰোহারানুরোধেনেৰ পৰত্তিতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৭) পথৰীকসিণস্স আদাসচন্দমণ্ডলূপমৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি, চতুত্থং পন ভূতকসিণং ভূতপ্পটিচ্ছাযমেৰ ঝানস্স গোচরভাৰং গচ্ছতীতি তস্সেৰং অরূপপটিভাগতা যুত্তাতি ৰাযোকসিণেযেৰ পরিকম্মং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ধীতি জিগুচ্ছনত্থে নিপাতো, তস্মা ধি চিত্তন্তি চিত্তং জিগুচ্ছামি. ধি ৰতেতং চিত্তন্তি এতং মম চিত্তং জিগুচ্ছিতং ৰত হোতু. ৰতাতি সম্ভাৰনে. তেন জিগুচ্ছনং সম্ভাৰেন্তো ৰদতি. নামাতি চ সম্ভাৰনে এৰ. তেন চিত্তস্স অভাৰং সম্ভাৰেতি. চিত্তস্স ভাৰাভাৰেসু আদীনৰানিসংসে দস্সেতুং ‘‘চিত্তঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. খন্তিং রুচিং উপ্পাদেত্ৰাতি চিত্তস্স অভাৰো এৰ সাধু সুট্ঠূতি ইমং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং তত্থ চ অভিরুচিং উপ্পাদেত্ৰা. তথা ভাৰিতস্স ঝানস্স ঠিতিভাগিযভাৰপ্পত্তিযা অপরিহীনজ্ঝানা. তিত্থাযতনে পব্বজিতস্সেৰ তথা ঝানভাৰনা হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. পণিহিতো অহোসীতি মরণস্স আসন্নকালে ঠপিতো অহোসি. যদি ঠানাদিনা আকারেন নিব্বত্তেয্য কম্মবলেন, যাৰ ভেদা তেনেৰাকারেন তিট্ঠেয্যাতি আহ ‘‘তেন ইরিযাপথেনা’’তিআদি. এৰরূপানম্পীতি এৰং অচেতনানম্পি. পি-সদ্দেন পগেৰ সচেতনানন্তি দস্সেতি. কথং পন অচেতনানং নেসং পচ্চযাহারস্স উপকপ্পনন্তি চোদনং সন্ধায তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. তেন ন কেৰলমাগমোযেৰ, অযমেত্থ যুত্তীতি দস্সেতি. তাৰ তিট্ঠন্তীতি উক্কংসতো পঞ্চ মহাকপ্পসতানি তিট্ঠন্তি.
যে উট্ঠানৰীরিযেন দিৰসং ৰীতিনামেত্ৰা তস্স নিস্সন্দফলমত্তং কিঞ্চিদেৰ লভিত্ৰা জীৰিকং কপ্পেন্তি, তে উট্ঠানফলূপজীৰিনো. যে পন অত্তনো পুঞ্ঞফলমেৰ উপজীৰন্তি, তে পুঞ্ঞফলূপজীৰিনো. নেরযিকানং পন নেৰ উট্ঠানৰীরিযৰসেন জীৰিককপ্পনং, পুঞ্ঞফলস্স পন লেসোপি নত্থীতি ৰুত্তং ‘‘যে পন নেরযিকা…পে… জীৰীতি ৰুত্তা’’তি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স আহরণেন মনোসঞ্চেতনা আহারোতি ৰুত্তা, ন যস্স কস্সচি ফলস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কিং পঞ্চ আহারা অত্থী’’তি চোদেতি. আচরিযো নিপ্পরিযাযাহারে অধিপ্পেতে ‘‘সিযা তৰ চোদনা অৰসরা, সা পন এত্থ অনৰসরা’’তি চ দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চ, ন পঞ্চাতি ইদং ন ৰত্তব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা পরিযাযাহারস্সেৰ পনেত্থ অধিপ্পেতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ননু পচ্চযো আহারো’তি ৰুত্তমেত’’ন্তি আহ. তস্মাতি যস্স কস্সচি পচ্চযস্স আহারোতি ইচ্ছিতত্তা. ইদানি ৰুত্তমেৰত্থং পাল়িযা সমত্থেন্তো ‘‘যং সন্ধাযা’’তিআদিমাহ.
মুখ্যাহারৰসেনপি নেরযিকানং আহারট্ঠিতিকতং দস্সেতুং ‘‘কবল়ীকারাহারং…পে… সাধেতী’’তি ৰুত্তং. যদি এৰং নেরযিকা সুখপ্পটিসংৰেদিনোপি হোন্তীতি? নোতি দস্সেতুং ‘‘খেল়ো হী’’তিআদি ৰুত্তং. তযোতি তযো অরূপাহারা কবল়ীকারাহারস্স অভাৰতো. অৰসেসানন্তি অসঞ্ঞসত্তেহি অৰসেসানং কামভৰাদীসু নিব্বত্তসত্তানং. পচ্চযাহারো হি সব্বেসং সাধারণোতি.
পঠমমহাপঞ্হসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮-৯. দুতিযমহাপঞ্হসুত্তাদিৰণ্ণনা
২৮-২৯. অট্ঠমে এৰংনামকেতি কজঙ্গলাতি এৰং ইত্থিলিঙ্গৰসেন লদ্ধনামকে মজ্ঝিমপ্পদেসস্স মরিযাদভূতে নগরে. ‘‘নিগমে’’তিপি ৰদন্তি, ‘‘নিচুলৰনে’’তিপি ৰদন্তি. নিচুলং নাম একা রুক্খজাতি, ‘‘নীপরুক্খো’’তিপি ৰদন্তি. তেন সঞ্ছন্নো মহাৰনসণ্ডো, তত্থ ৰিহরতীতি অত্থো. হেতুনা নযেনাতি চ হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ননু চ ‘‘এসো চেৰ তস্স অত্থো’’তি কস্মা ৰুত্তং. ভগৰতা হি চত্তারোতিআদিপঞ্হব্যাকরণা চত্তারো আহারা, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, সত্ত ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, অট্ঠ লোকধম্মা দস্সিতা. ভিক্খুনিযা পন চত্তারো সতিপট্ঠানা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, ছ নিস্সারণীযা ধাতুযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি দস্সিতধম্মা অঞ্ঞোযেৰত্থো ভিক্খুনিযা দস্সিতোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. নৰমে নত্থি ৰত্তব্বং.
দুতিযমহাপঞ্হসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযকোসলসুত্তৰণ্ণনা
৩০. দসমে উগ্গন্ত্ৰা যুজ্ঝতি এতাযাতি উয্যোধিকা, সত্থপ্পহারেহি যুজ্ঝিতস্সেতং অধিৰচনং. উগ্গন্ত্ৰা যুজ্ঝনং ৰা উয্যোধিকো, সত্থপ্পহারো. তেনাহ ‘‘যুদ্ধতো নিৰত্তো’’তি. উপস্সুতিৰসেন যুজ্ঝিতব্বাকারং ঞত্ৰাতি জেতৰনে কির দত্তত্থেরো ধনুগ্গহতিস্সত্থেরোতি দ্ৰে মহল্লকত্থেরা ৰিহারপচ্চন্তে পণ্ণসালায ৰসন্তি. তেসু ধনুগ্গহতিস্সত্থেরো পচ্ছিমযামে পবুজ্ঝিত্ৰা উট্ঠায নিসিন্নো দত্তত্থেরং আমন্তেত্ৰা ‘‘অযং তে মহোদরো কোসলো ভুত্তভত্তমেৰ পূতিং করোতি, যুদ্ধৰিচারণং পন কিঞ্চি ন জানাতি, পরাজিতোত্ৰেৰ ৰদাপেতী’’তি ৰত্ৰা তেন ‘‘কিং পন কাতুং ৰট্টতী’’তি ৰুত্তে – ‘‘ভন্তে, যুদ্ধো নাম পদুমব্যূহো চক্কব্যূহো সকটব্যূহোতি তযো ব্যূহা হোন্তি, অজাতসত্তুং গণ্হিতুকামেন অসুকস্মিং নাম পব্বতকুচ্ছিস্মিং দ্ৰীসু পব্বতভিত্তীসু মনুস্সে ঠপেত্ৰা পুরতো দুব্বলং দস্সেত্ৰা পব্বতন্তরং পৰিট্ঠভাৰং জানিত্ৰা পৰিট্ঠমগ্গং রুন্ধিত্ৰা পুরতো চ পচ্ছতো চ উভোসু পব্বতভিত্তীসু ৰগ্গিত্ৰা নদিত্ৰা জালপক্খিত্তমচ্ছং ৰিয কত্ৰা সক্কা গহেতু’’ন্তি. তস্মিং খণে ‘‘ভিক্খূনং কথাসল্লাপং সুণাথা’’তি রঞ্ঞো পেসিতচরপুরিসা তং সুত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং. তং সুত্ৰা রাজা সঙ্গামভেরিং পহরাপেত্ৰা গন্ত্ৰা সকটব্যূহং কত্ৰা অজাতসত্তুং জীৰগ্গাহং গণ্হি. তেন ৰুত্তং ‘‘উপস্সুতিৰসে…পে... অজাতসত্তুং গণ্হী’’তি.
দোণপাকন্তি দোণতণ্ডুলানং পক্কভত্তং. দোণন্তি চতুনাল়িকানমেতমধিৰচনং. মনুজস্সাতি সত্তস্স. তনুকস্সাতি তনুকা অপ্পিকা অস্স পুগ্গলস্স, ভুত্তপচ্চযা ৰিসভাগৰেদনা ন হোন্তি. সণিকন্তি মন্দং মুদুকং, অপরিস্সযমেৰাতি অত্থো. জীরতীতি পরিভুত্তাহারো পচ্চতি. আযু পালযন্তি নিরোগো অৰেদনো জীৰিতং রক্খন্তো. অথ ৰা সণিকং জীরতীতি সো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ পুগ্গলো পরিমিতাহারতায সণিকং চিরেন জীরতি জরং পাপুণাতি জীৰিতং পালযন্তো.
ইমং ওৰাদং অদাসীতি একস্মিং কির (ধ. প. অট্ঠ. ২.২০৩ পসেনদিকোসলৰত্থু) সমযে রাজা তণ্ডুলদোণস্স ওদনং তদুপিযেন সূপব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. সো একদিৰসং ভুত্তপাতরাসো ভত্তসম্মদং অৰিনোদেত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা কিলন্তরূপো ইতো চিতো চ সম্পরিৰত্ততি, নিদ্দায অভিভুয্যমানোপি লহুকং নিপজ্জিতুং অসক্কোন্তো একমন্তং নিসীদি. অথ নং সত্থা আহ ‘‘কিং, মহারাজ, অৰিস্সমিত্ৰাৰ আগতোসী’’তি. আম, ভন্তে, ভুত্তকালতো পট্ঠায মে মহাদুক্খং হোতীতি. অথ নং সত্থা, ‘‘মহারাজ, অতিবহুভোজীনং এতং দুক্খং হোতী’’তি ৰত্ৰা –
‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চ,
নিদ্দাযিতা সম্পরিৰত্তসাযী;
মহাৰরাহোৰ নিৰাপপুট্ঠো,
পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি. (ধ. প. ৩২৫; নেত্তি. ২৬, ৯০) –
ইমায গাথায ওৰদিত্ৰা, ‘‘মহারাজ, ভোজনং নাম মত্তায ভুঞ্জিতুং ৰট্টতি, মত্তভোজিনো হি সুখং হোতী’’তি উত্তরিপি পুন ওৰদন্তো ‘‘মনুজস্স সদা সতীমতো’’তি (সং. নি. ১.১২৪) ইমং গাথমাহ.
রাজা পন গাথং উগ্গণ্হিতুং নাসক্খি, সমীপে ঠিতং পন ভাগিনেয্যং সুদস্সনং নাম মাণৰং ‘‘ইমং গাথং উগ্গণ্হ তাতা’’তি আহ. সো তং গাথং উগ্গণ্হিত্ৰা ‘‘কিং করোমি, ভন্তে’’তি সত্থারং পুচ্ছি. অথ নং সত্থা আহ, ‘‘মাণৰ, ইমং গাথং নটো ৰিয পত্তপত্তট্ঠানে মা অৰচ, রঞ্ঞো পাতরাসং ভুঞ্জনট্ঠানে ঠত্ৰা পঠমপিণ্ডাদীসুপি অৰত্ৰা অৰসানে পিণ্ডে গহিতে ৰদেয্যাসি, রাজা সুত্ৰা ভত্তপিণ্ডং ছড্ডেস্সতি. অথ রঞ্ঞো হত্থেসু ধোতেসু পাতিং অপনেত্ৰা সিত্থানি গণেত্ৰা তদুপিযং ব্যঞ্জনং ঞত্ৰা পুনদিৰসে তাৰতকে তণ্ডুলে হারেয্যাসি. পাতরাসে চ ৰত্ৰা সাযমাসে মা ৰদেয্যাসী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা তং দিৰসং রঞ্ঞো পাতরাসং ভুত্ৰা গতত্তা সাযমাসে ভগৰতো অনুসিট্ঠিনিযামেন গাথং অভাসি. রাজা দসবলস্স ৰচনং সরিত্ৰা ভত্তপিণ্ডং পাতিযংযেৰ ছড্ডেসি. রঞ্ঞো হত্থেসু ধোতেসু পাতিং অপনেত্ৰা সিত্থানি গণেত্ৰা পুনদিৰসে তত্তকে তণ্ডুলে হরিংসু, সোপি মাণৰো দিৰসে দিৰসে তথাগতস্স সন্তিকং গচ্ছতি. দসবলস্স ৰিস্সাসিকো অহোসি. অথ নং একদিৰসং পুচ্ছি ‘‘রাজা কিত্তকং ভুঞ্জতী’’তি? সো ‘‘নাল়িকোদন’’ন্তি আহ. ৰট্টিস্সতি এত্তাৰতা পুরিসভাগো এস, ইতো পট্ঠায গাথং মা ৰদীতি. রাজা তথেৰ সণ্ঠাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘নাল়িকোদনপরমতায সণ্ঠাসী’’তি. রত্তঞ্ঞুতায ৰড্ঢিতং সীলং অস্স অত্থীতি ৰড্ঢিতসীলো. অপোথুজ্জনিকেহি সীলেহীতি চতুপারিসুদ্ধিসীলেহি সীলং অরিযং সুদ্ধং. তেন ৰুত্তং ‘‘অরিযসীলো’’তি. তদেকং অনৰজ্জট্ঠেন কুসলং. তেন ৰুত্তং ‘‘কুসলসীলো’’তি.
দুতিযকোসলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. উপালিৰগ্গো
১. উপালিসুত্তৰণ্ণনা
৩১. চতুত্থস্স পঠমে অত্থৰসেতি ৰুদ্ধিৰিসেসে, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতু অধিগমনীযে হিতৰিসেসেতি অত্থো. অত্থোযেৰ ৰা অত্থৰসো, দস অত্থে দস কারণানীতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা অত্থো ফলং তদধীনৰুত্তিতায ৰসো এতস্সাতি অত্থৰসো, হেতূতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘যে মম সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘যো চ তথাগতস্স ৰচনং সম্পটিচ্ছতি, তস্স তং দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্ততী’’তি ৰুত্তং. অসম্পটিচ্ছনে আদীনৰন্তি ভদ্দালিসুত্তে ৰিয অসম্পটিচ্ছনে আদীনৰং দস্সেত্ৰা. সুখৰিহারাভাৰে সহজীৰমানস্স অভাৰতো সহজীৰিতাপি সুখৰিহারোৰ ৰুত্তো. সুখৰিহারো নাম চতুন্নং ইরিযাপথৰিহারানং ফাসুতা.
মঙ্কুতন্তি নিত্তেজতং. ধম্মেনাতিআদীসু ধম্মোতি ভূতং ৰত্থু. ৰিনযোতি চোদনা চেৰ সারণা চ. সত্থুসাসনন্তি ঞত্তিসম্পদা চেৰ অনুস্সাৰনসম্পদা চ.
পিযসীলানন্তি সিক্খাকামানং. তেসঞ্হি সীলং পিযং হোতি. তেনেৰাহ ‘‘সিক্খাত্তযপারিপূরিযা ঘটমানা’’তি. সন্দিদ্ধমনাতি সংসযং আপজ্জমনা. উব্বল়্হা হোন্তীতি পীল়িতা হোন্তি. সঙ্ঘকম্মানীতি সতিপি উপোসথপৰারণানং সঙ্ঘকম্মভাৰে গোবলীবদ্দঞাযেন উপোসথং পৰারণঞ্চ ঠপেত্ৰা উপসম্পদাদিসেসসঙ্ঘকম্মানং গহণং ৰেদিতব্বং. সমগ্গানং ভাৰো সামগ্গী.
‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৰ আসৰানং সংৰরায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৰিৰাদমূলভূতা কিলেসা আসৰাতি আগতা.
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –
এত্থ তেভূমকং কম্মং অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ইধ পন পরূপৰাদৰিপ্পটিসারৰধবন্ধাদযো চেৰ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকারা উপদ্দৰা আসৰাতি আহ ‘‘অসংৰরে ঠিতেন তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে পত্তব্বা’’তিআদি. যদি হি ভগৰা সিক্খাপদং ন চ পঞ্ঞপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপ্পটিসেৰনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পরূপৰাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকারা অনত্থা, যে চ তন্নিমিত্তমেৰ নিরযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৰিধবন্ধনকম্মকারণাদিৰসেন মহাদুক্খানুভৰনপ্পকারা অনত্থা, তে সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৰানং সংৰরায সম্পরাযিকানং আসৰানং পটিঘাতাযা’’তি. দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৰো, তত্থ ভৰা দিট্ঠধম্মিকা. তেন ৰুত্তং ‘‘তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে পত্তব্বা’’তি. সম্মুখা গরহনং অকিত্তি, পরম্মুখা গরহনং অযসো. অথ ৰা সম্মুখা পরম্মুখা গরহনং অকিত্তি, পরিৰারহানি অযসোতি ৰেদিতব্বং. আগমনমগ্গথকনাযাতি আগমনদ্ৰারপিদহনত্থায. সম্পরেতব্বতো পেচ্চ গন্তব্বতো সম্পরাযো, পরলোকোতি আহ ‘‘সম্পরাযে নরকাদীসূ’’তি.
মেথুনাদীনি রজ্জনট্ঠানানি. পাণাতিপাতাদীনি দুস্সনট্ঠানানি.
সংৰরৰিনযোতি সীলসংৰরো, সতিসংৰরো, ঞাণসংৰরো, খন্তিসংৰরো, ৰীরিযসংৰরোতি পঞ্চৰিধো সংৰরো. যথাসকং সংৰরিতব্বানং ৰিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চরিতাদীনং সংৰরণতো সংৰরো, ৰিনযনতো ৰিনযোতি ৰুচ্চতি. পহানৰিনযোতি তদঙ্গপ্পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি পঞ্চৰিধং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৰিনযট্ঠেন ৰিনযো, তস্মা ‘‘পহানৰিনযো’’তি ৰুচ্চতি. সমথৰিনযোতি সত্ত অধিকরণসমথা. পঞ্ঞত্তিৰিনযোতি সিক্খাপদমেৰ. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হি ৰিজ্জমানায এৰ সিক্খাপদসম্ভৰতো পঞ্ঞত্তিৰিনযোপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অনুগ্গহিতো হোতি. সেসমেত্থ ৰুত্তত্থমেৰ.
উপালিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
উপালিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অক্কোসৰগ্গো
১-৮. ৰিৰাদসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪১-৪৮. পঞ্চমস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. ছট্ঠে খণভঙ্গুরতায ন নিচ্চা ন ধুৰাতি অনিচ্চা. ততো এৰ পণ্ডিতেহি ন ইচ্চা ন উপগন্তব্বাতিপি অনিচ্চা. স্ৰাযং নেসং অনিচ্চট্ঠো উদযৰযপরিচ্ছিন্নতায ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘হুত্ৰা অভাৰিনো’’তি, উপ্পজ্জিত্ৰা ৰিনস্সকাতি অত্থো. সাররহিতাতি নিচ্চসারধুৰসারঅত্তসারৰিরহিতা. মুসাতি ৰিসংৰাদনট্ঠেন মুসা, একংসেন অসুভাদিসভাৰা তে বালানং সুভাদিভাৰেন উপট্ঠহন্তি, সুভাদিগ্গহণস্স পচ্চযভাৰেন সত্তে ৰিসংৰাদেন্তি. তেনাহ ‘‘নিচ্চসুভসুখা ৰিযা’’তিআদি. ন পস্সনসভাৰাতি খণপভঙ্গুরতাইত্তরপচ্চুপট্ঠানতায দিস্সমানা ৰিয হুত্ৰা অদস্সনপকতিকা. এতে হি খেত্তং ৰিয ৰত্থু ৰিয হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং ৰিয চ পঞ্ঞাযিত্ৰাপি কতিপাহেনেৰ সুপিনকে দিট্ঠা ৰিয ন পঞ্ঞাযন্তি. সত্তমট্ঠমানি সুৰিঞ্ঞেয্যানি.
ৰিৰাদসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯-১০. সরীরট্ঠধম্মসুত্তাদিৰণ্ণনা
৪৯-৫০. নৰমে পুনব্ভৰদানং পুনব্ভৰো উত্তরপদলোপেন, পুনব্ভৰো সীলমস্সাতি পোনোভৰিকো, পুনব্ভৰদাযকোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পুনব্ভৰনিব্বত্তকো’’তি. ভৰসঙ্খরণকম্মন্তি পুনব্ভৰনিব্বত্তনককম্মং. দসমে নত্থি ৰত্তব্বং.
সরীরট্ঠধম্মসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
অক্কোসৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.
২. দুতিযপণ্ণাসকং
(৬) ১. সচিত্তৰগ্গো
১-১০. সচিত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা
৫১-৬০. দুতিযস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. দসমে পিত্তং সমুট্ঠানমেতেসন্তি পিত্তসমুট্ঠানা, পিত্তপচ্চযাপিত্তহেতুকাতি অত্থো. সেম্হসমুট্ঠানাদীসুপি এসেৰ নযো. সন্নিপাতিকাতি তিণ্ণম্পি পিত্তাদীনং কোপেন সমুট্ঠিতা. উতুপরিণামজাতি ৰিসভাগউতুতো জাতা. জঙ্গলদেসৰাসীনঞ্হি অনূপদেসে ৰসন্তানং ৰিসভাগো চ উতু উপ্পজ্জতি, অনূপদেসৰাসীনঞ্চ জঙ্গলদেসেতি এৰং পরসমুদ্দতীরাদিৰসেনপি উতুৰিসভাগতা উপ্পজ্জতিযেৰ. ততো জাতাতি উতুপরিণামজা. অত্তনো পকতিচরিযানং ৰিসযানং ৰিসমং কাযপরিহরণৰসেন জাতা ৰিসমপরিহারজা. তেনাহ ‘‘অতিচিরট্ঠাননিসজ্জাদিনা ৰিসমপরিহারেন জাতা’’তি. আদি-সদ্দেন মহাভারৰহনসুধাকোট্টনাদীনং সঙ্গহো. পরস্স উপক্কমতো নিব্বত্তা ওপক্কমিকা. বাহিরং পচ্চযং অনপেক্খিত্ৰা কেৰলং কম্মৰিপাকতোৰ জাতা কম্মৰিপাকজা. তত্থ পুরিমেহি সত্তহি কারণেহি উপ্পন্না সারীরিকা ৰেদনা সক্কা পটিবাহিতুং, কম্মৰিপাকজানং পন সব্বভেসজ্জানিপি সব্বপরিত্তানিপি নালং পটিঘাতায.
সচিত্তসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সচিত্তৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
(৭) ২. যমকৰগ্গো
১-৭. অৰিজ্জাসুত্তাদিৰণ্ণনা
৬১-৬৭. দুতিযস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. সত্তমে নল়কপানকেতি এৰংনামকে নিগমে. পুব্বে কির (জা. অট্ঠ. ১.১.১৯ আদযো) অম্হাকং বোধিসত্তো কপিযোনিযং নিব্বত্তো মহাকাযো কপিরাজা হুত্ৰা অনেকসতৰানরসহস্সপরিৰুতো পব্বতপাদে ৰিচরি, পঞ্ঞৰা খো পন হোতি মহাপঞ্ঞো. সো পরিসং এৰং ওৰদতি, ‘‘তাতা, ইমস্মিং পব্বতপাদে ৰিসফলানি হোন্তি, অমনুস্সপরিগ্গহিতা পোক্খরণিকা নাম হোন্তি, তুম্হে পুব্বে খাদিতপুব্বানেৰ ফলানি খাদথ, পীতপুব্বানেৰ পানীযানি পিৰথ, এত্থ ৰো পটিপুচ্ছিতকিচ্চং নত্থী’’তি. তে অপীতপুব্বং দিস্ৰা সহসাৰ অপিৰিত্ৰা সমন্তা পরিধাৰিত্ৰা মহাসত্তস্স আগমনং ওলোকযমানা নিসীদিংসু. মহাসত্তো আগন্ত্ৰা ‘‘কিং, তাতা, পানীযং ন পিৰথা’’তি আহ. তুম্হাকং আগমনং ওলোকেমাতি. ‘‘সাধু, তাতা’’তি সমন্তা পদং পরিযেসমানো ওতিণ্ণপদংযেৰ অদ্দস, ন উত্তিণ্ণপদং. অদিস্ৰা ‘‘সপরিস্সযা’’তি অঞ্ঞাসি. তাৰদেৰ চ তত্থ অভিনিব্বত্তঅমনুস্সো উদকং দ্ৰেধা কত্ৰা উট্ঠাসি – সেতমুখো, নীলকুচ্ছি, রত্তহত্থপাদো, মহাদাঠিকো, ৰন্তদাঠো, ৰিরূপো, বীভচ্ছো, উদকরক্খসো. সো এৰমাহ – ‘‘কস্মা পানীযং ন পিৰথ, মধুরং উদকং পিৰথ, কিং তুম্হে এতস্স ৰচনং সুণাথা’’তি. মহাসত্তো আহ ‘‘ত্ৰং অধিৰত্থো অমনুস্সো’’তি? আমাহন্তি. ‘‘ত্ৰং ইধ ওতিণ্ণে লভসী’’তি আহ. আম, তুম্হে পন সব্বে খাদিস্সামীতি. ন সক্খিস্সসি যক্খাতি. পানীযং পন পিৰিস্সথাতি. আম, পিৰিস্সামাতি. এৰং সন্তে একম্পি ৰানরং ন মুঞ্চিস্সন্তি. ‘‘পানীযঞ্চ পিৰিস্সাম, ন চ তে ৰসং গমিস্সামা’’তি নল়ং আহরাপেত্ৰা কোটিযং গহেত্ৰা ধমি. সব্বো একচ্ছিদ্দো অহোসি. তীরে নিসীদিত্ৰাৰ পানীযং পিৰি. সেসৰানরানম্পি পাটিযেক্কং নল়ং আহরাপেত্ৰা ধমিত্ৰা অদাসি. সব্বে তে পস্সন্তস্সেৰ পানীযং পিৰিংসু. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘দিস্ৰা পদমনুত্তিণ্ণং, দিস্ৰানোতরিতং পদং;
নল়েন ৰারিং পিস্সাম, নেৰ মং ত্ৰং ৰধিস্সসী’’তি. (জা. ১.১.২০);
ততো পট্ঠায যাৰ অজ্জদিৰসা তস্মিং ঠানে নল়া একচ্ছিদ্দাৰ হোন্তি. ইমস্মিঞ্হি কপ্পে কপ্পট্ঠিযপাটিহারিযানি নাম চন্দে সসলক্খণং (জা. ১.৪.৬১ আদযো), ৰট্টজাতকে (জা. ১.১.৩৫) সচ্চকিরিযট্ঠানে অগ্গিজালস্স আগমনুপচ্ছেদো, ঘটীকারস্স মাতাপিতূনং ৰসনট্ঠানে অনোৰস্সনং (ম. নি. ২.২৯১), পোক্খরণিযা তীরে নল়ানং একচ্ছিদ্দভাৰোতি. ইতি সা পোক্খরণী নল়েন পানীযস্স পিৰিতত্তা ‘‘নল়কপানকা’’তি নামং লভি. অপরভাগে তং পোক্খরণিং নিস্সায নিগমো পতিট্ঠাসি, তস্সপি ‘‘নল়কপান’’ন্ত্ৰেৰ নামং জাতং. তং পন সন্ধায ৰুত্তং ‘‘নল়কপানে’’তি. পলাসৰনেতি কিংসুকৰনে.
তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতন্তি ব্যাপনিচ্ছাযং ইদং আমেডিতৰচনন্তি দস্সেতুং ‘‘যং যং দিস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অনুৰিলোকেত্ৰাতি এত্থ অনু-সদ্দো ‘‘পরী’’তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘ততো ততো ৰিলোকেত্ৰা’’তি. কস্মা আগিলাযতি কোটিসহস্সহত্থিনাগানং বলং ধারেন্তস্সাতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. আচরিযো পনস্স ‘‘এস সঙ্খারানং সভাৰো, যদিদং অনিচ্চতা. যে পন অনিচ্চা, তে একন্তেনেৰ উদযৰযপ্পটিপীল়িততায দুক্খা এৰ. দুক্খসভাৰেসু তেসু সত্থুকাযে দুক্খুপ্পত্তিযা অযং পচ্চযো’’তি দস্সেতুং ‘‘ভগৰতো’’তিআদি ৰুত্তং. পিট্ঠিৰাতো উপ্পজ্জি, সো চ খো পুব্বেকতকম্মপচ্চযা. এত্থাহ ‘‘কিং পন তং কম্মং, যেন অপরিমাণকালং সক্কচ্চং উপচিতৰিপুলপুঞ্ঞসম্ভারো সত্থা এৰরূপং দুক্খৰিপাকমনুভৰতী’’তি? ৰুচ্চতে – অযমেৰ ভগৰা বোধিসত্তভূতো অতীতজাতিযং মল্লপুত্তো হুত্ৰা পাপজনসেৰী অযোনিসোমনসিকারবহুলো চরতি. সো একদিৰসং নিব্বুদ্ধে ৰত্তমানে একং মল্লপুত্তং গহেত্ৰা গাল়্হতরং নিপ্পীল়েসি. তেন কম্মেন ইদানি বুদ্ধো হুত্ৰাপি দুক্খমনুভৰি. যথা চেতং, এৰং চিঞ্চমাণৰিকাদীনমিত্থীনং যানি ভগৰতো অব্ভক্খানাদীনি দুক্খানি, সব্বানি পুব্বেকতস্স ৰিপাকাৰসেসানি, যানি কম্মপিলোতিকানীতি ৰুচ্চন্তি. ৰুত্তঞ্হেতং অপদানে (অপ. থের ১.৩৯.৬৪-৯৬) –
‘‘অনোতত্তসরাসন্নে, রমণীযে সিলাতলে;
নানারতনপজ্জোতে, নানাগন্ধৰনন্তরে.
‘‘মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন, পরেতো লোকনাযকো;
আসীনো ব্যাকরী তত্থ, পুব্বকম্মানি অত্তনো.
‘‘সুণাথ ভিক্খৰো ময্হং, যং কম্মং পকতং মযা;
পিলোতিকস্স কম্মস্স, বুদ্ধত্তেপি ৰিপচ্চতি.
১. ‘‘মুনাল়ি নামহং ধুত্তো, পুব্বে অঞ্ঞাসু জাতিসু;
পচ্চেকবুদ্ধং সুরভিং, অব্ভাচিক্খিং অদূসকং.
‘‘তেন কম্মৰিপাকেন, নিরযে সংসরিং চিরং;
বহূ ৰস্সসহস্সানি, দুক্খং ৰেদেসি ৰেদনং.
‘‘তেন কম্মাৰসেসেন, ইধ পচ্ছিমকে ভৰে;