৪.পুগ্গলসুত্তৰণ্ণনা

১৪. দুতিযস্স চতুত্থে উভতো উভযথা, উভতো উভোহি ভাগেহি ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো একদেসসরূপেকসেসনযেন. দ্ৰীহি ভাগেহীতি করণে নিস্সক্কে চেতং বহুৰচনং. আৰুত্তিআদিৰসেন অযং নিযমো ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘অরূপসমাপত্তিযা’’তিআদি. এতেন ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকচূল়নাগত্থেরৰাদো, ‘‘নামকাযতো রূপকাযতো চ ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকমহারক্খিতত্থেরৰাদো, ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন একৰারং, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি এৰং পৰত্তো তিপিটকচূল়াভযত্থেরৰাদো চাতি ইমেসং তিণ্ণম্পি থেরৰাদানং একজ্ঝং সঙ্গহো কতোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ পঠমৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি ৰিমুত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো ৰুত্তো, দুতিযৰাদে উভতো ভাগতো ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো, ততিযৰাদে দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি অযমেতেসং ৰিসেসোতি. ৰিমুত্তোতি কিলেসেহি ৰিমুত্তো, কিলেসৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদনেহি ৰা কাযতো ৰিমুত্তোহি অত্থো.

সোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. কামঞ্চেত্থ রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানম্পি অরূপাৰচরজ্ঝানং ৰিয দুৰঙ্গিকং আনেঞ্জপ্পত্তন্তি ৰুচ্চতি. তং পন পদট্ঠানং কত্ৰা অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম ন হোতি রূপকাযতো অৰিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৰ ৰিমুত্তং, ন রূপকাযতো, তস্মা ততো ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো ন হোতীতি আহ ‘‘চতুন্নং অরূপ…পে… পঞ্চৰিধো হোতী’’তি. অরূপসমাপত্তীনন্তি নিদ্ধারণে সামিৰচনং. অরহত্তং পত্তঅনাগামিনোতি ভূতপুব্বগতিযা ৰুত্তং. ন হি অরহত্তং পত্তো অনাগামী নাম হোতি. ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদিকে নিরোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৰিমোক্খে ৰত্ৰা –

‘‘যতো চ খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি –

যদিপি মহানিদানে (দী. নি. ২.১৩০) ৰুত্তং, তং পন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠৰসেন ৰুত্তন্তি, ইধ পন সব্বউভতোভাগৰিমুত্তে সঙ্গহণত্থং ‘‘পঞ্চৰিধো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পাল়ি পনেত্থ…পে… অট্ঠৰিমোক্খলাভিনো ৰসেন আগতা’’তি আহ. মজ্ঝিমনিকাযে পন কীটাগিরিসুত্তে (ম. নি. ২.১৮২) –

‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো? ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো পুগ্গলো যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে আরুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি –

অরূপসমাপত্তিৰসেন চত্তারো উভতোভাগৰিমুত্তা, সেট্ঠো চ ৰুত্তো ৰুত্তলক্খণূপপত্তিতো. যথাৰুত্তেসু হি পঞ্চসু পুরিমা চত্তারো সমাপত্তিসীসং নিরোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তোতি নিপ্পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠো নাম.

কতমো চ পুগ্গলোতিআদি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপাল়ি. তত্থ কতমোতি পুচ্ছাৰচনং. পুগ্গলোতি অসাধারণতো পুচ্ছিতব্বৰচনং. ইধাতি ইধস্মিং সাসনে. একচ্চোতি একো. অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সমাপজ্জিত্ৰা নামকাযতো পটিলভিত্ৰা ৰিহরতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খারগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তারি সচ্চানি পস্সিত্ৰা চত্তারোপি আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. দিস্ৰাতি দস্সনহেতু. ন হি আসৰে পঞ্ঞায পস্সন্তি, দস্সনকারণা পন পরিক্খীণা দিস্ৰা পরিক্খীণাতি ৰুত্তা দস্সনাযত্তপরিক্খযত্তা. এৰঞ্হি দস্সনং আসৰানং খযস্স পুরিমকিরিযাভাৰেন ৰুত্তং.

পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি ৰিসেসতো পঞ্ঞায এৰ ৰিমুত্তো, ন তস্স অধিট্ঠানভূতেন অট্ঠৰিমোক্খসঙ্খাতেন সাতিসযেন সমাধিনাতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো. যো অরিযো অনধিগতঅট্ঠৰিমোক্খো সব্বসো আসৰেহি ৰিমুত্তো, তস্সেতং অধিৰচনং. অধিগতেপি হি রূপজ্ঝানৰিমোক্খে ন সো সাতিসযসমাধিনিস্সিতোতি ন তস্স ৰসেন উভতোভাগৰিমুত্ততা হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অরূপজ্ঝানেসু পন একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতি. তেন হি অট্ঠৰিমোক্খেকদেসেন তংনামদানসমত্থেন অট্ঠৰিমোক্খলাভীত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. সমুদাযে হি পৰত্তো ৰোহারো অৰযৰেপি দিস্সতি যথা তং ‘‘সত্তিসযো’’তি অনৰসেসতো আসৰানং পরিক্খীণত্তা. অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপৰসেনেৰ ন একদেসভূতরূপজ্ঝানপ্পটিক্খেপৰসেন. এৰঞ্হি অরূপজ্ঝানেকদেসাভাৰেপি অট্ঠৰিমোক্খপটিক্খেপো ন হোতীতি সিদ্ধং হোতি. অরূপাৰচরজ্ঝানেসু হি একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতি.

ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকতোতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অরূপজ্ঝানানং অনন্তরো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. তং ফুট্ঠানন্তরকালমেৰ সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতো সচ্ছিকরণূপাযেনাতি ৰুত্তং হোতি, ভাৰনপুংসকং ৰা এতং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু ৰিয. যো হি অরূপজ্ঝানেন রূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন ৰিমুত্তো, তেন নিরোধসঙ্খাতো ৰিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৰিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো. নিরোধং পন আরম্মণং কত্ৰা একচ্চেসু আসৰেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিরোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছি করোতীতি ‘‘কাযসক্খী’’তি ৰুচ্চতি, ন তু ‘‘ৰিমুত্তো’’তি একচ্চানং আসৰানং অপরিক্খীণত্তা. তেনাহ ‘‘ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকরোতী’’তি. অযং চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং একেকতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা কাযসক্খিভাৰং পত্তানং চতুন্নং, নিরোধা ৰুট্ঠায অগ্গমগ্গপ্পত্তঅনাগামিনো চ ৰসেন উভতোভাগৰিমুত্তো ৰিয পঞ্চৰিধো নাম হোতীতি ৰুত্তং অভিধম্মটীকাযং (পু. প. মূলটী. ২৪) ‘‘কাযসক্খিম্হিপি এসেৰ নযো’’তি. একচ্চে আসৰাতি হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝা আসৰা.

দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তরং পত্তোতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো. এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিরোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খারা’’তিআদি. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পঠমফলট্ঠতো পট্ঠায যাৰ অগ্গমগ্গট্ঠা দিট্ঠিপ্পত্তো. তেনাহ ‘‘সোপি কাযসক্খী ৰিয ছব্বিধো হোতী’’তি. যথা পন পঞ্ঞাৰিমুত্তো, এৰং অযম্পি সুক্খৰিপস্সকো চতূহি অরূপজ্ঝানেহি ৰুট্ঠায দিট্ঠিপ্পত্তভাৰপ্পত্তা চত্তারো চাতি পঞ্চৰিধো হোতীতি ৰেদিতব্বো. সদ্ধাৰিমুত্তেপি এসেৰ নযো. ইদং দুক্খন্তি এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খন্তি. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৰা তণ্হং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খসচ্চন্তি যাথাৰতো পজানাতি. যস্মা পন তণ্হা দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি, তস্মা নং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা পন ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৰা নিরুজ্ঝতি, অপ্পৰত্তিং গচ্ছতি, তস্মা ন ‘‘অযং দুক্খনিরোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অরিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি, তেন তং ‘‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৰতা নানাক্খণে সচ্চৰৰত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৰেদিতা’’তিআদি ৰুত্তং. তথাগতপ্পৰেদিতাতি তথাগতেন বোধিমণ্ডে পটিৰিদ্ধা ৰিদিতা পাকটা কতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৰোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা. ৰোচরিতাতি সুচরিতা, পঞ্ঞায সুট্ঠু চরাপিতাতি অত্থো. অযন্তি অযং এৰরূপো পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তোতি.

সদ্ধায ৰিমুত্তোতি সদ্দহনৰসেন ৰিমুত্তো. এতেন সব্বথা অৰিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৰিমুত্তভাৰং দস্সেতি. সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পত্তো হি আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অকসিরেন অকিলমন্তোৰ সক্কোতি ৰিক্খম্ভিতুং, সদ্ধাৰিমুত্তো পন দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো সক্কোতি ৰিক্খম্ভিতুং, তস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘এতস্স হী’’তিআদি. সদ্দহন্তস্সাতি ‘‘একংসতো অযং পটিপদা কিলেসক্খযং আৰহতি সম্মাসম্বুদ্ধেন ভাসিতত্তা’’তি এৰং সদ্দহন্তস্স. যস্মা পনস্স অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাপহানৰসেন ভাৰনায পুব্বেনাপরং ৰিসেসং পস্সতো তত্থ তত্থ পচ্চক্খতাপি অত্থি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সদ্দহন্তস্স ৰিযা’’তি. সেসপদদ্ৰযং তস্সেৰ ৰেৰচনং. এত্থ চ পুব্বভাগমগ্গভাৰনাতি ৰচনেন আগমনীযনানত্তেন দিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৰিমুত্তানং পঞ্ঞানানত্তং হোতীতি দস্সিতং. অভিধম্মট্ঠকথাযম্পি (পু. প. অট্ঠ. ২৮) ‘‘নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং নত্থি, পঞ্ঞায নানত্তং অত্থিযেৰা’’তি ৰত্ৰা ‘‘আগমনীযনানত্তেনেৰ সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৰুত্তং.

আরম্মণং যাথাৰতো ধারেতি অৰধারেতীতি ধম্মো, পঞ্ঞা. তং পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অধিমত্ততায পুব্বঙ্গমং হুত্ৰা পৰত্তং অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী. তেনাহ ‘‘ধম্মো’’তিআদি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞাপধানং. ‘‘সদ্ধং অনুস্সরতি, সদ্ধাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৰেতী’’তি ইমমত্থং এসেৰ নযোতি অতিদিসতি. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞাৰাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৰত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অরিযমগ্গং ভাৰেতী’’তি. পঞ্ঞা ৰা পুগ্গলং ৰাহেতি নিব্বানাভিমুখং গমেতীতি পঞ্ঞাৰাহী. সদ্ধাৰাহীতি এত্থাপি ইমিনা নযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. উভতোভাগৰিমুত্তাদিকথাতি উভতোভাগৰিমুত্তাদীসু আগমনতো পট্ঠায ৰত্তব্বকথা. তস্মাতি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৭৭৩, ৮৮৯) ৰুত্তত্তা. ততো এৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গসংৰণ্ণনাযং (ৰিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৭৭৩) ৰুত্তনযেনেৰ চেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

পুগ্গলসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.