.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তরনিকাযে

একাদসকনিপাত-টীকা

১. নিস্সযৰগ্গো

১-১০. কিমত্থিযসুত্তাদিৰণ্ণনা

১-১০. একাদসকনিপাতস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানেৰ. দসমে জনিতস্মিন্তি কম্মকিলেসেহি নিব্বত্তে, জনে এতস্মিন্তি ৰা জনেতস্মিং, মনুস্সেসূতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যে গোত্তপটিসারিনো’’তি. জনিতস্মিং-সদ্দো এৰ ৰা ই-কারস্স এ-কারং কত্ৰা ‘‘জনেতস্মি’’ন্তি ৰুত্তো. জনিতস্মিন্তি চ জনস্মিন্তি অত্থো ৰেদিতব্বো. জনিতস্মিন্তি সামঞ্ঞগ্গহণেপি যত্থ চতুৰণ্ণসমঞ্ঞা, তত্থেৰ মনুস্সলোকে. খত্তিযো সেট্ঠোতি অযং লোকসমঞ্ঞাপি মনুস্সলোকেযেৰ, ন দেৰকাযে ব্রহ্মকাযে ৰাতি দস্সেতুং ‘‘যে গোত্তপটিসারিনো’’তি ৰুত্তং. পটিসরন্তীতি ‘‘অহং গোতমো, অহং কস্সপো’’তি পটি পটি অত্তনো গোত্তং অনুস্সরন্তি পটিজানন্তি ৰাতি অত্থো.

কিমত্থিযসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিস্সযৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অনুস্সতিৰগ্গো

১-৪. পঠমমহানামসুত্তাদিৰণ্ণনা

১১-১৪. দুতিযস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. ততিযে কবল়ীকারাহারভক্খানন্তি কবল়ীকারাহারূপজীৰীনং. কো পন দেৰানং আহারো, কা আহারৰেলাতি? সব্বেসম্পি কামাৰচরদেৰানং সুধা আহারো. সা হেট্ঠিমেহি হেট্ঠিমেহি উপরিমানং উপরিমানং পণীততমা হোতি, তং যথাসকং দিৰসৰসেনেৰ দিৰসে দিৰসে ভুঞ্জন্তি. কেচি পন ‘‘বিল়ারপদপ্পমাণং সুধাহারং ভুঞ্জন্তি, সো জিৰ্হায ঠপিতমত্তো যাৰ কেসগ্গনখগ্গা কাযং ফরতি, তেসংযেৰ দিৰসৰসেন সত্ত দিৰসে যাপনসমত্থো হোতী’’তি ৰদন্তি. অসমযৰিমুত্তিযা ৰিমুত্তোতি মগ্গৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো. অট্ঠন্নঞ্হি সমাপত্তীনং সমাপজ্জনস্স সমযোপি অত্থি তস্স অসমযোপি, মগ্গৰিমোক্খেন পন ৰিমুচ্চনস্স সমযো ৰা অসমযো ৰা নত্থি. যস্স সদ্ধা বলৰতী, ৰিপস্সনা চ আরদ্ধা, তস্স গচ্ছন্তস্স তিট্ঠন্তস্স নিসীদন্তস্স নিপজ্জন্তস্স খাদন্তস্স ভুঞ্জন্তস্স চ মগ্গফলপ্পটিৰেধো নাম ন হোতীতি ন ৰত্তব্বং. ইতি মগ্গৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চন্তস্স সমযো ৰা অসমযো ৰা নত্থীতি মগ্গৰিমোক্খো অসমযৰিমুত্তি নাম. চতুত্থে নত্থি ৰত্তব্বং.

পঠমমহানামসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. মেত্তাসুত্তৰণ্ণনা

১৫. পঞ্চমে সেসজনাতি মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযা অলাভিনো. সম্পরিৰত্তমানাতি দক্খিণেনেৰ পস্সেন অসযিত্ৰা সব্বসো পরিৰত্তমানা. কাকচ্ছমানাতি ঘুরুঘুরুপস্সাসৰসেন ৰিস্সরং করোন্তা. সুখং সুপতীতি এত্থ দুৰিধা সুপনা সযনে পিট্ঠিপ্পসারণলক্খণা কিরিযামযচিত্তেহি অৰোকিণ্ণভৰঙ্গপ্পৰত্তিলক্খণা চ. তত্থাযং উভযত্থাপি সুখমেৰ সুপতি. যস্মা সণিকং নিপজ্জিত্ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গানি সমোধায পাসাদিকেন আকারেন সযতি, নিদ্দোক্কমনেপি ঝানং সমাপন্নো ৰিয হোতি. তেনাহ ‘‘এৰং অসুপিত্ৰা’’তিআদি.

নিদ্দাকালে সুখং অলভিত্ৰা দুক্খেন সুত্তত্তা এৰ পটিবুজ্ঝনকালে সরীরখেদেন নিত্থুননং ৰিজম্ভনং ইতো চিতো চ ৰিপরিৰত্তনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘নিত্থুনন্তা ৰিজম্ভন্তা সম্পরিৰত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তী’’তি. অযং পন সুখেন সুত্তত্তা সরীরখেদাভাৰতো নিত্থুননাদিৰিরহিতোৰ পটিবুজ্ঝতি. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰং অপ্পটিবুজ্ঝিত্ৰা’’তিআদি. সুখপ্পটিবোধো চ সরীরৰিকারাভাৰেনাতি আহ ‘‘সুখং নিব্বিকার’’ন্তি.

ভদ্দকমেৰ সুপিনং পস্সতীতি ইদং অনুভূতপুব্বৰসেন দেৰতূপসংহারৰসেন চস্স ভদ্দকমেৰ সুপিনং হোতি, ন পাপকন্তি কত্ৰা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘চেতিযং ৰন্দন্তো ৰিযা’’তিআদি. ধাতুক্খোভহেতুকম্পি চস্স বহুলং ভদ্দকমেৰ সিযা যেভুয্যেন চিত্তজরূপানুগুণতায উতুআহারজরূপানং.

উরে আমুক্কমুত্তাহারো ৰিযাতি গীৰায বন্ধিত্ৰা উরে লম্বিতমুত্তাহারো ৰিযাতি কেহিচি তং একাৰলিৰসেন ৰুত্তং সিযা, অনেকরতনাৰলিসমূহভূতো পন মুত্তাহারো অংসপ্পদেসতো পট্ঠায যাৰ কটিপ্পদেসস্স হেট্ঠাভাগা পলম্বন্তো উরে আমুক্কোযেৰ নাম হোতি.

ৰিসাখত্থেরো ৰিযাতি (ৰিসুদ্ধি. ১.২৫৮) সো কির পাটলিপুত্তে কুটুম্বিযো অহোসি. সো তত্থেৰ ৰসমানো অস্সোসি ‘‘তম্বপণ্ণিদীপো কির চেতিযমালালঙ্কতো কাসাৰপজ্জোতো, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানেযেৰেত্থ সক্কা নিসীদিতুং ৰা নিপজ্জিতুং ৰা, উতুসপ্পাযং সেনাসনসপ্পাযং পুগ্গলসপ্পাযং ধম্মস্সৰনসপ্পাযন্তি সব্বমেত্থ সুলভ’’ন্তি. সো অত্তনো ভোগক্খন্ধং পুত্তদারস্স নিয্যাতেত্ৰা দুস্সন্তে বদ্ধেন এককহাপণেনেৰ ঘরা নিক্খমিত্ৰা সমুদ্দতীরে নাৰং উদিক্খমানো একং মাসং ৰসি. সো ৰোহারকুসলতায ইমস্মিং ঠানে ভণ্ডং কিণিত্ৰা অসুকস্মিং ৰিক্কিণন্তো ধম্মিকায ৰণিজ্জায তেনেৰন্তরমাসেন সহস্সং অভিসংহরি. ইতি অনুপুব্বেন মহাৰিহারং গন্ত্ৰা পব্বজ্জং যাচতি. সো পব্বাজনত্থায সীমং নীতো তং সহস্সত্থৰিকং ওৰট্টিকন্তরেন ভূমিযং পাতেসি. ‘‘কিমেত’’ন্তি চ ৰুত্তে ‘‘কহাপণসহস্সং, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা, ‘‘উপাসক, পব্বজিতকালতো পট্ঠায ন সক্কা ৰিচারেতুং, ইদানেৰ নং ৰিচারেহী’’তি ৰুত্তে ‘‘ৰিসাখস্স পব্বজ্জট্ঠানং আগতা মা রিত্তহত্থা গমিংসূ’’তি মুঞ্চিত্ৰা সীমামাল়কে ৰিক্কিরিত্ৰা পব্বজিত্ৰা উপসম্পন্নো. সো পঞ্চৰস্সো হুত্ৰা দ্ৰেমাতিকা পগুণা কত্ৰা অত্তনো সপ্পাযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা একেকস্মিং ৰিহারে চত্তারো চত্তারো মাসে সমপৰত্তৰাসং ৰসমানো চরি. এৰং চরমানো –

‘‘ৰনন্তরে ঠিতো থেরো, ৰিসাখো গজ্জমানকো;

অত্তনো গুণমেসন্তো, ইমমত্থং অভাসথ.

‘‘যাৰতা উপসম্পন্নো, যাৰতা ইধ মাগতো;

এত্থন্তরে খলিতং নত্থি, অহো লাভো তে মারিসা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২৫৮);

সো চিত্তলপব্বতৰিহারং গচ্ছন্তো দ্ৰেধাপথং পত্ৰা ‘‘অযং নু খো মগ্গো, উদাহু অয’’ন্তি চিন্তযন্তো অট্ঠাসি. অথস্স পব্বতে অধিৰত্থা দেৰতা হত্থং পসারেত্ৰা ‘‘এসো মগ্গো’’তি দস্সেতি. সো চিত্তলপব্বতৰিহারং গন্ত্ৰা তত্থ চত্তারো মাসে ৰসিত্ৰা ‘‘পচ্চূসে গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নিপজ্জি. চঙ্কমসীসে মণিলরুক্খে অধিৰত্থা দেৰতা সোপানফলকে নিসীদিত্ৰা পরোদি. থেরো ‘‘কো এসো’’তি আহ. অহং, ভন্তে, মণিলিযাতি. কিস্স রোদসীতি? তুম্হাকং গমনং পটিচ্চাতি. মযি ইধ ৰসন্তে তুম্হাকং কো গুণোতি? তুম্হেসু, ভন্তে, ইধ ৰসন্তেসু অমনুস্সা অঞ্ঞমঞ্ঞং মেত্তং পটিলভন্তি, তে দানি তুম্হেসু গতেসু কলহং করিস্সন্তি, দুট্ঠুল্লম্পি কথযিস্সন্তীতি. থেরো ‘‘সচে মযি ইধ ৰসন্তে তুম্হাকং ফাসুৰিহারো হোতি, সুন্দর’’ন্তি ৰত্ৰা অঞ্ঞেপি চত্তারো মাসে তত্থেৰ ৰসিত্ৰা পুন তথেৰ গমনচিত্তং উপ্পাদেসি. দেৰতাপি পুন তথেৰ পরোদি. এতেনেৰ উপাযেন থেরো তত্থেৰ ৰসিত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাযীতি. এৰং ধমত্তাৰিহারী ভিক্খু অমনুস্সানং পিযো হোতি.

বলৰপিযচিত্ততাযাতি ইমিনা বলৰপিযচিত্ততামত্তেনপি সত্থং ন কমতি, পগেৰ মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযাতি দস্সেতি. খিপ্পমেৰ চিত্তং সমাধিযতি, কেনচি পরিপন্থেন পরিহীনজ্ঝানস্স ব্যাপাদস্স দূরসমুস্সারিতভাৰতো খিপ্পমেৰ সমাধিযতি, ‘‘আসৰানং খযাযা’’তি কেচি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. এত্থ চ কিঞ্চাপি ইতো অঞ্ঞকম্মট্ঠানৰসেন অধিগতজ্ঝানানম্পি সুখসুপনাদযো আনিসংসা লব্ভন্তি. যথাহ –

‘‘সুখং সুপন্তি মুনযো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতা;

সুপ্পবুদ্ধং পবুজ্ঝন্তি, সদা গোতমসাৰকা’’তি. (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৫৮); চ আদি –

তথাপিমে আনিসংসা ব্রহ্মৰিহারলাভিনো অনৰসেসা লব্ভন্তি ব্যাপাদাদীনং উজুৰিপচ্চনীকভাৰতো ব্রহ্মৰিহারানং. তেনেৰাহ ‘‘নিস্সরণং হেতং, আৰুসো, ব্যাপাদস্স, যদিদং মেত্তাচেতোৰিমুত্তী’’তিআদি (দী. নি. ৩.৩২৬; অ. নি. ৬.১৩). ব্যাপাদাদিৰসেন চ সত্তানং দুক্খসুপনাদযোতি তপ্পটিপক্খভূতেসু ব্রহ্মৰিহারেসু সিদ্ধেসু সুখসুপনাদযো হত্থগতা এৰ হোন্তীতি.

মেত্তাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অট্ঠকনাগরসুত্তৰণ্ণনা

১৬. ছট্ঠে বেলুৰগামকেতি ৰেসালিযা দক্খিণপস্সে অৰিদূরে বেলুৰগামকো নাম অত্থি, তং গোচরগামং কত্ৰাতি অত্থো. সারপ্পত্তকুলগণনাযাতি মহাসারমহপ্পত্তকুলগণনায. দসমে ঠানেতি অঞ্ঞে অঞ্ঞেতি দসগণনট্ঠানে. অট্ঠকনগরে জাতো ভৰোতি অট্ঠকনাগরো. কুক্কুটারামোতি পাটলিপুত্তে কুক্কুটারামো, ন কোসম্বিযং.

পকতত্থপ্পটিনিদ্দেসো ত-সদ্দোতি তস্স ‘‘ভগৰতা’’তিআদীহি পদেহি সমানাধিকরণভাৰেন ৰুত্তস্স যেন অভিসম্বুদ্ধভাৰেন ভগৰা পকতো অধিগতো সুপাকটো চ, তং অভিসম্বুদ্ধভাৰং সদ্ধিং আগমনীযপটিপদায অত্থভাৰেনেৰ দস্সেন্তো ‘‘যো সো…পে… অভিসম্বুদ্ধো’’তি আহ. সতিপি ঞাণদস্সনসদ্দানং ইধ পঞ্ঞাৰেৰচনভাৰে তেন তেন ৰিসেসেন নেসং ৰিসযৰিসেসে পৰত্তিদস্সনত্থং অসাধারণঞাণৰিসেসৰসেন, ৰিজ্জাত্তযৰসেন, ৰিজ্জাভিঞ্ঞানাৰরণৰসেন, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমংসচক্খুৰসেন পটিৰেধদেসনাঞাণৰসেন চ তদত্থং যোজেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তেসং তেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আসযানুসযং জানতা আসযানুসযঞাণেন, সব্বঞেয্যধম্মং পস্সতা সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণেহি. পুব্বেনিৰাসাদীহীতি পুব্বেনিৰাসাসৰক্খযঞাণেহি. পটিৰেধপঞ্ঞাযাতি অরিযমগ্গপঞ্ঞায. দেসনাপঞ্ঞায পস্সতাতি দেসেতব্বধম্মানং দেসেতব্বপ্পকারং বোধনেয্যপুগ্গলানঞ্চ আসযানুসযচরিতাধিমুত্তিআদিভেদং ধম্মং দেসনাপঞ্ঞায যাথাৰতো পস্সতা. অরীনন্তি কিলেসারীনং, পঞ্চৰিধমারানং ৰা সাসনস্স ৰা পচ্চত্থিকানং অঞ্ঞতিত্থিযানং. তেসং পন হননং পাটিহারিযেহি অভিভৰনং অপ্পটিভানতাকরণং অজ্ঝুপেক্খণঞ্চ. কেসিৰিনযসুত্তঞ্চেত্থ নিদস্সনং. তথা ঠানাট্ঠানাদীনি জানতা. যথাকম্মূপগে সত্তে পস্সতা. সৰাসনানমাসৰানং খীণত্তা অরহতা. অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিতো অৰিপরীতাৰবোধতো সম্মাসম্বুদ্ধেন.

অথ ৰা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতায জানতা. কাযকম্মাদিৰসেন তিণ্ণম্পি কম্মানং ঞাণানুপরিৰত্তিতো নিসম্মকারিতায পস্সতা. দৰাদীনম্পি অভাৰসাধিকায পহানসম্পদায অরহতা. ছন্দাদীনং অহানিহেতুভূতায অক্খযপটিভানসাধিকায সব্বঞ্ঞুতায সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি এৰং দসবলঅট্ঠারসআৰেণিকবুদ্ধধম্মৰসেনপি যোজনা কাতব্বা.

অভিসঙ্খতন্তি অত্তনো পচ্চযেহি অভিসম্মুখভাৰেন সমেচ্চ সম্ভুয্য কতং. স্ৰাস্স কতভাৰো উপ্পাদনেন ৰেদিতব্বো, ন উপ্পন্নস্স পটিসঙ্খরণেনাতি আহ ‘‘উপ্পাদিত’’ন্তি. তে চস্স পচ্চযা চেতনাপধানাতি দস্সেতুং পাল়িযং ‘‘অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিত’’ন্তি ৰুত্তন্তি ‘‘চেতযিতং কপ্পযিত’’ন্তি অত্থমাহ. অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতন্তি চ ঝানস্স পাতুভাৰদস্সনমুখেন ৰিদ্ধংসনভাৰং উল্লিঙ্গেতি. যঞ্হি অহুত্ৰা সম্ভৰতি, তং হুত্ৰা পটিৰেতি. তেনাহ পাল়িযং ‘‘যং খো পনা’’তিআদি. সমথৰিপস্সনাধম্মে ঠিতোতি এত্থ সমথধম্মে ঠিতত্তা সমাহিতো ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদযো পজহন্তো অনুক্কমেন তং অনুলোমঞাণং পাপেতা হুত্ৰা ৰিপস্সন্নাধম্মে ঠিতো. সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু রঞ্জনট্ঠেন রাগো. নন্দনট্ঠেন নন্দী. তত্থ সুখুমা অপেক্খা ৰুত্তা. যা নিকন্তীতি ৰুচ্চতি.

এৰং সন্তেতি এৰং যথারুতৰসেনেৰ ইমস্স সুত্তপদস্স অত্থে গহেতব্বে সতি. সমথৰিপস্সনাসু ছন্দরাগো কত্তব্বোতি অনাগামিফলং অনিব্বত্তেত্ৰা তদত্থায সমথৰিপস্সনাপি অনিব্বত্তেত্ৰা কেৰলং তত্থ ছন্দরাগো কত্তব্বো ভৰিস্সতি. কস্মা? তেসু সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু ছন্দরাগমত্তেন অনাগামিনা লদ্ধব্বস্স অলদ্ধঅনাগামিফলেনপি লদ্ধব্বত্তা. তথা সতি তেন অনাগামিফলম্পি লদ্ধব্বমেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘অনাগামিফলং পটিলদ্ধং ভৰিস্সতী’’তি. সভাৰতো রসিতব্বত্তা অৰিপরীতো অত্থো এৰ অত্থরসো.

অঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযোতি ৰিনিপাতিকে সন্ধাযাহ. অঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযোতি অসুরকাযমাহ.

অপ্পং যাচিতেন বহুং দেন্তেন উল়ারপুরিসেন ৰিয একং ধম্মং পুচ্ছিতেন ‘‘অযম্পি একধম্মো’’তি কথিতত্তা একাদসপি ধম্মা পুচ্ছাৰসেন একধম্মো নাম জাতো পচ্চেকং ৰাক্যপরিসমাপনঞাযেন. পুচ্ছাৰসেনাতি ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো’’তি এৰং পৰত্তপুচ্ছাৰসেন. অমতুপ্পত্তিঅত্থেনাতি অমতভাৰস্স উপ্পত্তিহেতুতায, সব্বানিপি কম্মট্ঠানানি একরসাপি অমতাধিগমস্স পটিপত্তিযাতি অত্থো. এৰমেত্থ অগ্গফলভূমি অনাগামিফলভূমীতি দ্ৰেৰ ভূমিযো সরূপতো আগতা, নানন্তরিযতায পন হেট্ঠিমাপি দ্ৰে ভূমিযো অত্থতো আগতা এৰাতি দট্ঠব্বাতি. পঞ্চ সতানি অগ্ঘো এতস্সাতি পঞ্চসতং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

অট্ঠকনাগরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. গোপালসুত্তৰণ্ণনা

১৭. সত্তমে তিস্সো কথাতি তিস্সো অট্ঠকথা, তিৰিধা সুত্তস্স অত্থৰণ্ণনাতি অত্থো. একেকং পদং নাল়ং মূলং এতিস্সাতি এৰংসঞ্ঞিতা একনাল়িকা. একেকং ৰা পদং নাল়ং অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি একনাল়িকা. তেনাহ ‘‘একেকস্স পদস্স অত্থকথন’’ন্তি. চত্তারো অংসা ভাগা অত্থসল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি চতুরস্সা. তেনাহ ‘‘চতুক্কং বন্ধিত্ৰা কথন’’ন্তি. নিযমতো নিসিন্নস্স আরদ্ধস্স ৰত্তো সংৰত্তো এতিস্সা অত্থীতি নিসিন্নৰত্তিকা, যথারদ্ধস্স অত্থস্স ৰিসুং ৰিসুং পরিযোসাপিকাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতগোপালকং দস্সেত্ৰা’’তিআদি. একেকস্সপি পদস্স পিণ্ডত্থদস্সনৰসেন বহূনং পদানং একজ্ঝং অত্থং অকথেত্ৰা একমেকস্স পদস্স অত্থৰণ্ণনা অযং সব্বত্থ লব্ভতি. চতুক্কং বন্ধিত্ৰাতি কণ্হপক্খে উপমোপমেয্যদ্ৰযং, তথা সুক্কপক্খেতি ইদং চতুক্কং যোজেত্ৰা. অযং এদিসেসু এৰ সুত্তেসু লব্ভতি. পরিযোসানগমনন্তি কেচি তাৰ আহু ‘‘কণ্হপক্খে উপমং দস্সেত্ৰা উপমা চ নাম যাৰদেৰ উপমেয্যসম্পটিপাদনত্থাতি উপমেয্যত্থং আহরিত্ৰা সংকিলেসপক্খনিদ্দেসো চ ৰোদানপক্খৰিভাৰনত্থাযাতি সুক্কপক্খম্পি উপমোপমেয্যৰিভাগেন আহরিত্ৰা সুত্তত্থস্স পরিযোসাপনং. কণ্হপক্খে উপমেয্যং দস্সেত্ৰা পরিযোসানগমনাদীসুপি এসেৰ নযো’’তি. অপরে পন ‘‘কণ্হপক্খে, সুক্কপক্খে চ তংতংউপমূপমেয্যত্থানং ৰিসুং ৰিসুং পরিযোসাপেত্ৰাৰ কথনং পরিযোসানগমন’’ন্তি ৰদন্তি. অযন্তি নিসিন্নৰত্তিকা. ইধাতি ইমস্মিং গোপালকসুত্তে. সব্বাচরিযানং আচিণ্ণাতি সব্বেহিপি পুব্বাচরিযেহি আচরিতা সংৰণ্ণিতা, তথা চেৰ পাল়ি পৰত্তাতি.

অঙ্গীযন্তি অৰযৰভাৰেন ঞাযন্তীতি অঙ্গানি, কোট্ঠাসা. তানি পনেত্থ যস্মা সাৰজ্জসভাৰানি, তস্মা আহ ‘‘অঙ্গেহীতি অগুণকোট্ঠাসেহী’’তি. গোমণ্ডলন্তি গোসমূহং. পরিহরিতুন্তি রক্খিতুং. তং পন পরিহরণং পরিগ্গহেত্ৰা ৰিচরণন্তি আহ ‘‘পরিগ্গহেত্ৰা ৰিচরিতু’’ন্তি. ৰড্ঢিন্তি গুন্নং বহুভাৰং বহুগোরসতাসঙ্খাতং পরিৰুদ্ধিং. ‘‘এত্তকমিদ’’ন্তি রূপীযতীতি রূপং, পরিমাণপরিচ্ছেদোপি সরীররূপম্পীতি আহ ‘‘গণনতো ৰা ৰণ্ণতো ৰা’’তি. ন পরিযেসতি ৰিনট্ঠভাৰস্সেৰ অজাননতো. নীলাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন সেতসবলাদিৰণ্ণং সঙ্গণ্হাতি.

ধনুসত্তিসূলাদীতি এত্থ ইস্সাসাচরিযানং গাৰীসু কতং ধনুলক্খণং. কুমারভত্তিগণানং গাৰীসু কতং সত্তিলক্খণং. ইস্সরভত্তিগণানং গাৰীসু কতং সূললক্খণন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন রামৰাসুদেৰগণাদীনং গাৰীসু কতং ফরসুচক্কাদিলক্খণং সঙ্গণ্হাতি.

নীলমক্খিকাতি পিঙ্গলমক্খিকা, খুদ্দকমক্খিকা এৰ ৰা. সটতি রুজতি এতাযাতি সাটিকা, সংৰড্ঢা সাটিকা আসাটিকা. তেনাহ ‘‘ৰড্ঢন্তী’’তিআদি. হারেতাতি অপনেতা.

ৰাকেনাতি ৰাকপট্টেন. চীরকেনাতি পিলোতিকেন. অন্তোৰস্সেতি ৰস্সকালস্স অব্ভন্তরে. নিগ্গাহন্তি সুসুমারাদিগ্গাহরহিতং. পীতন্তি পানীযস্স পীতভাৰং. সীহব্যগ্ঘাদিপরিস্সযেন সাসঙ্কো সপ্পটিভযো.

পঞ্চ অহানি একস্সাতি পঞ্চাহিকো, সো এৰ ৰারোতি, পঞ্চাহিকৰারো. এৰং সত্তাহিকৰারোপি ৰেদিতব্বো. চিণ্ণট্ঠানন্তি চরিতট্ঠানং গোচরগ্গহিতট্ঠানং.

পিতিট্ঠানন্তি পিতরা কাতব্বট্ঠানং, পিতরা কাতব্বকিচ্চন্তি অত্থো. যথারুচিং গহেত্ৰা গচ্ছন্তীতি গুন্নং রুচিঅনুরূপং গোচরভূমিং ৰা নদিপারং ৰা গহেত্ৰা গচ্ছন্তি. গোভত্তন্তি কপ্পাসট্ঠিকাদিমিস্সং গোভুঞ্জিতব্বং ভত্তং. ভত্তগ্গহণেনেৰ যাগুপি সঙ্গহিতা.

দ্ৰীহাকারেহীতি ৰুত্তং আকারদ্ৰযং দস্সেতুং ‘‘গণনতো ৰা সমুট্ঠানতো ৰা’’তি ৰুত্তং. এৰং পাল়িযং আগতাতি ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি জাতিং দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা হদযৰত্থুং অগ্গহেত্ৰা দসাযতনানি পঞ্চদস সুখুমরূপানীতি এৰং রূপকণ্ডপাল়িযং (ধ. স. ৬৬৬) আগতা. পঞ্চৰীসতি রূপকোট্ঠাসাতি সলক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্করাভাৰতো রূপভাগা. রূপকোট্ঠাসাতি ৰা ৰিসুং ৰিসুং অপ্পৰত্তিত্ৰা কলাপভাৰেনেৰ পৰত্তনতো রূপকলাপা. কোট্ঠাসাতি চ অংসা অৰযৰাতি অত্থো. কোট্ঠন্তি ৰা সরীরং, তস্স অংসা কেসাদযো কোট্ঠাসাতি অঞ্ঞেপি অৰযৰা কোট্ঠাসা ৰিয কোট্ঠাসা.

সেয্যথাপীতিআদি উপমাসংসন্দনং. তত্থ রূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি যথাৰুত্তং রূপং সলক্খণতো ঞাণেন পরিগ্গণ্হিত্ৰা. অরূপং ৰৰত্থপেত্ৰাতি তং রূপং নিস্সায আরম্মণঞ্চ কত্ৰা পৰত্তমানে ৰেদনাদিকে চত্তারো খন্ধে অরূপন্তি ৰৰত্থপেত্ৰা. রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰাতি পুন তত্থ যং রূপ্পনলক্খণং, তং রূপং. তদঞ্ঞং অরূপং. উভযৰিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থি অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰাতি এৰং রূপারূপং পরিগ্গহেত্ৰা. তদুভযঞ্চ অৰিজ্জাদিনা পচ্চযেন সপচ্চযন্তি পচ্চযং সল্লক্খেত্ৰা, অনিচ্চতাদিলক্খণং আরোপেত্ৰা যো কলাপসম্মসনাদিক্কমেন কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি, সো ন ৰড্ঢতীতি যোজনা.

এত্তকং রূপং একসমুট্ঠানন্তি চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসিন্দ্রিযং, জীৰিতিন্দ্রিযন্তি অট্ঠৰিধং কম্মৰসেন; কাযৰিঞ্ঞত্তি, ৰচীৰিঞ্ঞত্তীতি ইদং দ্ৰযং চিত্তৰসেনাতি এত্তকং রূপং একসমুট্ঠানং. সদ্দাযতনমেকং উতুচিত্তৰসেন দ্ৰিসমুট্ঠানং. রূপস্স লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতাতি এত্তকং রূপং উতুচিত্তাহারৰসেন তিসমুট্ঠানং. রূপাযতনং, গন্ধাযতনং, রসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, আকাসধাতু, আপোধাতু, কবল়ীকারো আহারোতি এত্তকং রূপং উতুচিত্তাহারকম্মৰসেন চতুসমুট্ঠানং. উপচযো, সন্ততি, জরতা, রূপস্স অনিচ্চতাতি এত্তকং রূপং ন কুতোচি সমুট্ঠাতীতি ন জানাতি. সমুট্ঠানতো রূপং অজানন্তোতিআদীসু ৰত্তব্বং ‘‘গণনতো রূপং অজানন্তো’’তিআদীসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.

কম্মলক্খণোতি অত্তনা কতং দুচ্চরিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, বালো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, বালস্স বাললক্খণানি. কতমানি তীণি? দুচ্চিন্তিতচিন্তী হোতি, দুব্ভাসিতভাসী, দুক্কটকম্মকারী. ইমানি খো…পে… লক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৬; অ. নি. ৩.৩). অত্তনা কতং সুচরিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, পণ্ডিতো. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি. কতমানি তীণি? সুচিন্তিতচিন্তী হোতি, সুভাসিতভাসী, সুকতকম্মকারী. ইমানি খো…পে… পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৫৩; অ. নি. ৩.৩). তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলকম্মং পণ্ডিতবাললক্খণ’’ন্তি.

বালে ৰজ্জেত্ৰা পণ্ডিতে ন সেৰতীতি যং বালপুগ্গলে ৰজ্জেত্ৰা পণ্ডিতসেৰনং অত্থকামেন কাতব্বং, তং ন করোতি. তথাভূতস্স চ অযমাদীনৰোতি দস্সেতুং পুন ‘‘বালে ৰজ্জেত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যং ভগৰতা ‘‘ইদং ৰো কপ্পতী’’তি অনুঞ্ঞাতং, তদনুলোমঞ্চে, তং কপ্পিযং. যং ‘‘ইদং ৰো ন কপ্পতী’’তি পটিক্খিত্তং, তদনুলোমঞ্চে, তং অকপ্পিযং. যং কোসল্লসম্ভূতং, তং কুসলং, তপ্পটিপক্খং অকুসলং. তদেৰ সাৰজ্জং, কুসলং অনৰজ্জং. আপত্তিতো আদিতো দ্ৰে আপত্তিক্খন্ধা গরুকং, তদঞ্ঞং লহুকং. ধম্মতো মহাসাৰজ্জং গরুকং, অপ্পসাৰজ্জং লহুকং. সপ্পটিকারং সতেকিচ্ছং, অপ্পটিকারং অতেকিচ্ছং. ধম্মতানুগতং কারণং, ইতরং অকারণং. তং অজানন্তোতি কপ্পিযাকপ্পিযং, গরুক-লহুকং, সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং অজানন্তো সুৰিসুদ্ধং কত্ৰা সীলং রক্খিতুং ন সক্কোতি. কুসলাকুসলং, সাৰজ্জানৰজ্জং, কারণাকারণং অজানন্তো খন্ধাদীসু অকুসলতায রূপারূপপরিগ্গহম্পি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰড্ঢনা. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰড্ঢেতুং ন সক্কোতী’’তি.

গোৰণসদিসে অত্তভাৰে উপ্পজ্জিত্ৰা তত্থ দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো মিচ্ছাৰিতক্কা আসাটিকা ৰিযাতি আসাটিকাতি আহ ‘‘অকুসলৰিতক্কং আসাটিকং অহারেত্ৰা’’তি.

‘‘গণ্ডোতি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৰচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.১০৩; অ. নি. ৮.৫৬; ৯.১৫) ৰচনতো ছহি ৰণমুখেহি ৰিস্সন্দমানযূসো গণ্ডো ৰিয পিলোতিকাখণ্ডেন ছদ্ৰারেহি ৰিস্সন্দমানকিলেসাসুচি অত্তভাৰৰণো সতিসংৰরেন পিদহিতব্বো, অযং পন এৰং ন করোতীতি আহ ‘‘যথা সো গোপালকো ৰণং ন পটিচ্ছাদেতি, এৰং সংৰরং ন সম্পাদেতী’’তি.

যথা ধূমো ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জমানো সণ্হো সুখুমো, তং তং ৰিৰরং অনুপৰিস্স ব্যাপেন্তো সত্তানং ডংসমকসাদিপরিস্সযং ৰিনোদেতি, অগ্গিজালাসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, এৰং ধম্মদেসনাঞাণস্স ইন্ধনভূতং রূপারূপধম্মজাতং নিস্সায উপ্পজ্জমানা সণ্হা সুখুমা তং তং খন্ধন্তরং আযতনন্তরঞ্চ অনুপৰিস্স ব্যাপেতি, সত্তানং মিচ্ছাৰিতক্কাদিপরিস্সযং ৰিনোদেতি, ঞাণগ্গিজালাসমুট্ঠাপনস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, তস্মা ধূমো ৰিযাতি ধূমোতি আহ ‘‘গোপালকো ধূমং ৰিয ধম্মদেসনাধূমং ন করোতী’’তি. অত্তনো সন্তিকং উপগন্ত্ৰা নিসিন্নস্স কাতব্বা তদনুচ্ছৰিকা ধম্মকথা উপনিসিন্নককথা. কতস্স দানাদিপুঞ্ঞস্স অনুমোদনকথা অনুমোদনা. ততোতি ধম্মকথাদীনং অকরণতো. ‘‘বহুস্সুতো গুণৰাতি ন জানন্তী’’তি কস্মা ৰুত্তং? ননু অত্তনো জানাপনত্থং ধম্মকথাদি ন কাতব্বমেৰাতি? সচ্চং ন কাতব্বমেৰ, সুদ্ধাসযেন পন ধম্মে কথিতে তস্স গুণজাননং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তেনাহ ভগৰা –

‘‘নাভাসমানং জানন্তি, মিস্সং বালেহি পণ্ডিতং;

ভাসযে জোতযে ধম্মং, পগ্গণ্হে ইসিনং ধজ’’ন্তি.

তরন্তি ওতরন্তি এত্থাতি তিত্থং, নদিতল়াকাদীনং নহানপানাদিঅত্থং ওতরণট্ঠানং. যথা পন তং উদকেন ওতিণ্ণসত্তানং সরীরমলং পৰাহেতি, পরিস্সমং ৰিনোদেতি, ৰিসুদ্ধিং উপ্পাদেতি, এৰং বহুস্সুতা অত্তনো সমীপং ওতিণ্ণসত্তানং ধম্মোদকেন চিত্তমলং পৰাহেন্তি, পরিস্সমং ৰিনোদেন্তি, ৰিসুদ্ধিং উপ্পাদেন্তি, তস্মা তে তিত্থং ৰিযাতি তিত্থং. তেনাহ ‘‘তিত্থভূতে বহুস্সুতভিক্খূ’’তি. ব্যঞ্জনং কথং রোপেতব্বন্তি, ভন্তে, ইদং ব্যঞ্জনং অযং সদ্দো কথং ইমস্মিং অত্থে রোপেতব্বো, কেন পকারেন ইমস্স অত্থস্স ৰাচকো জাতো. ‘‘নিরূপেতব্ব’’ন্তি ৰা পাঠো, নিরূপেতব্বং অযং সভাৰনিরুত্তি কথমেত্থ নিরূল়্হাতি অধিপ্পাযো. ইমস্স ভাসিতস্স কো অত্থোতি সদ্দত্থং পুচ্ছতি. ইমস্মিং ঠানেতি ইমস্মিং পাল়িপ্পদেসে. পাল়ি কিং ৰদতীতি ভাৰত্থং পুচ্ছতি. অত্থো কিং দীপেতীতি ভাৰত্থং ৰা? সঙ্কেতত্থং ৰা. ন পরিপুচ্ছতীতি ৰিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাৰসেন সব্বসো পুচ্ছং ন করোতি. ন পরিপঞ্হতীতি পরি পরি অত্তনো ঞাতুং ইচ্ছং ন আচিক্খতি, ন ৰিভাৰেতি. তেনাহ ‘‘ন জানাপেতী’’তি. তেতি বহুস্সুতভিক্খূ. ৰিৰরণং নাম অত্থস্স ৰিভজিত্ৰা কথনন্তি আহ ‘‘ভাজেত্ৰা ন দেসেন্তী’’তি. অনুত্তানীকতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতং গুয্হং পটিচ্ছন্নং. ন উত্তানিং করোন্তীতি সিনেরুপাদমূলে ৰালিকং উদ্ধরন্তো ৰিয পথৰীসন্ধারোদকং ৰিৰরিত্ৰা দস্সেন্তো ৰিয চ উত্তানং ন করোন্তি.

এৰং যস্স ধম্মস্স ৰসেন বহুস্সুতা ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৰুত্তা পরিযাযতো. ইদানি তমেৰ ধম্মং নিপ্পরিযাযতো ‘‘তিত্থ’’ন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. ধম্মো হি তরন্তি ওতরন্তি এতেন নিব্বানং নাম তল়াকন্তি ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ ভগৰা সুমেধভূতো –

‘‘এৰং কিলেসমলধোৰং, ৰিজ্জন্তে অমতন্তল়ে;

ন গৰেসতি তং তল়াকং, ন দোসো অমতন্তল়ে’’তি. (বু. ৰং. ২.১৪) –

ধম্মস্সেৰ নিব্বানস্সোতরণতিত্থভূতস্স ওতরণাকারং অজানন্তো ‘‘ধম্মতিত্থং ন জানাতী’’তি ৰুত্তো.

পীতাপীতন্তি গোগণে পীতং অপীতঞ্চ গোরূপং ন জানাতি, ন ৰিন্দতি. অৰিন্দন্তো হি ‘‘ন লভতী’’তি ৰুত্তো. ‘‘আনিসংসং ন ৰিন্দতী’’তি ৰত্ৰা তস্স অৰিন্দনাকারং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মস্সৰনগ্গং গন্ত্ৰা’’তিআদিমাহ.

অযং লোকুত্তরোতি পদং সন্ধাযাহ ‘‘অরিয’’ন্তি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তরস্স হি ৰিপ্পটিসেধো ৰা. অরিযসদ্দো ৰা নিদ্দোসপরিযাযো দট্ঠব্বো. অট্ঠঙ্গিকন্তি চ ৰিসুং একজ্ঝঞ্চ অট্ঠঙ্গিকং উপাদায গহেতব্বং, অট্ঠঙ্গতা বাহুল্লতো চ. এৰঞ্চ কত্ৰা সত্তঙ্গস্সপি অরিযমগ্গস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.

চত্তারো সতিপট্ঠানেতিআদীসু অৰিসেসেন সতিপট্ঠানা ৰুত্তা. তত্থ কাযৰেদনাচিত্তধম্মারম্মণা সতিপট্ঠানা লোকিযা, তত্থ সম্মোহৰিদ্ধংসনৰসেন পৰত্তা নিব্বানারম্মণা লোকুত্তরাতি এৰং ‘‘ইমে লোকিযা, ইমে লোকুত্তরা’’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

অনৰসেসং দুহতীতি পটিগ্গহণে মত্তং অজানন্তো কিস্মিঞ্চি দাযকে সদ্ধাহানিযা, কিস্মিঞ্চি পচ্চযহানিযা অনৰসেসং দুহতি. ৰাচায অভিহারো ৰাচাভিহারো. পচ্চযানং অভিহারো পচ্চযাভিহারো.

‘‘ইমে অম্হেসু গরুচিত্তীকারং ন করোন্তী’’তি ইমিনা নৰকানং ভিক্খূনং সম্মাপটিপত্তিযা অভাৰং দস্সেতি আচরিযুপজ্ঝাযেসু পিতুপেমস্স অনুপট্ঠাপনতো, তেন চ সিক্খাগারৰতাভাৰদীপনেন সঙ্গহস্স অভাজনভাৰং, তেন থেরানং তেসু অনুগ্গহাভাৰং. ন হি সীলাদিগুণেহি সাসনে থিরভাৰপ্পত্তা অননুগ্গহেতব্বে সব্রহ্মচারী অনুগ্গণ্হন্তি, নিরত্থকং ৰা অনুগ্গহং করোন্তি. তেনাহ ‘‘নৰকে ভিক্খূ’’তিআদি. ধম্মকথাবন্ধন্তি পৰেণিআগতং পকিণ্ণকধম্মকথামগ্গং. সচ্চসত্তপ্পটিসন্ধিপচ্চযাকারপ্পটিসংযুত্তং সুঞ্ঞতাদীপনং গুল়্হগন্থং. ৰুত্তৰিপল্লাসৰসেনাতি ‘‘ন রূপঞ্ঞূ’’তিআদীসু ৰুত্তস্স পটিসেধস্স পটিক্খেপৰসেন অগ্গহণৰসেন. যোজেত্ৰাতি ‘‘রূপঞ্ঞূ হোতীতি গণনতো ৰা ৰণ্ণতো ৰা রূপং জানাতী’’তিআদিনা, ‘‘তস্স গোগণোপি ন পরিহাযতি, পঞ্চগোরসপরিভোগতোপি ন পরিবাহিরো হোতী’’তিআদিনা চ অত্থং যোজেত্ৰা. ৰেদিতব্বোতি তস্মিং তস্মিং পদে যথারহং অত্থো ৰেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

গোপালসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ইতি মনোরথপূরণিযা অঙ্গুত্তরনিকায-অট্ঠকথায

একাদসকনিপাতৰণ্ণনায অনুত্তানত্থদীপনা সমত্তা.

নিট্ঠিতা চ মনোরথপূরণিযা অঙ্গুত্তরনিকায-অট্ঠকথায

অনুত্তানত্থপদৰণ্ণনা.

নিগমনকথাৰণ্ণনা

মহাঅট্ঠকথায সারন্তি অঙ্গুত্তরমহাঅট্ঠকথায সারং. একূনসট্ঠিমত্তোতি থোকং ঊনভাৰতো মত্তসদ্দগ্গহণং. মূলট্ঠকথাসারন্তি পুব্বে ৰুত্তঅঙ্গুত্তরমহাঅট্ঠকথায সারমেৰ অনুনিগমৰসেন ৰদতি. অথ ৰা মূলট্ঠকথাসারন্তি পোরাণট্ঠকথাসু অত্থসারং. তেনেদং দস্সেতি – অঙ্গুত্তরমহাঅট্ঠকথায অত্থসারং আদায ইমং মনোরথপূরণিং করোন্তো সেসমহানিকাযানম্পি মূলট্ঠকথাসু ইধ ৰিনিযোগক্খমং অত্থসারং আদায এৰমকাসিন্তি. মহাৰিহারাধিৰাসীনন্তি চ ইদং পুরিমপচ্ছিমপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধিতব্বং ‘‘মহাৰিহারাধিৰাসীনং সমযং পকাসযন্তী, মহাৰিহারাধিৰাসীনং মূলট্ঠকথাসারং আদাযা’’তি. তেনাতি পুঞ্ঞেন. হোতু সব্বো সুখী লোকোতি কামাৰচরাদিৰিভাগো সব্বো সত্তলোকো যথারহং বোধিত্তযাধিগমৰসেন সম্পত্তেন নিব্বানসুখেন সুখী সুখিতো হোতূতি সদেৰকস্স লোকস্স অচ্চন্তং সুখাধিগমায অত্তনো পুঞ্ঞং পরিণামেতি.

এত্তাৰতা সমত্তাৰ, সব্বসো ৰণ্ণনা অযং;

ৰীসতিযা সহস্সেহি, গন্থেহি পরিমাণতো.

পোরাণানং কথামগ্গ-সারমেত্থ যতো ঠিতং;

তস্মা সারত্থমঞ্জূসা, ইতি নামেন ৰিস্সুতা.

অজ্ঝেসিতো নরিন্দেন, সোহং পরক্কমবাহুনা;

সদ্ধম্মট্ঠিতিকামেন, সাসনুজ্জোতকারিনা.

তেনেৰ কারিতে রম্মে, পাসাদসতমণ্ডিতে;

নানাদুমগণাকিণ্ণে, ভাৰনাভিরতালযে.

সীতলূদকসম্পন্নে, ৰসং জেতৰনে ইমং;

অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং, অকাসিং সাধুসম্মতং.

যং সিদ্ধং ইমিনা পুঞ্ঞং, যং চঞ্ঞং পসুতং মযা;

এতেন পুঞ্ঞকম্মেন, দুতিযে অত্তসম্ভৰে.

তাৰতিংসে পমোদেন্তো, সীলাচারগুণে রতো;

অলগ্গো পঞ্চকামেসু, পত্ৰান পঠমং ফলং.

অন্তিমে অত্তভাৰম্হি, মেত্তেয্যং মুনিপুঙ্গৰং;

লোকগ্গপুগ্গলং নাথং, সব্বসত্তহিতে রতং.

দিস্ৰান তস্স ধীরস্স, সুত্ৰা সদ্ধম্মদেসনং;

অধিগন্ত্ৰা ফলং অগ্গং, সোভেয্যং জিনসাসনং.

সদা রক্খন্তু রাজানো, ধম্মেনেৰ ইমং পজং;

নিরতা পুঞ্ঞকম্মেসু, জোতেন্তু জিনসাসনং.

ইমে চ পাণিনো সব্বে, সব্বদা নিরুপদ্দৰা;

নিচ্চং কল্যাণসঙ্কপ্পা, পপ্পোন্তু অমতং পদন্তি.

অঙ্গুত্তরটীকা সমত্তা.