(৭) ২. ভূমিচালৰগ্গো
১-৫. ইচ্ছাসুত্তাদিৰণ্ণনা
৬১-৬৫. সত্তমস্স পঠমাদীনি সুৰিঞ্ঞেয্যানি. পঞ্চমে (দী.নি.টী. ২.১৭৩) অভিভৰতীতি অভিভু, পরিকম্মং, ঞাণং ৰা. অভিভু আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং. অভিভৰিতব্বং ৰা আরম্মণসঙ্খাতং আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং. অথ ৰা আরম্মণাভিভৰনতো অভিতু চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানভাৰতো মনাযতনধম্মাযতনভাৰতো চাতিপি সসম্পযুত্তজ্ঝানং অভিভাযতনং. তেনাহ ‘‘অভিভৰনকারণানী’’তিআদি. তানি হীতি অভিভাযতনসঞ্ঞিতানি ঝানানি. ‘‘পুগ্গলস্স ঞাণুত্তরিযতাযা’’তি ইদং উভযত্থাপি যোজেতব্বং. কথং? পটিপক্খভাৰেন পচ্চনীকধম্মে অভিভৰন্তি পুগ্গলস্স ঞাণুত্তরিযতায আরম্মণানি অভিভৰন্তি. ঞাণবলেনেৰ হি আরম্মণাভিভৰনং ৰিয পটিপক্খাভিভৰোপীতি.
পরিকম্মৰসেন অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী, ন অপ্পনাৰসেন. ন হি পটিভাগনিমিত্তারম্মণা অপ্পনা অজ্ঝত্তৰিসযা সম্ভৰতি. তং পন অজ্ঝত্তপরিকম্মৰসেন লদ্ধং কসিণনিমিত্তং অৰিসুদ্ধমেৰ হোতি, ন বহিদ্ধাপরিকম্মৰসেন লদ্ধং ৰিয ৰিসুদ্ধং.
পরিত্তানীতি যথালদ্ধানি সুপ্পসরাৰমত্তানি. তেনাহ ‘‘অৰড্ঢিতানী’’তি. পরিত্তৰসেনেৰাতি ৰণ্ণৰসেন আভোগে ৰিজ্জমানেপি পরিত্তৰসেনেৰ ইদং অভিভাযতনং ৰুত্তং. পরিত্ততা হেত্থ অভিভৰনস্স কারণং. ৰণ্ণাভোগে সতিপি অসতিপি অভিভাযতনভাৰনা নাম তিক্খপঞ্ঞস্সেৰ সম্ভৰতি, ন ইতরস্সাতি আহ ‘‘ঞাণুত্তরিকো পুগ্গলো’’তি. অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতীতি এত্থ অভিভৰনং সমাপজ্জনঞ্চ উপচারজ্ঝানাধিগমসমনন্তরমেৰ অপ্পনাঝানুপ্পাদনন্তি আহ ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনাতি চ অপ্পনাপরিৰাসাভাৰস্স লক্খণৰচনমেতং. যো ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো’’তি ৰুচ্চতি, ততোপি ঞাণুত্তরস্সেৰ অভিভাযতনভাৰনা. এত্থাতি এতস্মিং নিমিত্তে. অপ্পনং পাপেতীতি ভাৰনং অপ্পনং নেতি.
এত্থ চ কেচি ‘‘উপ্পন্নে উপচারজ্ঝানে তং আরব্ভ যে হেট্ঠিমন্তেন দ্ৰে তযো জৰনৰারা পৰত্তন্তি, তে উপচারজ্ঝানপক্খিকা এৰ, তদনন্তরঞ্চ ভৰঙ্গপরিৰাসেন উপচারাসেৰনায চ ৰিনা অপ্পনা হোতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং. ন হি পারিৰাসিককম্মেন অপ্পনাৰারো ইচ্ছিতো, নাপি মহগ্গতপ্পমাণজ্ঝানেসু ৰিয উপচারজ্ঝানে একন্ততো পচ্চৰেক্খণা ইচ্ছিতব্বা, তস্মা উপচারজ্ঝানাধিগমতো পরং কতিপযভৰঙ্গচিত্তাৰসানে অপ্পনং পাপুণন্তো ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৰুত্তো. ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনা’’তি চ অধিপ্পাযিকমিদং ৰচনং, ন নীতত্থং. অধিপ্পাযো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
ন অন্তোসমাপত্তিযং তদা তথারূপস্স আভোগস্স অসম্ভৰতো, সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স আভোগো পুব্বভাগভাৰনায ৰসেন ঝানক্খণে পৰত্তং অভিভৰনাকারং গহেত্ৰা পৰত্তোতি দট্ঠব্বং. অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) পন ‘‘ইমিনা পনস্স পুব্বভোগো কথিতো’’তি ৰুত্তং. অন্তোসমাপত্তিযং তথা আভোগাভাৰে কস্মা ‘‘ঝানসঞ্ঞাযপী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অভিভৰন…পে… অত্থী’’তি.
ৰড্ঢিতপ্পমাণানীতি ৰিপুলপ্পমাণানীতি অত্থো, ন একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলাদিৰসেন ৰড্ঢিং পাপিতানীতি তথাৰড্ঢনস্সেৰেত্থ অসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘মহন্তানী’’তি. ভত্তৰড্ঢিতকন্তি ভুঞ্জনভাজনে ৰড্ঢিত্ৰা দিন্নং ভত্তং, একাসনে পুরিসেন ভুঞ্জিতব্বভত্ততো উপড্ঢভত্তন্তি অত্থো.
রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি রূপসঞ্ঞী, ন রূপসঞ্ঞী অরূপসঞ্ঞী. সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৰদতি. রূপসঞ্ঞায অনুপ্পাদনমেৰেত্থ অলাভিতা. বহিদ্ধাৰ উপ্পন্নন্তি বহিদ্ধাৰত্থুস্মিংযেৰ উপ্পন্নং. অভিধম্মে (ধ. স. ২০৪-২০৯) পন ‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এৰং চতুন্নং অভিভাযতনানং আগতত্তা অভিধম্মট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা পন যথা সুত্তন্তে অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানীতিআদি ৰুত্তং, এৰং অৰত্ৰা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতাৰ ৰুত্তা’’তি চোদনং কত্ৰা ‘‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’’তি কারণং ৰত্ৰা ‘‘তত্থ ৰা ইধ ৰা বহিদ্ধা রূপানেৰ অভিভৰিতব্বানি, তস্মা তানি নিযমতোৰ ৰত্তব্বানীতি তত্রাপি ইধাপি ৰুত্তানি, ‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’তি ইদং পন সত্থু দেসনাৰিলাসমত্তমেৰা’’তি ৰুত্তং.
এত্থ চ ৰণ্ণাভোগরহিতানি সহিতানি চ সব্বানি ‘‘পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৰুত্তানি, তথা ‘‘অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি. অত্থি হি সো পরিযাযো ‘‘পরিত্তানি অভিভুয্য, তানি চে কদাচি ৰণ্ণৰসেন আভুজিতানি হোন্তি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যা’’তি. পরিযাযকথা হি সুত্তন্তদেসনাতি. অভিধম্মে পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰণ্ণাভোগরহিতানি ৰিসুং ৰুত্তানি, তথা সহিতানি. অত্থি হি উভযত্থ অভিভৰনৰিসেসোতি, তথা ইধ পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খানম্পি অভিভৰনপরিযাযো অত্থীতি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা পঠমদুতিযঅভিভাযতনেসু পঠমৰিমোক্খো, ততিযচতুত্থঅভিভাযতনেসু দুতিযৰিমোক্খো, ৰণ্ণাভিভাযতনেসু ততিযৰিমোক্খো চ অভিভৰনপ্পৰত্তিতো সঙ্গহিতো. অভিধম্মে (ধ. স. ২০৪-২০৯, ২৪৭-২৪৯) পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খাভিভাযতনানি অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰিমোক্খে ৰজ্জেত্ৰা অভিভাযতনানি কথিতানি. সব্বানি চ ৰিমোক্খকিচ্চানি ঝানানি ৰিমোক্খদেসনাযং ৰুত্তানি. তদেতং ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি আগতস্স অভিভাযতনদ্ৰযস্স অভিধম্মে অভিভাযতনেসু অৰচনতো ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনঞ্চ সব্বৰিমোক্খকিচ্চসাধারণৰচনভাৰতো ৰৰত্থানং কতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’’তি ইদং অভিধম্মে কত্থচিপি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপানি পস্সতী’’তি অৰত্ৰা সব্বত্থ যং ৰুত্তং ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি, তস্স কারণৰচনং. তেন যং অঞ্ঞহেতুকং, তং তেন হেতুনা ৰুত্তং. যং পন দেসনাৰিলাসহেতুকং অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতায এৰ অভিধম্মে ৰচনং, ন তস্স অঞ্ঞং কারণং মগ্গিতব্বন্তি দস্সেতি.
অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতা চ তেসং বহিদ্ধারূপানং ৰিয অৰিভূতত্তা দেসনাৰিলাসো চ যথাৰুত্তৰৰত্থানৰসেন ৰেদিতব্বো ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰিজ্জমানপরিযাযকথাভাৰতো. ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এতেনেৰ সিদ্ধত্তা ন নীলাদিঅভিভাযতনানি ৰত্তব্বানীতি চে? তং ন. নীলাদীসু কতাধিকারানং নীলাদিভাৰস্সেৰ অভিভৰনকারণত্তা. ন হি তেসং পরিসুদ্ধাপরিসুদ্ধৰণ্ণানং পরিত্ততা ৰা অপ্পমাণতা ৰা অভিভৰনকারণং, অথ খো নীলাদিভাৰো এৰাতি. এতেসু চ পরিত্তাদিকসিণরূপেসু যং যং চরিতস্স ইমানি অভিভাযতনানি ইজ্ঝন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বসঙ্গাহিকৰসেনাতি নীলৰণ্ণনীলনিদস্সননীলনিভাসানং সাধারণৰসেন. ৰণ্ণৰসেনাতি সভাৰৰণ্ণৰসেন. নিদস্সনৰসেনাতি পস্সিতব্বতাৰসেন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰিঞ্ঞাণৰীথিযা গহেতব্বতাৰসেন. ওভাসৰসেনাতি সপ্পভাসতায অৰভাসনৰসেন.
ইচ্ছাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. ৰিমোক্খসুত্তৰণ্ণনা
৬৬. ছট্ঠে (দী. নি. টী. ২.১২৯) কেনট্ঠেনাতি কেন সভাৰেন. সভাৰো হি ঞাণেন যাথাৰতো অরণীযতো ঞাতব্বতো ‘‘অত্থো’’তি ৰুচ্চতি, সো এৰ ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা ‘‘অট্ঠো’’তি ৰুত্তো. অধিমুচ্চনট্ঠেনাতি অধিকং সৰিসেসং মুচ্চনট্ঠেন. এতেন সতিপি সব্বস্সপি রূপাৰচরজ্ঝানস্স ৰিক্খম্ভনৰসেন পটিপক্খতো ৰিমুত্তভাৰে যেন ভাৰনাৰিসেসেন তং ঝানং সাতিসযং পটিপক্খতো ৰিমুচ্চিত্ৰা পৰত্ততি, সো ভাৰনাৰিসেসো দীপিতো. ভৰতি হি সমানজাতিযুত্তোপি ভাৰনাৰিসেসেন পৰত্তিআকারৰিসেসো. যথা তং সদ্ধাৰিমুত্ততো দিট্ঠিপ্পত্তস্স, তথা পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুত্ততায এৰ অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায অভিরতিৰসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠেনপি ৰিমোক্খো. তেনাহ ‘‘আরম্মণে চা’’তিআদি. অযং পনত্থোতি অযং অধিমুচ্চনট্ঠো পচ্ছিমে ৰিমোক্খে নিরোধে নত্থি. কেৰলো ৰিমুত্তট্ঠো এৰ তত্থ লব্ভতি, তং সযমেৰ পরতো ৰক্খতি.
রূপীতি যেনাযং সসন্ততিপরিযাপন্নেন রূপেন সমন্নাগতো, তং যস্স ঝানস্স হেতুভাৰেন ৰিসিট্ঠরূপং হোতি, যেন ৰিসিট্ঠেন রূপেন ‘‘রূপী’’তি ৰুচ্চেয্য রূপীসদ্দস্স অতিসযত্থদীপনতো, তদেৰ সসন্ততিপরিযাপন্নরূপস্স ৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানং ইধ পরমত্থতো রূপিভাৰসাধকন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্তিআদি. রূপজ্ঝানং রূপং উত্তরপদলোপেন. রূপানীতি পনেত্থ পুরিমপদলোপো দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘নীলকসিণাদীনি রূপানী’’তি. রূপে কসিণরূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, সা এতস্স অত্থীতি রূপসঞ্ঞী, সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৰদতি. তপ্পটিপক্খেন অরূপসঞ্ঞী. তেনাহ ‘‘অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী’’তিআদি.
অন্তো অপ্পনাযং ‘‘সুভ’’ন্তি আভোগো নত্থীতি ইমিনা পুব্বাভোগৰসেন তথা অধিমুত্তি সিযাতি দস্সেতি. এৰঞ্হেত্থ তথাৰত্তব্বতাপত্তিচোদনা অনৰট্ঠানা হোতি. যস্মা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু তত্থ কতাধিকারানং অভিরতিৰসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠো সম্ভৰতি, তস্মা অট্ঠকথাযং তথা ততিযো ৰিমোক্খো সংৰণ্ণিতো. যস্মা পন মেত্তাদিৰসেন পৰত্তমানা ভাৰনা সত্তে অপ্পটিকূলতো দহন্তি, তে সুভতো অধিমুচ্চিত্ৰা পৰত্ততি, তস্মা পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.২১২-২১৩) ব্রহ্মৰিহারভাৰনা ‘‘সুভৰিমোক্খো’’তি ৰুত্তা. তযিদং উভযম্পি তেন তেন পরিযাযেন ৰুত্তত্তা ন ৰিরুজ্ঝতীতি দট্ঠব্বং.
সব্বসোতি অনৰসেসতো. ন হি চতুন্নং অরূপক্খন্ধানং একদেসোপি তত্থ অৰসিস্সতি. ৰিস্সট্ঠত্তাতি যথাপরিচ্ছিন্নকালে নিরোধিতত্তা. উত্তমো ৰিমোক্খো নাম অরিযেহেৰ সমাপজ্জিতব্বতো অরিযফলপরিযোসানত্তা দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানপ্পত্তিভাৰতো চ.
ৰিমোক্খসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অনরিযৰোহারসুত্তৰণ্ণনা
৬৭. সত্তমে অনরিযানং লামকানং ৰোহারো অনরিযৰোহারো. দিট্ঠৰাদিতাতি দিট্ঠং মযাতি এৰং ৰাদিতা. এৰং সেসেসুপি. এত্থ চ তংতংসমুট্ঠাপকচেতনাৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘যাহি চেতনাহী’’তিআদি.
অনরিযৰোহারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পরিসাসুত্তৰণ্ণনা
৬৯. নৰমে (দী. নি. টী. ২.১৭২) সমাগন্তব্বতো, সমাগচ্ছতীতি ৰা সমাগমো, পরিসা. বিম্বিসারপ্পমুখো সমাগমো বিম্বিসারসমাগমো. সেসদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. বিম্বিসার…পে… সমাগমসদিসং খত্তিযপরিসন্তি যোজনা. অঞ্ঞেসু চক্কৰাল়েসুপি লব্ভতেৰ সত্থু খত্তিযপরিসাদিউপসঙ্কমনং. আদিতো তেহি সদ্ধিং সত্থু ভাসনং আলাপো, কথনপ্পটিকথনং সল্লাপো. ধম্মূপসংহিতা পুচ্ছাপটিপুচ্ছা ধম্মসাকচ্ছা. সণ্ঠানং পটিচ্চ কথিতং সণ্ঠানপরিযাযত্তা ৰণ্ণ-সদ্দস্স ‘‘মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) ৰিয. তেসন্তি পদং উভযপদাপেক্খং ‘‘তেসম্পি লক্খণসণ্ঠানং ৰিয সত্থু সরীরসণ্ঠানং তেসং কেৰলং পঞ্ঞাযতি এৰা’’তি. নাপি আমুত্তমণিকুণ্ডলো ভগৰা হোতীতি যোজনা. ছিন্নস্সরাতি দ্ৰিধা ভিন্নস্সরা. গগ্গরস্সরাতি জজ্জরিতস্সরা. ভাসন্তরন্তি তেসং সত্তানং ভাসাতো অঞ্ঞং ভাসং. ৰীমংসাতি চিন্তনা. কিমত্থং…পে… দেসেতীতি ইদং ননু অত্তানং জানাপেত্ৰা ধম্মে কথিতে তেসং সাতিসযো পসাদো হোতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৰুত্তং? যেসং অত্তানং অজানাপেত্ৰাৰ ধম্মে কথিতে পসাদো হোতি, ন জানাপেত্ৰা, তাদিসে সন্ধায সত্থা তথা করোতি. তত্থ পযোজনমাহ ‘‘ৰাসনত্থাযা’’তি. এৰং সুতোপীতি এৰং অৰিঞ্ঞাতদেসকো অৰিঞ্ঞাতাগমনোপি সুতো ধম্মো অত্তনো ধম্মসুধম্মতাযেৰ অনাগতে পচ্চযো হোতি সুণন্তস্স.
পরিসাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ভূমিচালসুত্তৰণ্ণনা
৭০. দসমে (দী. নি. টী. ২.১৬৭; সং. নি. টী. ২.৫.৮২২) উদেনযক্খস্স চেতিযট্ঠানেতি উদেনস্স নাম যক্খস্স আযতনভাৰেন ইট্ঠকাহি কতে মহাজনস্স চিত্তীকতট্ঠানে. কতৰিহারোতি ভগৰন্তং উদ্দিস্স কতৰিহারো. ৰুচ্চতীতি পুরিমৰোহারেন ‘‘উদেনং চেতিয’’ন্তি ৰুচ্চতি. গোতমকাদীসুপীতি ‘‘গোতমকং চেতিয’’ন্তিআদীসুপি. এসেৰ নযোতি চেতিযট্ঠানে কতৰিহারভাৰং অতিদিসতি. তথা হি সত্তম্বন্তি কিকিস্স রঞ্ঞো ধীতরো সত্ত কুমারিযো সংৰেগজাতা গেহতো নিক্খমিত্ৰা তত্থ পধানং পদহিংসু, তং ঠানং ‘‘সত্তম্বং চেতিয’’ন্তি ৰদন্তি. বহুপুত্তকন্তি চ বহুপারোহো একো নিগ্রোধরুক্খো, তস্মিং অধিৰত্থং দেৰতং বহূ মনুস্সা পুত্তে পত্থেন্তি, তদুপাদায তং ঠানং ‘‘বহুপুত্তকং চেতিয’’ন্তি পঞ্ঞাযিত্থ. সারন্দদস্স নাম যক্খস্স ৰসিতট্ঠানং, চাপালস্স নাম যক্খস্স ৰসিতট্ঠানং, ইতি সব্বানেৰেতানি বুদ্ধুপ্পাদতো পুব্বদেৰতা পরিগ্গহেত্ৰা চেতিযৰোহারেন ৰোহরিতানি, ভগৰতো ৰিহারে কতেপি তথেৰ সঞ্জানন্তি. রমণীযাতি এত্থ ৰেসালিযা তাৰ ভূমিভাগসম্পত্তিযা সুলভপিণ্ডতায রমণীযভাৰো ৰেদিতব্বো. ৰিহারানং পন নগরতো নাতিদূরতায নচ্চাসন্নতায গমনাগমনসম্পত্তিযা অনাকিণ্ণৰিহারট্ঠানতায ছাযুদকসম্পত্তিযা পৰিৰেকপতিরূপতায চ রমণীযতা দট্ঠব্বা.
ৰড্ঢিতাতি ভাৰনাপারিপূরিৰসেন পরিব্রূহিতা. পুনপ্পুনং কতাতি ভাৰনায বহুলীকরণেন অপরাপরং পৰত্তিতা. যুত্তযানং ৰিয কতাতি যথা যুত্তমাজঞ্ঞযানং ছেকেন সারথিনা অধিট্ঠিতং যথারুচি পৰত্ততি, এৰং যথারুচি পৰত্তিরহতং গমিতা. পতিট্ঠানট্ঠেনাতি অধিট্ঠানট্ঠেন. ৰত্থু ৰিয কতাতি সব্বসো উপক্কিলেসৰিসোধনেন ইদ্ধিৰিসযতায পতিট্ঠানভাৰতো সুৰিসোধিতপরিস্সযৰত্থু ৰিয কতা. অধিট্ঠিতাতি পটিপক্খদূরীভাৰতো সুভাৰিতভাৰেন তংতংঅধিট্ঠানযোগ্যতায ঠপিতা. সমন্ততো চিতাতি সব্বভাগেন ভাৰনুপচযং গমিতা. তেনাহ ‘‘সুৰড্ঢিতা’’তি. সুট্ঠু সমারদ্ধাতি ইদ্ধিভাৰনায সিখাপ্পত্তিযা সম্মদেৰ সংসেৰিতা.
অনিযমেনাতি ‘‘যস্স কস্সচী’’তি অনিযমৰচনেন. নিযমেত্ৰাতি ‘‘তথাগতস্সা’’তি সরূপদস্সনেন নিযমেত্ৰা. আযুপ্পমাণন্তি (দী. নি. টী. ১.৪০; দী. নি. অভি. টী. ১.৪০) পরমাযুপ্পমাণং ৰদতি. কিং পনেত্থ পরমাযু নাম, কথং ৰা তং পরিচ্ছিন্নপ্পমাণন্তি? ৰুচ্চতে – যো তেসং তেসং সত্তানং তস্মিং তস্মিং ভৰৰিসেসে পুরিমসিদ্ধভৰপত্থনূপনিস্সযৰসেন সরীরাৰযৰৰণ্ণসণ্ঠানপ্পমাণাদিৰিসেসা ৰিয তংতংগতিনিকাযাদীসু যেভুয্যেন নিযতপরিচ্ছেদো গব্ভসেয্যককামাৰচরদেৰরূপাৰচরসত্তানং সুক্কসোণিতউতুভোজনাদিউতুআদিপচ্চুপ্পন্নপচ্চযূপত্থম্ভিতো ৰিপাকপ্পবন্ধস্স ঠিতিকালনিযমো. সো যথাসকং খণমত্তাৰট্ঠাযীনম্পি অত্তনো সহজাতানং রূপারূপধম্মানং ঠপনাকারৰুত্তিতায পৰত্তনকানি রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযানি যস্মা ন কেৰলং তেসং খণঠিতিযা এৰ কারণভাৰেন অনুপালকানি, অথ খো যাৰ ভৰঙ্গুপচ্ছেদা অনুপবন্ধস্স অৰিচ্ছেদহেতুভাৰেনপি, তস্মা আযুহেতুকত্তা কারণূপচারেন আযু, উক্কংসপরিচ্ছেদৰসেন পরমাযূতি চ ৰুচ্চতি. তং পন দেৰানং নেরযিকানং উত্তরকুরুকানঞ্চ নিযতপরিচ্ছেদং. উত্তরকুরুকানং পন একন্তনিযতপরিচ্ছেদমেৰ, অৰসিট্ঠমনুস্সপেততিরচ্ছানানং পন চিরট্ঠিতিসংৰত্তনিককম্মবহুলে কালে তংকম্মসহিতসন্তানজনিতসুক্কসোণিতপচ্চযানং তংমূলকানঞ্চ চন্দসূরিযসমৰিসমপরিৰত্তনাদিজনিতউতুআহারাদিসমৰিসমপচ্চযানঞ্চ ৰসেন চিরাচিরকালতো অনিযতপরিচ্ছেদং, তস্স চ যথা পুরিমসিদ্ধভৰপত্থনাৰসেন তংতংগতিনিকাযাদীসু ৰণ্ণসণ্ঠানাদিৰিসেসনিযমো সিদ্ধো দস্সনানুস্সৰাদীহি, তথা আদিতো গহণসিদ্ধিযা. এৰং তাসু তাসু উপপত্তীসু নিব্বত্তসত্তানং যেভুয্যেন সমপ্পমাণট্ঠিতিকালং দস্সনানুস্সৰেহি লভিত্ৰা তংপরমতং অজ্ঝোসায পৰত্তিতভৰপত্থনাৰসেন আদিতো পরিচ্ছেদনিযমো ৰেদিতব্বো. যস্মা পন কম্মং তাসু তাসু উপপত্তীসু যথা তংতংউপপত্তিনিযতৰণ্ণাদিনিব্বত্তনে সমত্থং, এৰং নিযতাযুপরিচ্ছেদাসু উপপত্তীসু পরিচ্ছেদাতিক্কমেন ৰিপাকনিব্বত্তনে সমত্থং ন হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তস্মিং তস্মিং কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পরিপুণ্ণং করোন্তো তিট্ঠেয্যা’’তি.
মহাসীৰত্থেরো পন ‘‘মহাবোধিসত্তানং চরিমভৰে পটিসন্ধিদাযিনো কম্মস্স অসঙ্খ্যেয্যাযুকতাসংৰত্তনসমত্থতং হদযে ঠপেত্ৰা বুদ্ধানঞ্চ আযুসঙ্খারস্স পরিস্সযৰিক্খম্ভনসমত্থতা পাল়িযং আগতা এৰাতি ইমং ভদ্দকপ্পমেৰ তিট্ঠেয্যা’’তি অৰোচ. খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতীতি এতেন যথা ইদ্ধিবলেন জরায ন পটিঘাতো, এৰং তেন মরণস্সপি ন পটিঘাতোতি অত্থতো আপন্নমেৰাতি. ‘‘ক্ৰ সরো খিত্তো, ক্ৰ চ নিপতিতো’’তি অঞ্ঞথা ৰুট্ঠিতেনপি থেরৰাদেন অট্ঠকথাৰচনমেৰ সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘যো পন ৰুচ্চতি…পে… নিযামিত’’ন্তি.
ওল়ারিকে নিমিত্তেতি থূলে সঞ্ঞুপ্পাদনে. থূলসঞ্ঞুপ্পাদনঞ্হেতং ‘‘তিট্ঠতু ভগৰা কপ্প’’ন্তি সকলং কপ্পং অৰট্ঠানযাচনায, যদিদং ‘‘যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা’’তিআদিনা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনো চতুরিদ্ধিপাদভাৰনানুভাৰেন কপ্পং অৰট্ঠানসমত্থতাৰিভাৰনং. ওভাসেতি পাকটৰচনে. পাকটৰচনঞ্হেতং, যদিদং পরিযাযং মুঞ্চিত্ৰা উজুকমেৰ অত্তনো অধিপ্পাযৰিভাৰনং. পরিযুট্ঠিতচিত্তোতি যথা কিঞ্চি অত্থানত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কা, এৰং অভিভূতচিত্তো. সো পন অভিভৰো মহতা উদকোঘেন অপ্পকস্স উদকস্স অজ্ঝোত্থরণং ৰিয অহোসীতি ৰুত্তং ‘‘অজ্ঝোত্থটচিত্তো’’তি. অঞ্ঞোতি থেরতো, অরিযেহি ৰা অঞ্ঞোপি যো কোচি পুথুজ্জনো. পুথুজ্জনগ্গহণঞ্চেত্থ যথা সব্বেন সব্বং অপ্পহীনৰিপল্লাসো মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো কিঞ্চি অত্থানত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কোতি, এৰং থেরো ভগৰতা কতনিমিত্তোভাসং সব্বসো ন সল্লক্খেসীতি দস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘মারো হী’’তিআদি.
চত্তারো ৰিপল্লাসাতি অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো, চিত্তৰিপল্লাসো, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি সঞ্ঞাৰিপল্লাসো, চিত্তৰিপল্লাসোতি ইমে চত্তারো ৰিপল্লাসা. তেনাতি যদিপি ইতরে অট্ঠ ৰিপল্লাসা পহীনা, তথাপি যথাৰুত্তানং চতুন্নং ৰিপল্লাসানং অপ্পহীনভাৰেন. অস্সাতি থেরস্স. মদ্দতীতি ফুসনমত্তেন মদ্দন্তো ৰিয হোতি, অঞ্ঞথা তেন মদ্দিতে সত্তানং মরণমেৰ সিযা. কিং সক্খিস্সতি, ন সক্খিস্সতীতি অধিপ্পাযো. কস্মা ন সক্খিস্সতি, ননু এস অগ্গসাৰকস্স কুচ্ছিং পৰিট্ঠোতি? সচ্চং পৰিট্ঠো, তঞ্চ খো অত্তনো আনুভাৰদস্সনত্থং, ন ৰিবাধনাধিপ্পাযেন. ৰিবাধনাধিপ্পাযেন পন ইধ ‘‘কিং সক্খিস্সতী’’তি ৰুত্তং হদযমদ্দনস্স অধিকতত্তা. নিমিত্তোভাসন্তি এত্থ ‘‘তিট্ঠতু ভগৰা কপ্প’’ন্তি সকলকপ্পং অৰট্ঠানযাচনায ‘‘যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা’’তিআদিনা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনো চতুরিদ্ধিপাদভাৰনানুভাৰেন কপ্পং অৰট্ঠানসমত্থতাৰসেন সঞ্ঞুপ্পাদনং নিমিত্তং. তথা পন পরিযাযং মুঞ্চিত্ৰা উজুকমেৰ অত্তনো অধিপ্পাযৰিভাৰনং ওভাসো. জানন্তোযেৰাতি মারেন পরিযুট্ঠিতভাৰং জানন্তোযেৰ. অত্তনো অপরাধহেতুতো সত্তানং সোকো তনুকো হোতি, ন বলৰাতি আহ ‘‘দোসারোপনেন সোকতনুকরণত্থ’’ন্তি. কিং পন থেরো মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তকালে পৰত্তিং পচ্ছা জানাতীতি? ন জানাতি সভাৰেন, বুদ্ধানুভাৰেন পন জানাতি.
গচ্ছ ত্ৰং, আনন্দাতি যস্মা দিৰাৰিহারত্থায ইধাগতো, তস্মা, আনন্দ, গচ্ছ ত্ৰং যথারুচিতট্ঠানং দিৰাৰিহারায. তেনাহ ‘‘যস্সদানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. অনত্থে নিযোজেন্তো গুণমারণেন মারেতি, ৰিরাগৰিবন্ধনেন ৰা জাতিনিমিত্ততায তত্থ তত্থ জাতং মারেন্তো ৰিয হোতীতি ‘‘মারেতীতি মারো’’তি ৰুত্তং. অতি ৰিয পাপতায পাপিমা. কণ্হধম্মেহি সমন্নাগতো কণ্হো. ৰিরাগাদিগুণানং অন্তকরণতো অন্তকো. সত্তানং অনত্থাৰহং পটিপত্তিং ন মুঞ্চতীতি নমুচি. অত্তনো মারপাসেন পমত্তে বন্ধতি, পমত্তা ৰা বন্ধূ এতস্সাতি পমত্তবন্ধু. সত্তমসত্তাহতো পরং সত্ত অহানি সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তি ন পন পল্লঙ্কসত্তাহাদি ৰিয নিযতকিচ্চস্স অট্ঠমসত্তাহস্স নাম লব্ভনতো. সত্তমসত্তাহস্স হি পরতো অজপালনিগ্রোধমূলে মহাব্রহ্মুনো সক্কস্স চ দেৰরঞ্ঞো পটিঞ্ঞাতধম্মদেসনং ভগৰন্তং ঞত্ৰা ‘‘ইদানি সত্তে ধম্মদেসনায মম ৰিসযং সমতিক্কমাপেস্সতী’’তি সঞ্জাতদোমনস্সো হুত্ৰা ঠিতো চিন্তেসি – ‘‘হন্দ দানাহং নং উপাযেন পরিনিব্বাপেস্সামি, এৰমস্স মনোরথো অঞ্ঞথত্তং গমিস্সতি, মম চ মনোরথো ইজ্ঝিস্সতী’’তি. এৰং পন চিন্তেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং ঠিতো ‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা’’তিআদিনা পরিনিব্বানং যাচি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তিআদি. তত্থ অজ্জাতি আযুসঙ্খারোস্সজ্জনদিৰসং সন্ধাযাহ. ভগৰা চস্স অতিবন্ধনাধিপ্পাযং জানন্তোপি তং অনাৰিকত্ৰা পরিনিব্বানস্স অকালভাৰমেৰ পকাসেন্তো যাচনং পটিক্খিপি. তেনাহ ‘‘ন তাৰাহ’’ন্তিআদি.
মগ্গৰসেন ব্যত্তাতি সচ্চসম্পটিৰেধৰেয্যত্তিযেন ব্যত্তা. তথেৰ ৰিনীতাতি মগ্গৰসেনেৰ কিলেসানং সমুচ্ছেদৰিনযেন ৰিনীতা. তথা ৰিসারদাতি অরিযমগ্গাধিগমেনেৰ সত্থুসাসনে ৰেসারজ্জপ্পত্তিযা ৰিসারদা, সারজ্জকরানং দিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৰিগমেন ৰিসারদভাৰং পত্তাতি অত্থো. যস্স সুতস্স ৰসেন ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণং সম্ভৰতি, তং ইধ উক্কট্ঠনিদ্দেসেন সুতন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘তেপিটকৰসেনা’’তি. তিণ্ণং পিটকানং সমূহো তেপিটকং, তীণি ৰা পিটকানি তিপিটকং, তিপিটকমেৰ তেপিটকং, তস্স ৰসেন. তমেৰাতি যং তং তেপিটকং সোতব্বভাৰেন ‘‘সুত’’ন্তি ৰুত্তং, তমেৰ. ধম্মন্তি পরিযত্তিধম্মং. ধারেন্তীতি সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৰসং ৰিয অৰিনস্সন্তং কত্ৰা সুপ্পগুণসুপ্পৰত্তিভাৰেন ধারেন্তি হদযে ঠপেন্তি. ইতি পরিযত্তিধম্মৰসেন বহুস্সুতধম্মধরভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি পটিৰেধধম্মৰসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অরিযধম্মস্সাতি মগ্গফলধম্মস্স, নৰৰিধস্সপি ৰা লোকুত্তরধম্মস্স. অনুধম্মভূতন্তি অধিগমায অনুরূপধম্মভূতং. অনুচ্ছৰিকপ্পটিপদন্তি চ তমেৰ ৰিপস্সনাধম্মমাহ, ছব্বিধা ৰিসুদ্ধিযো ৰা. অনুধম্মন্তি তস্সা যথাৰুত্তপ্পটিপদায অনুরূপং অভিসল্লেখিতং অপ্পিছতাদিধম্মং. চরণসীলাতি সমাদায ৰত্তনসীলা. অনুমগ্গফলধম্মো এতিস্সাতি ৰা অনুধম্মা, ৰুট্ঠানগামিনী ৰিপস্সনা. তস্সা চরণসীলা. অত্তনো আচরিযৰাদন্তি অত্তনো আচরিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰাদং. সদেৰকস্স লোকস্স আচারসিক্খাপনেন আচরিযো, ভগৰা, তস্স ৰাদো, চতুসচ্চদেসনা.
আচিক্খিস্সন্তীতি আদিতো কথেস্সন্তি, অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন পরে উগ্গণ্হাপেস্সন্তীতি অত্থো. দেসেস্সন্তীতি ৰাচেস্সন্তি, পাল়িং সম্মা পবোধেস্সন্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেস্সন্তীতি পজানাপেস্সন্তি, সঙ্কাসেস্সন্তীতি অত্থো. পট্ঠপেস্সন্তীতি পকারেহি ঠপেস্সন্তি, পকাসেস্সন্তীতি অত্থো. ৰিৰরিস্সন্তীতি ৰিৰটং করিস্সন্তি. ৰিভজিস্সন্তীতি ৰিভত্তং করিস্সন্তি. উত্তানীকরিস্সন্তীতি অনুত্তানং গম্ভীরং উত্তানং পাকটং করিস্সন্তি. সহধম্মেনাতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো কারণপরিযাযো ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) ৰিযাতি আহ ‘‘সহেতুকেন সকারণেন ৰচনেনা’’তি. সপ্পাটিহারিযন্তি সনিস্সরণং. যথা পরৰাদং ভঞ্জিত্ৰা সকৰাদো পতিট্ঠহতি, এৰং হেতুদাহরণেহি যথাধিগতমত্থং সম্পাদেত্ৰা ধম্মং কথেস্সন্তি. তেনাহ ‘‘নিয্যানিকং কত্ৰা ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তি, নৰৰিধং লোকুত্তরধম্মং পবোধেস্সন্তীতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘পঞ্ঞপেস্সন্তী’’তিআদীহি ছহি পদেহি ছ অত্থপদানি দস্সিতানি, আদিতো পন দ্ৰীহি পদেহি ছ ব্যঞ্জনপদানি. এত্তাৰতা তেপিটকং বুদ্ধৰচনং সংৰণ্ণনানযেন সঙ্গহেত্ৰা দস্সিতং হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং নেত্তিযং (নেত্তি. সঙ্গহৰারো) ‘‘দ্ৰাদস পদানি সুত্তং, তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি.
সিক্খাত্তযসঙ্গহিতন্তি অধিসীলসিক্খাদিসিক্খাত্তযসঙ্গহং. সকলং সাসনব্রহ্মচরিযন্তি অনৰসেসং সত্থুসাসনভূতং সেট্ঠচরিযং. সমিদ্ধন্তি সম্মদেৰ ৰড্ঢিতং. ঝানস্সাদৰসেনাতি তেহি তেহি ভিক্খূহি সমধিগতজ্ঝানসুখৰসেন. ৰুদ্ধিপ্পত্তন্তি উল়ারপণীতভাৰূপগমেন সব্বসো পরিৰুদ্ধিমুপগতং. সব্বপালিফুল্লং ৰিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৰসেন অভিঞ্ঞাসম্পদাহি সাসনাভিৰুদ্ধিযা মত্থকপ্পত্তিতো. পতিট্ঠিতৰসেনাতি পতিট্ঠানৰসেন, পতিট্ঠপ্পত্তিযাতি অত্থো. পটিৰেধৰসেন বহুনো জনস্স হিতন্তি বাহুজঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘মহাজনাভিসমযৰসেনা’’তি. পুথু পুথুলং ভূতং জাতং, পুথু ৰা পুথুত্তং পত্তন্তি পুথুভূতং. তেনাহ ‘‘সব্বা…পে... পত্ত’’ন্তি. সুট্ঠু পকাসিতন্তি সুট্ঠু সম্মদেৰ আদিকল্যাণাদিভাৰেন পৰেদিতং.
সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰাতি অযং কাযাদিৰিভাগো অত্তভাৰসঞ্ঞিতো দুক্খভারো মযা এত্তকং কালং ৰহিতো, ইদানি পন ন ৰহিতব্বো, এতস্স অৰহনত্থঞ্হি চিরতরং কালং অরিযমগ্গসম্ভারো সম্ভতো, স্ৰাযং অরিযমগ্গো পটিৰিদ্ধো. যতো ইমে কাযাদযো অসুভাদিতো সভাৰাদিতো সম্মদেৰ পরিঞ্ঞাতাতি চতুব্বিধম্পি সম্মাসতিং যতাতথং ৰিসযে সুট্ঠু উপট্ঠিতং কত্ৰা. ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ইমস্স অত্তভাৰসঞ্ঞিতস্স দুক্খভারস্স ৰহনে পযোজনভূতং অত্তহিতং তাৰ বোধিমূলে এৰ পরিসমাপিতং, পরহিতং পন বুদ্ধৰেনেয্যৰিনযং পরিসমাপিতব্বং, তং ইদানি মাসত্তযেনেৰ পরিসমাপনং পাপুণিস্সতি, অহম্পি ৰিসাখাপুণ্ণমাযং পরিনিব্বাযিস্সামীতি এৰং বুদ্ধঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা সব্বভাগেন নিচ্ছযং কত্ৰা. আযুসঙ্খারং ৰিস্সজ্জীতি আযুনো জীৰিতস্স অভিসঙ্খারকং ফলসমাপত্তিধম্মং ন সমাপজ্জিস্সামীতি ৰিস্সজ্জি. তংৰিস্সজ্জনেনেৰ তেন অভিসঙ্খরিযমানং জীৰিতসঙ্খারং ‘‘ন পৰত্তেস্সামী’’তি ৰিস্সজ্জি. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.
ঠানমহন্ততাযপি পৰত্তিআকারমহন্ততাযপি মহন্তো পথৰীকম্পো. তত্থ ঠানমহন্ততায ভূমিচালস্স মহন্তত্তং দস্সেতুং ‘‘তদা কির…পে… কম্পিত্থা’’তি ৰুত্তং. সা পন জাভিক্খেত্তভূতা দসসহস্সী লোকধাতু এৰ, ন যা কাচি. যা মহাভিনীহারমহাভিজাতিআদীসুপি কম্পিত্থ, তদাপি তত্তিকায এৰ কম্পনে কিং কারণং? জাতিক্খেত্তভাৰেন তস্সেৰ আদিতো পরিগ্গহস্স কতত্তা, পরিগ্গহকরণং চস্স ধম্মতাৰসেন ৰেদিতব্বং. তথা হি পুরিমবুদ্ধানম্পি তাৰত্তকমেৰ জাতিক্খেত্তং অহোসি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘দসসহস্সী লোকধাতু, নিস্সদ্দা হোতি নিরাকুলা…পে… মহাসমুদ্দো আভুজতি, দসসহস্সী পকম্পতী’’তি (বু. ৰং. ২.৮৪-৯১) চ আদি. উদকপরিযন্তং কত্ৰা ছপ্পকারপৰেধনেন অৰীতরাগে ভিংসেতীতি ভিংসনো, সো এৰ ভিংসনকোতি আহ ‘‘ভযজনকো’’তি. দেৰভেরিযোতি দেৰদুন্দুভিসদ্দস্স পরিযাযৰচনমত্তং. ন চেত্থ কাচি ভেরী ‘‘দুন্দুভী’’তি অধিপ্পেতা, অথ খো উপ্পাতভাৰেন লব্ভমানো আকাসগতো নিগ্ঘোসসদ্দো. তেনাহ ‘‘দেৰো’’তিআদি. দেৰোতি মেঘো. তস্স হি গজ্জভাৰেন আকাসস্স ৰস্সাভাৰেন সুক্খগজ্জিতসঞ্ঞিতে সদ্দে নিচ্ছরন্তে দেৰদুন্দুভিসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দেৰো সুক্খগজ্জিতং গজ্জী’’তি.
পীতিৰেগৰিস্সট্ঠন্তি ‘‘এৰং চিরতরং কালং ৰহিতো অযং অত্তভাৰসঞ্ঞিতো দুক্খভারো, ইদানি ন চিরস্সেৰ নিক্খিপিস্সামী’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো ভগৰা সভাৰেনেৰ পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি. এৰং পন উদানেন্তেন অযম্পি অত্থো সাধিতো হোতীতি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৰুত্তং.
তুলীযতীতি তুলন্তি তুল-সদ্দো কম্মসাধনোতি দস্সেতুং ‘‘তুলিত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. অপ্পানুভাৰতায পরিচ্ছিন্নং. তথা হি তং পরিতো খণ্ডিতভাৰেন ‘‘পরিত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. পটিপক্খৰিক্খম্ভনতো দীঘসন্তানতায ৰিপুলফলতায চ ন তুলং ন পরিচ্ছিন্নং. যেহি কারণেহি পুব্বে অৰিসেসতো মহগ্গতং ‘‘অতুল’’ন্তি ৰুত্তং, তানি কারণানি রূপাৰচরতো অরূপস্স সাতিসযানি ৰিজ্জন্তীতি অরূপাৰচরং ‘‘অতুল’’ন্তি ৰুত্তং ইতরঞ্চ ‘‘তুল’’ন্তি. অপ্পৰিপাকন্তি তীসুপি কম্মেসু যং তনুৰিপাকং হীনং, তং তুলং. বহুৰিপাকন্তি যং মহাৰিপাকং পণীতং, তং অতুলং. যং পনেত্থ মজ্ঝিমং, তং হীনং উক্কট্ঠন্তি দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা দ্ৰীসুপি ভাগেসু পক্খিপিতব্বং. হীনত্তিকৰণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪) ৰুত্তনযেন ৰা অপ্পবহুৰিপাকতং নিদ্ধারেত্ৰা তস্স ৰসেন তুলাতুলভাৰো ৰেদিতব্বো. সম্ভৰতি এতস্মাতি সম্ভৰোতি আহ ‘‘সম্ভৰহেতুভূত’’ন্তি. নিযকজ্ঝত্তরতোতি সসন্তানধম্মেসু ৰিপস্সনাৰসেন গোচরাসেৰনায চ নিরতো. সৰিপাকম্পি সমানং পৰত্তিৰিপাকমত্তদাযিকম্মং সৰিপাকট্ঠেন সম্ভৰং, ন চ তং কামাদিভৰাভিসঙ্খারকন্তি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘সম্ভৰ’’ন্তি ৰত্ৰা ‘‘ভৰসঙ্খার’’ন্তি ৰুত্তং. ওস্সজীতি অরিযমগ্গেন অৰস্সজি. কৰচং ৰিয অত্তভাৰং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং অত্তনি সম্ভূতত্তা অত্তসম্ভৰং কিলেসঞ্চ অভিন্দীতি কিলেসভেদসহভাৰিকম্মোস্সজ্জনং দস্সেন্তো তদুভযস্স কারণমৰোচ ‘‘অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো’’তি.
পঠমৰিকপ্পে অৰসজ্জনমেৰ ৰুত্তং, এত্থ অৰসজ্জনাকারোতি তং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ তীরেন্তোতি ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.১০) ৰীমংসন্তো. ‘‘তুলেন্তো তীরেন্তো’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিং ৰত্ৰা ভৰসঙ্খারস্স অৰসজ্জনাকারং সরূপতো দস্সেতি. এৰন্তিআদিনা পন উদানগাথাৰণ্ণনাযং আদিতো ৰুত্তমত্থং নিগমৰসেন দস্সেতি.
যন্তি (দী. নি. টী. ২.১৭১) করণে, অধিকরণে ৰা পচ্চত্তৰচনন্তি আহ ‘‘যেন সমযেন, যস্মিং ৰা সমযে’’তি. উক্খেপকৰাতাতি উদকসন্ধারকৰাতং উপচ্ছিন্দিত্ৰা ঠিতট্ঠানতো খেপকৰাতা. সট্ঠি…পে… বহলন্তি ইদং তস্স ৰাতস্স উব্বেধপ্পমাণমেৰ গহেত্ৰা ৰুত্তং, আযামৰিত্থারতো পন দসসহস্সচক্কৰাল়প্পমাণং কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়প্পমাণম্পি উদকসন্ধারকৰাতং উপচ্ছিন্দতিযেৰ. আকাসেতি পুব্বে ৰাতেন পতিট্ঠিতাকাসে. পুন ৰাতোতি উক্খেপকৰাতে তথা কত্ৰা ৰিগতে উদকসন্ধারকৰাতো পুন আবন্ধিত্ৰা গণ্হাতি. যথা তং উদকং ন ভস্সতি, এৰং উপত্থম্ভেন্তং আবন্ধনৰিতানৰসেন বন্ধিত্ৰা গণ্হাতি. ততো উদকং উগ্গচ্ছতীতি ততো আবন্ধিত্ৰা গহণতো তেন ৰাতেন উট্ঠাপিতং উদকং উগ্গচ্ছতি উপরি গচ্ছতি. হোতিযেৰাতি অন্তরন্তরা হোতিযেৰ. বহুভাৰেনাতি মহাপথৰিযা মহন্তভাৰেন. সকলা হি মহাপথৰী তদা ওগ্গচ্ছতি চ উগ্গচ্ছতি চ, তস্মা কম্পনং ন পঞ্ঞাযতি.
ইজ্ঝনস্সাতি ইচ্ছিতত্থসিজ্ঝনস্স অনুভৰিতব্বস্স ইস্সরিযসম্পত্তিআদিকস্স. পরিত্তাতি পটিলদ্ধমত্তা নাতিসুভাৰিতা. তথা চ ভাৰনা বলৰতী ন হোতীতি আহ ‘‘দুব্বলা’’তি. সঞ্ঞাসীসেন হি ভাৰনা ৰুত্তা. অপ্পমাণাতি পগুণা সুভাৰিতা. সা হি থিরা দল়্হতরা হোতীতি আহ ‘‘বলৰা’’তি. ‘‘পরিত্তা পথৰীসঞ্ঞা, অপ্পমাণা আপোসঞ্ঞা’’তি দেসনামত্তমেতং, আপোসঞ্ঞায পন সুভাৰিতায পথৰীকম্পো সুখেনেৰ ইজ্ঝতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো ৰেদিতব্বো. সংৰেজেন্তো ৰা দিব্বসম্পত্তিযা পমত্তং সক্কং দেৰরাজানং, ৰীমংসন্তো ৰা তাৰদেৰ সমধিগতং অত্তনো ইদ্ধিবলং. সো কিরাযস্মা (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭১) খুরগ্গে অরহত্তং পত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অত্থি নু খো কোচি ভিক্খু যেন পব্বজিতদিৰসেযেৰ অরহত্তং পত্ৰা ৰেজযন্তো পাসাদো কম্পিতপুব্বো’’তি. ততো ‘‘নত্থি কোচী’’তি ঞত্ৰা ‘‘অহং কম্পেস্সামী’’তি অভিঞ্ঞাবলেন ৰেজযন্তমত্থকে ঠত্ৰা পাদেন পহরিত্ৰা কম্পেতুং নাসক্খি. অথ নং সক্কস্স নাটকিত্থিযো আহংসু – ‘‘পুত্ত সঙ্ঘরক্খিত, ত্ৰং পূতিগন্ধেনেৰ সীসেন ৰেজযন্তং কম্পেতুং ইচ্ছসি, সুপ্পতিট্ঠিতো, তাত, পাসাদো, কথং কম্পেতুং সক্খিস্সসী’’তি.
সামণেরো ‘‘ইমা দেৰতা মযা সদ্ধিং কেল়িং করোন্তি, অহং খো পন আচরিযং নালত্থং, কহং নু খো মে আচরিযো সামুদ্দিকমহানাগত্থেরো’’তি আৰজ্জেত্ৰা ‘‘মহাসমুদ্দে উদকলেণং মাপেত্ৰা দিৰাৰিহারং নিসিন্নো’’তি ঞত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. ততো নং থেরো, ‘‘তাত সঙ্ঘরক্খিত, অসিক্খিত্ৰাৰ যুদ্ধং পৰিট্ঠোসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘নাসক্খি, তাত, ৰেজযন্তং কম্পেতু’’ন্তি পুচ্ছি. আচরিযং, ভন্তে, নালত্থন্তি. অথ নং থেরো, ‘‘তাত, তুম্হাদিসে অকম্পেন্তে অঞ্ঞো কো কম্পেস্সতি, দিট্ঠপুব্বং তে, তাত, উদকপিট্ঠে গোমযখণ্ডং পিলৰন্তং, তাত, কপল্লপূৰং পচ্চন্তং অন্তন্তেন পরিচ্ছিন্নন্তি ইমিনা ওপম্মেন জানাহী’’তি আহ. সো ‘‘ৰট্টিস্সতি, ভন্তে, এত্তকেনা’’তি ৰত্ৰা ‘‘পাসাদেন পতিট্ঠিতোকাসং উদকং হোতূ’’তি অধিট্ঠায ৰেজযন্তাভিমুখো অগমাসি. দেৰধীতরো তং দিস্ৰা ‘‘একৰারং লজ্জিত্ৰা গতো, পুনপি সামণেরো এতি, পুনপি এতী’’তি ৰদিংসু. সক্কো দেৰরাজা ‘‘মা ময্হং পুত্তেন সদ্ধিং কথযিত্থ, ইদানি তেন আচরিযো লদ্ধো খণেন পাসাদং কম্পেস্সতী’’তি আহ. সামণেরোপি পাদঙ্গুট্ঠেন পাসাদথূপিকং পহরি, পাসাদো চতূহি দিসাহি ওণমতি. দেৰতা ‘‘পতিট্ঠাতুং দেহি, তাত, পাসাদস্স, পতিট্ঠাতুং দেহি, তাত, পাসাদস্সা’’তি ৰিরৰিংসু. সামণেরো পাসাদং যথাঠানে ঠপেত্ৰা পাসাদমত্থকে ঠত্ৰা উদানং উদানেসি –
‘‘অজ্জেৰাহং পব্বজিতো, অজ্জ পত্তাসৰক্খযং;
অজ্জ কম্পেমি পাসাদং, অহো বুদ্ধস্সুল়ারতা.
‘‘অজ্জেৰাহং পব্বজিতো, অজ্জ পত্তাসৰক্খযং;
অজ্জ কম্পেমি পাসাদং, অহো ধম্মস্সুল়ারতা.
‘‘অজ্জেৰাহং পব্বজিতো, অজ্জ পত্তাসৰক্খযং;
অজ্জ কম্পেমি পাসাদং, অহো সঙ্ঘস্সুল়ারতা’’তি.
‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৰে, যদা বোধিসত্তো তুসিতকাযা চৰিত্ৰা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতী’’তি (দী. নি. ২.১৮) ৰত্ৰা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধী’’তি (দী. নি. ২.১৮), তথা ‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৰে, যদা বোধিসত্তো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতী’’তি (দী. নি. ২.৩২) ৰত্ৰা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধী’’তি (দী. নি. ২.৩২) চ মহাসত্তস্স গব্ভোক্কন্তিযং অভিজাতিঞ্চ ধম্মতাৰসেন মহাপদানে পথৰীকম্পস্স ৰুত্তত্তা ইতরেসুপি চতূসু ঠানেসু পথৰীকম্পো ধম্মতাৰসেনেৰাতি অত্থতো ৰুত্তমেতন্তি দট্ঠব্বং.
ইদানি নেসং পথৰীকম্পানং কারণতো পৰত্তিআকারতো চ ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘ইতি ইমেসূ’’তিআদি ৰুত্তং. ধাতুকোপেনাতি উক্খেপকৰাতসঙ্খাতায ৰাযোধাতুযা পকোপেন. ইদ্ধানুভাৰেনাতি ঞাণিদ্ধিযা, কম্মৰিপাকজিদ্ধিযা ৰা সভাৰেন, তেজেনাতি অত্থো. পুঞ্ঞতেজেনাতি পুঞ্ঞানুভাৰেন, মহাবোধিসত্তস্স পুঞ্ঞবলেনাতি অত্থো. ঞাণতেজেনাতি অনঞ্ঞসাধারণেন পটিৰেধঞাণানুভাৰেন. সাধুকারদানৰসেনাতি যথা অনঞ্ঞসাধারণপ্পটিৰেধঞাণানুভাৰেন অভিহতা মহাপথৰী অভিসম্বোধিযং কম্পিত্থ, এৰং অনঞ্ঞসাধারণেন দেসনাঞাণানুভাৰেন অভিহতা মহাপথৰী কম্পিত্থ, তং পনস্সা সাধুকারদানং ৰিয হোতীতি ‘‘সাধুকারদানৰসেনা’’তি ৰুত্তং.
যেন পন ভগৰা অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতদ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণৰিচিত্ররূপকাযো সব্বাকারপরিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণরতনসমিদ্ধিধম্মকাযো পুঞ্ঞমহত্তথামমহত্তইদ্ধিমহত্তযসমহত্তপঞ্ঞামহত্তানং পরমুক্কংসগতো অসমো অসমসমো অপ্পটিপুগ্গলো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অত্তনো অত্তভাৰসঞ্ঞিতং খন্ধপঞ্চকং কপ্পং ৰা কপ্পাৰসেসং ৰা ঠপেতুং সমত্থোপি সঙ্খতধম্মপরিজিগুচ্ছনাকারপ্পৰত্তেন ঞাণৰিসেসেন তিণাযপি অমঞ্ঞমানো আযুসঙ্খারোস্সজ্জনৰিধিনা নিরপেক্খো ওস্সজ্জি. তদনুভাৰাভিহতা মহাপথৰী আযুসঙ্খরোস্সজ্জনে অকম্পিত্থ. তং পনস্সা কারুঞ্ঞসভাৰসণ্ঠিতা ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘কারুঞ্ঞভাৰেনা’’তি.
যস্মা ভগৰা পরিনিব্বানসমযে চতুৰীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো সমাপজ্জি, অন্তরন্তরা ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন তস্স পুব্বভাগে সাতিসযং তিক্খং সূরং ৰিপস্সনাঞাণঞ্চ পৰত্তেসি. ‘‘যদত্থঞ্চ মযা এৰং সুচিরকালং অনঞ্ঞসাধারণো পরমুক্কংসগতো ঞাণসম্ভারো সম্ভতো, অনুত্তরো চ ৰিমোক্খো সমধিগতো, তস্স ৰত মে সিখাপ্পত্তফলভূতা অচ্চন্তনিট্ঠা অনুপাদিসেসপরিনিব্বানধাতু অজ্জ সমিজ্ঝতী’’তি ভিয্যো অতিৰিয সোমনস্সপ্পত্তস্স ভগৰতো পীতিৰিপ্ফারাদিগুণৰিপুলতরানুভাৰো পরেহি অসাধারণঞাণাতিসযো উদপাদি, যস্স সমাপত্তিবলসমুপব্রূহিতস্স ঞাণাতিসযস্স আনুভাৰং সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘দ্ৰেমে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমসমৰিপাকা’’তিআদি (উদা. ৭৫), তস্মা তস্সানুভাৰেন সমভিহতা মহাপথৰী অকম্পিত্থ, তং পনস্সা তস্সং ৰেলাযং আরোদনাকারপ্পত্তি ৰিয হোতীতি ‘‘অট্ঠমো আরোদনেনা’’তি ৰুত্তং.
ইদানি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরন্তো ‘‘মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে’’তিআদিমাহ. অযং পনত্থোতি ‘‘সাধুকারদানৰসেনা’’তিআদিনা ৰুত্ত অত্থো. পথৰীদেৰতায ৰসেনাতি এত্থ সমুদ্দদেৰতা ৰিয মহাপথৰিযা অধিদেৰতা কির নাম অত্থি, তাদিসে কারণে সতি তস্সা চিত্তৰসেন অযং মহাপথৰী সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৰেধতি. যথা ৰাতৰলাহকদেৰতানং চিত্তৰসেন ৰাতা ৰাযন্তি, সীতুণ্হঅব্ভৰস্সৰলাহকদেৰতানং চিত্তৰসেন সীতাদযো ভৰন্তি, তথা হি ৰিসাখপুণ্ণমাযং অভিসম্বোধিঅত্থং বোধিরুক্খমূলে নিসিন্নস্স লোকনাথস্স অন্তরাযকরণত্থং উপট্ঠিতং মারবলং ৰিধমিতুং –
‘‘অচেতনাযং পথৰী, অৰিঞ্ঞায সুখং দুখং;
সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি. (চরিযা. ১.১২৪) –
ৰচনসমনন্তরং মহাপথৰী ভিজ্জিত্ৰা সপরিসং মারং পরিৰত্তেসি. এতন্তি সাধুকারদানাদি. যদিপি নত্থি অচেতনত্তা, ধম্মতাৰসেন পন ৰুত্তনযেন সিযাতি সক্কা ৰত্তুং. ধম্মতা পন অত্থতো ধম্মভাৰো, সো পুঞ্ঞধম্মস্স ৰা ঞাণধম্মস্স ৰা আনুভাৰসভাৰোতি. তযিদং সব্বং ৰিচারিতমেৰ. এৰঞ্চ কত্ৰা –
‘‘ইমে ধম্মে সম্মসতো, সভাৰসরসলক্খণে;
ধম্মতেজেন ৰসুধা, দসসহস্সী পকম্পথা’’তি. (বু. ৰং. ২.১৬৬) –
আদিৰচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি.
অযং পন (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৪৯) মহাপথৰী অপরেসুপি অট্ঠসু ঠানেসু অকম্পিত্থ মহাভিনিক্খমনে বোধিমণ্ডূপসঙ্কমনে পংসুকূলগ্গহণে পংসুকূলধোৰনে কাল়কারামসুত্তে গোতমকসুত্তে ৰেস্সন্তরজাতকে ব্রহ্মজালেতি. তত্থ মহাভিনিক্খমনবোধিমণ্ডূপসঙ্কমনেসু ৰীরিযবলেন অকম্পিত্থ. পংসুকূলগ্গহণে ‘‘দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারে নাম চত্তারো মহাদীপে পহায পব্বজিত্ৰা সুসানং গন্ত্ৰা পংসুকূলং গণ্হন্তেন দুক্করং ভগৰতা কত’’ন্তি অচ্ছরিযৰেগাভিহতা অকম্পিত্থ. পংসুকূলধোৰনৰেস্সন্তরজাতকেসু অকালকম্পনেন অকম্পিত্থ. কাল়কারামগোতমকসুত্তেসু (অ. নি. ৪.২৪; ৩.১২৬) ‘‘অহং সক্খী ভগৰা’’তি সক্খিভাৰেন অকম্পিত্থ. ব্রহ্মজালে (দী. নি. ১.১৪৭) পন দ্ৰাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেসু ৰিজটেত্ৰা নিগ্গুম্বং কত্ৰা দেসিযমানেসু সাধুকারদানৰসেন অকম্পিত্থাতি ৰেদিতব্বা.
ন কেৰলঞ্চ এতেসুযেৰ ঠানেসু পথৰী অকম্পিত্থ, অথ খো তীসু সঙ্গহেসুপি মহামহিন্দত্থেরস্স ইমং দীপং আগন্ত্ৰা জোতিৰনে নিসীদিত্ৰা ধম্মং দেসিতদিৰসেপি অকম্পিত্থ. কল্যাণিযমহাৰিহারে চ পিণ্ডপাতিযত্থেরস্স চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৰা তত্থেৰ নিসীদিত্ৰা বুদ্ধারম্মণং পীতিং গহেত্ৰা ইমং সুত্তন্তং আরদ্ধস্স সুত্তপরিযোসানে উদকপরিযন্তং কত্ৰা অকম্পিত্থ. লোহপাসাদস্স পাচীনঅম্বলট্ঠিকট্ঠানং নাম অহোসি, তত্থ নিসীদিত্ৰা দীঘভাণকত্থেরা ব্রহ্মজালসুত্তং আরভিংসু. তেসং সজ্ঝাযপরিযোসানেপি উদকপরিযন্তমেৰ কত্ৰা পথৰী অকম্পিত্থ.
যদি এৰং ‘‘অট্ঠিমে, আনন্দ, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযা’’তি কস্মা অট্ঠেৰ হেতূ ৰুত্তাতি? নিযমহেতুভাৰতো. ইমেযেৰ হি অট্ঠ হেতূ নিযমন্তি, নাঞ্ঞে. তে হি কদাচি সম্ভৰন্তীতি অনিযমভাৰতো ন গণিতা. ৰুত্তঞ্হেতং নাগসেনত্থেরেন মিলিন্দপঞ্হে (মি. প. ৪.১.৪) –
‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৰাযাতি. যং ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, তঞ্চ পন অকালিকং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, তস্মা অগণিতং অট্ঠহি হেতূহি.
‘‘যথা, মহারাজ, লোকে তযোযেৰ মেঘা গণীযন্তি ৰস্সিকো, হেমন্তিকো, পাৰুসকোতি. যদি তে মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো মেঘো পৰস্সতি, ন সো মেঘো গণীযতি সম্মতেহি মেঘেহি, অকালমেঘোত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছতি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, হিমৰন্তা পব্বতা পঞ্চ নদিসতানি সন্দন্তি, তেসং, মহারাজ, পঞ্চন্নং নদিসতানং দসেৰ নদিযো নদিগণনায গণীযন্তি. সেয্যথিদং – গঙ্গা, যমুনা, অচিরৰতী, সরভূ, মহী, সিন্ধু, সরস্সতী, ৰেত্রৰতী, ৰীতংসা, চন্দভাগাতি. অৰসেসা নদিযো নদিগণনায অগণিতা. কিংকারণা? ন তা নদিযো ধুৰসলিলা, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.
‘‘যথা ৰা পন, মহারাজ, রঞ্ঞো সতম্পি দ্ৰিসতম্পি তিসতম্পি অমচ্চা হোন্তি, তেসং ছযেৰ জনা অমচ্চগণনায গণীযন্তি. সেয্যথিদং – সেনাপতি, পুরোহিতো, অক্খদস্সো, ভণ্ডাগারিকো, ছত্তগ্গাহকো, খগ্গগ্গাহকো, এতেযেৰ অমচ্চগণনায গণীযন্তি. কিংকারণা? যুত্তত্তা রাজগুণেহি. অৰসেসা অগণিতা, সব্বে অমচ্চাত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি, এৰমেৰ খো, মহারাজ, ৰেস্সন্তরেন রঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৰী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৰিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহী’’তি.
ভূমিচালসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চাপালৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.