৯. মেত্তসুত্তৰণ্ণনা
৬২. নৰমে মা, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞানন্তি (ইতিৰু. অট্ঠ. ৬২) এত্থ মাতি পটিসেধে নিপাতো. পুঞ্ঞ-সদ্দো ‘‘কুসলানং, ভিক্খৰে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞফলে আগতো. ‘‘অৰিজ্জাগতোযং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞঞ্চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) কামরূপাৰচরসুচরিতেসু. ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.৫১) সুগতিৰিসেসভূতে উপপত্তিভৰে. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি দানমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, সীলমযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ভাৰনামযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূ’’তিআদীসু (ইতিৰু. ৬০; দী. নি. ৩.৩০৫; অ. নি. ৮.৩৬) কুসলচেতনাযং. ইধ পন তেভূমককুসলধম্মে ৰেদিতব্বো. ভাযিত্থাতি এত্থ দুৰিধং ভযং ঞাণভযং, সারজ্জভযন্তি. তত্থ ‘‘যেপি তে, ভিক্খৰে, দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৰিমানেসু চিরট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৩৩) আগতং ঞাণভযং. ‘‘অহুদেৰ ভযং, অহু ছম্ভিতত্তং, অহু লোমহংসো’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩১৮) আগতং সারজ্জভযং. ইধাপি সারজ্জভযমেৰ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভিক্খৰে, দীঘরত্তং কাযৰচীসংযমো ৰত্তপ্পটিৰত্তপূরণং একাসনং একসেয্যং ইন্দ্রিযদমো ধুতধম্মেহি চিত্তস্স নিগ্গহো সতিসম্পজঞ্ঞং কম্মট্ঠানানুযোগৰসেন ৰীরিযারম্ভোতি এৰমাদীনি যানি ভিক্খুনা নিরন্তরং পৰত্তেতব্বানি পুঞ্ঞানি, তেহি মা ভাযিত্থ, মা ভযং সন্তাসং আপজ্জিত্থ. একচ্চস্স দিট্ঠধম্মসুখস্স উপরোধভযেন সম্পরাযিকনিব্বানসুখদাযকেহি পুঞ্ঞেহি মা ভাযিত্থাতি. নিস্সক্কে ইদং সামিৰচনং.
ইদানি ততো অভাযিতব্বভাৰে কারণং দস্সেন্তো ‘‘সুখস্সেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সুখ-সদ্দো ‘‘সুখো বুদ্ধানমুপ্পাদো, সুখা ৰিরাগতা লোকে’’তিআদীসু (ধ. প. ১৯৪) সুখমূলে আগতো. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, রূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৰক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখারম্মণে. ‘‘যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, ন সুকরং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৰ সুখা সগ্গা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫৫) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘সুখো পুঞ্ঞস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৮) সুখহেতুম্হি. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৰিহারা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাপজ্জে. ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩, ২০৪) নিব্বানে. ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২; ম. নি. ১.২৭১; সং. নি. ২.১৫২) সুখৰেদনাযং. ‘‘অদুক্খমসুখং সন্তং, সুখমিচ্চেৰ ভাসিত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৫৩; ইতিৰু. ৫৩) উপেক্খাৰেদনাযং. ‘‘দ্ৰেপি মযা, আনন্দ, ৰেদনা ৰুত্তা পরিযাযেন সুখা ৰেদনা দুক্খা ৰেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৮৯) ইট্ঠসুখেসু. ‘‘সুখো ৰিপাকো পুঞ্ঞান’’ন্তিআদীসু (পেটকো. ২৩) ইট্ঠৰিপাকে. ইধাপি ইট্ঠৰিপাকে এৰ দট্ঠব্বো. ইট্ঠস্সাতিআদীসু ইচ্ছিতব্বতো চেৰ অনিট্ঠপ্পটিপক্খতো চ ইট্ঠস্স. কমনীযতো মনস্মিঞ্চ কমনতো পৰিসনতো কন্তস্স. পিযাযিতব্বতো সন্তপ্পনতো চ পিযস্স. মননীযতো মনস্স ৰড্ঢনতো চ মনাপস্সাতি অত্থো ৰেদিতব্বো. যদিদং পুঞ্ঞানীতি পুঞ্ঞানীতি যদিদং ৰচনং, এতং সুখস্স ইট্ঠস্স ৰিপাকস্স অধিৰচনং নামং. সুখস্সেতং যদিদং পুঞ্ঞানীতি ফলেন কারণস্স অভেদোপচারং ৰদতি. তেন কতূপচিতানং পুঞ্ঞানং অৰস্সংভাৰিফলং সুত্ৰা অপ্পমত্তেন সক্কচ্চং পুঞ্ঞানি কত্তব্বানীতি পুঞ্ঞকিরিযাযং নিযোজেতি, আদরঞ্চ নেসং তত্থ উপ্পাদেতি.
ইদানি অত্তনা সুনেত্তকালে কতেন পুঞ্ঞকম্মেন দীঘরত্তং পচ্চনুভূতং ভৰন্তরপ্পটিচ্ছন্নং উল়ারতরং পুঞ্ঞৰিপাকং উদাহরিত্ৰা তমত্থং পাকটতরং করোন্তো ‘‘অভিজানামি খো পনাহ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অভিজানামীতি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানামি, পচ্চক্খতো বুজ্ঝামি. দীঘরত্তন্তি চিরকালং. পুঞ্ঞানন্তি দানাদীনং কুসলধম্মানং. সত্ত ৰস্সানীতি সত্ত সংৰচ্ছরানি. মেত্তচিত্তন্তি মিজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ভৰা, মিত্তস্স ৰা এসা পৰত্তীতিপি মেত্তা. লক্খণাদিতো পন হিতাকারপ্পৰত্তিলক্খণা, হিতূপসংহাররসা, আঘাতৰিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৰদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৰো ৰিপত্তি. মেত্তচিত্তং ভাৰেত্ৰাতি মেত্তাসহগতং চিত্তং, চিত্তসীসেন সমাধি ৰুত্তোতি মেত্তাসমাধিং মেতাব্রহ্মৰিহারং উপ্পাদেত্ৰা চেৰ ৰড্ঢেত্ৰা চ.
সত্ত সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পেতি সত্ত মহাকপ্পে. সংৰট্টৰিৰট্টগ্গহণেনেৰ হি সংৰট্টট্ঠাযিৰিৰট্টট্ঠাযিনোপি গহিতা. ইমং লোকন্তি কামলোকং. সংৰট্টমানে সুদন্তি সংৰট্টমানে, সুদন্তি নিপাতমত্তং, ৰিপজ্জমানেতি অত্থো. ‘‘ৰরসংৰত্তট্ঠানে সুদ’’ন্তিপি পঠন্তি. কপ্পেতি কালে. কপ্পসীসেন হি কালো ৰুত্তো, কালে খীযমানে সব্বোপি খীযতেৰ. যথাহ – ‘‘কালো ঘসতি ভূতানি, সব্বানেৰ সহত্তনা’’তি (জা. ১.২.১৯০). ‘‘আভস্সরূপগো হোমী’’তি ৰুত্তত্তা তেজোসংৰট্টৰসেনেত্থ কপ্পৰুট্ঠানং ৰেদিতব্বং. আভস্সরূপগোতি তত্থ পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন আভস্সরব্রহ্মলোকং উপগচ্ছামীতি আভস্সরূপগো হোমি. ৰিৰট্টমানেতি সণ্ঠহমানেতি অত্থো. সুঞ্ঞং ব্রহ্মৰিমানং উপপজ্জামীতি কস্সচি সত্তস্স তত্থ নিব্বত্তস্স অভাৰতো সুঞ্ঞং যং পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্রহ্মৰিমানং আদিতো নিব্বত্ততি, তং পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন উপপজ্জামি উপেমি.
ব্রহ্মাতি কামাৰচরসত্তেহি ৰিসিট্ঠট্ঠেন তথা তথা ব্রূহিতগুণতায ব্রহ্মৰিহারতো নিব্বত্তনট্ঠেন চ ব্রহ্মা. ব্রহ্মপারিসজ্জব্রহ্মপুরোহিতেহি মহন্তো ব্রহ্মাতি মহাব্রহ্মা, ততো এৰ তে অভিভৰিত্ৰা ঠিতত্তা অভিভূ. তেহি ন কেনচিপি গুণেন অভিভূতোতি অনভিভূতো. অঞ্ঞদত্থূতি একংসৰচনে নিপাতো. দস্সনতো দসো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং দস্সনসমত্থো অভিঞ্ঞাঞাণেন পস্সিতব্বং পস্সামীতি অত্থো. সেসব্রহ্মানং ইদ্ধিপাদভাৰনাবলেন অত্তনো চিত্তঞ্চ মম ৰসে ৰত্তেমীতি ৰসৰত্তী হোমীতি যোজেতব্বং. তদা কির বোধিসত্তো অট্ঠসমাপত্তিলাভীপি সমানো তথা সত্তহিতং অত্তনো পারমিপূরণঞ্চ ওলোকেন্তো তাসু এৰ দ্ৰীসু ঝানভূমীসু নিকন্তি উপ্পাদেত্ৰা মেত্তাব্রহ্মৰিহারৰসেন অপরাপরং সংসরি. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্ত ৰস্সানি…পে… ৰসৰত্তী’’তি.
এৰং ভগৰা রূপাৰচরপুঞ্ঞস্স ৰিপাকমহন্ততং পকাসেত্ৰা ইদানি কামাৰচরপুঞ্ঞস্সপি ৰিপাকং দস্সেন্তো ‘‘ছত্তিংসক্খত্তু’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সক্কো অহোসিন্তি ছত্তিংসক্খত্তুং ছত্তিংসৰারে অঞ্ঞত্থ অনুপপজ্জিত্ৰা নিরন্তরং সক্কো দেৰানমিন্দো তাৰতিংসদেৰরাজা অহোসিং. রাজা অহোসিন্তিআদীসু চতূহি অচ্ছরিযধম্মেহি চতূহি সঙ্গহৰত্থূহি চ লোকং রঞ্জেতীতি রাজা. চক্করতনং ৰত্তেতি, চতূহি সম্পত্তিচক্কেহি ৰত্ততি, তেহি চ পরং ৰত্তেতি, পরহিতায চ ইরিযাপথচক্কানং ৰত্তো এতস্মিং অত্থীতি চক্কৰত্তী. ‘‘রাজা’’তি চেত্থ সামঞ্ঞং, ‘‘চক্কৰত্তী’’তি ৰিসেসং. ধম্মেন চরতীতি ধম্মিকো, ঞাযেন সমেন ৰত্ততীতি অত্থো. ধম্মেনেৰ রজ্জং লভিত্ৰা রাজা জাতোতি ধম্মরাজা, দসৰিধে কুসলধম্মে অগরহিতে চ রাজধম্মে নিযুত্তোতি ধম্মিকো. তেন চ ধম্মেন সকলং লোকং রঞ্জেতীতি ধম্মরাজা. পরহিতধম্মকরণেন ৰা ধম্মিকো, অত্তহিতধম্মকরণেন ধম্মরাজা. যস্মা চক্কৰত্তী ধম্মেন ঞাযেন রজ্জং অধিগচ্ছতি, ন অধম্মেন, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ধম্মেন লদ্ধরজ্জত্তা ধম্মরাজা’’তি.
চতূসু দিসাসু সমুদ্দপরিযোসানতায চাতুরন্তা নাম তত্থ তত্থ দীপে মহাপথৰীতি আহ ‘‘পুরত্থিম…পে… ইস্সরো’’তি. ৰিজিতাৰীতি ৰিজেতব্বস্স ৰিজিতৰা, কামকোধাদিকস্স অব্ভন্তরস্স পটিরাজভূতস্স বাহিরস্স চ অরিগণস্স ৰিজযী ৰিজিনিত্ৰা ঠিতোতি অত্থো. কামং চক্কৰত্তিনো কেনচি যুদ্ধং নাম নত্থি, যুদ্ধেন পন সাধেতব্বস্স ৰিজযস্স সিদ্ধিযা ‘‘ৰিজিতসঙ্গামো’’তি ৰুত্তং. জনপদো ৰা চতুব্বিধঅচ্ছরিযধম্মেন সমন্নাগতো অস্মিং রাজিনি থাৰরিযং কেনচি অসংহারিযং দল়্হভত্তিভাৰং পত্তো, জনপদে ৰা অত্তনো ধম্মিকায পটিপত্তিযা থাৰরিযং থিরভাৰং পত্তোতি জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো. চণ্ডস্স হি রঞ্ঞো বলিদণ্ডাদীহি লোকং পীল়যতো মনুস্সা মজ্ঝিমজনপদং ছড্ডেত্ৰা পব্বতসমুদ্দতীরকন্দরাদীনি নিস্সায পচ্চন্তে ৰাসং কপ্পেন্তি. অতিমুদুকস্স রঞ্ঞো চোরেহি সাহসিকধনৰিলোপপীল়িতা মনুস্সা পচ্চন্তং পহায জনপদমজ্ঝে ৰাসং কপ্পেন্তি. ইতি এৰরূপে রাজিনি জনপদো থিরভাৰং ন পাপুণাতি.
সত্তরতনসমন্নাগতোতি চক্করতনাদীহি সত্তহি রতনেহি সমুপেতো. তেসু হি রাজা চক্কৰত্তী চক্করতনেন অজিতং জিনাতি, হত্থিঅস্সরতনেহি ৰিজিতে সুখেনেৰ অনুৰিচরতি, পরিণাযকরতনেন ৰিজিতমনুরক্খতি, অৰসেসেহি উপভোগসুখমনুভৰতি. পঠমেন চস্স উস্সাহসত্তিযোগো, পচ্ছিমেন মন্তসত্তিযোগো, হত্থিঅস্সগহপতিরতনেহি পভুসত্তিযোগো সুপরিপুণ্ণো হোতি. ইত্থিমণিরতনেহি উপভোগসুখমনুভৰতি, সেসেহি ইস্সরিযসুখং. ৰিসেসতো চস্স পুরিমানি তীণি অদোসকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন সম্পজ্জন্তি, মজ্ঝিমানি অলোভকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেন, পচ্ছিমমেকং অমোহকুসলমূলজনিতকম্মানুভাৰেনাতি.
সূরাতি সত্তিৰন্তো, নিব্ভযাতি অত্থোতি আহ ‘‘অভীরুনো’’তি. অঙ্গন্তি কারণং. যেন কারণেন ‘‘ৰীরা’’তি ৰুচ্চেয্যুং, তং ৰীরঙ্গং. তেনাহ ‘‘ৰীরিযস্সেতং নাম’’ন্তি. যাৰ চক্কৰাল়পব্বতা চক্কস্স ৰত্তনতো ‘‘চক্কৰাল়পব্বতং সীমং কত্ৰা ঠিতসমুদ্দপরিযন্ত’’ন্তি ৰুত্তং. অদণ্ডেনাতি ইমিনা ধনদণ্ডস্স সরীরদণ্ডস্স চ অকরণং ৰুত্তং. অসত্থেনাতি ইমিনা পন সেনায যুজ্ঝনস্সাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘ন দণ্ডেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যে কতাপরাধে সত্তে সতম্পি সহস্সম্পি গণ্হন্তি, তে ধনদণ্ডেন রজ্জং কারেন্তি. যে ছেজ্জভেজ্জং অনুসাসন্তি, তে সত্থদণ্ডেন. অহং পন দুৰিধম্পি দণ্ডং পহায অদণ্ডেন অজ্ঝাৰসিং. যে একতোধারাদিনা সত্থেন পরং ৰিহেঠেন্তি, তে সত্থেন রজ্জং কারেন্তি নাম. অহং পন সত্থেন খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং কস্সচি অনুপ্পাদেত্ৰা ধম্মেনেৰ ‘‘এহি খো, মহারাজা’’তি এৰং পটিরাজূহি সম্পটিচ্ছিতাগমনো ৰুত্তপ্পকারং পথৰিং অভিজিনিত্ৰা অজ্ঝাৰসিং, অভিৰিজিনিত্ৰা সামী হুত্ৰা ৰসিন্তি.
ইতি ভগৰা অত্তানং কাযসক্খিং কত্ৰা পুঞ্ঞানং ৰিপাকমহন্ততং পকাসেত্ৰা ইদানি তমেৰত্থং গাথাবন্ধনেন দস্সেন্তো ‘‘পস্স, পুঞ্ঞানং ৰিপাক’’ন্তিআদিমাহ. সুখেসিনোতি আলপনৰচনমেতং, তেন সুখপরিযেসকে সত্তে আমন্তেতি. পাল়িযং পন ‘‘পস্সথা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘পস্সা’’তি ৰচনব্যত্তযো কতোতি দট্ঠব্বো. মনুস্সানং উরে সত্থং ঠপেত্ৰা ইচ্ছিতধনহরণাদিনা ৰা সাহসকারিতায সাহসিকা, তেসং কম্মং সাহসিককম্মং. পথৰিযা ইস্সরো পথব্যোতি আহ ‘‘পুথৰিসামিকো’’তি.
মেত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.