৬. মহাৰগ্গো
১. সোণসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. ছট্ঠস্স পঠমে নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনেতি এত্থ কিং তং আসনং পঠমমেৰ পঞ্ঞত্তং, উদাহু ভগৰন্তং দিস্ৰা পঞ্ঞত্তন্তি চে? ভগৰতো ধরমানকালে পধানিকভিক্খূনং ৰত্তমেতং, যদিদং অত্তনো ৰসনট্ঠানে বুদ্ধাসনং পঞ্ঞপেত্ৰাৰ নিসীদনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘পধানিকভিক্খূ’’তিআদি. বুদ্ধকালে কির যত্থ যত্থ একোপি ভিক্খু ৰিহরতি, সব্বত্থ বুদ্ধাসনং পঞ্ঞত্তমেৰ হোতি. কস্মা? ভগৰা হি অত্তনো সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ফাসুকট্ঠানে ৰিহরন্তে মনসি করোতি – ‘‘অসুকো ময্হং সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গতো, অসক্খি নু খো ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং, নো’’তি. অথ নং পস্সতি কম্মট্ঠানং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অকুসলৰিতক্কং ৰিতক্কযমানং, ততো ‘‘কথঞ্হি নাম মাদিসস্স সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিহরন্তং ইমং কুলপুত্তং অকুসলৰিতক্কা অধিভৰিত্ৰা অনমতগ্গে ৰট্টদুক্খে সংসারেস্সন্তী’’তি তস্স অনুগ্গহত্থং তত্থেৰ অত্তানং দস্সেত্ৰা তং কুলপুত্তং ওৰদিত্ৰা আকাসং উপ্পতিত্ৰা পুন অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গচ্ছতি. অথেৰং ওৰদিযমানা তে ভিক্খূ চিন্তযিংসু ‘‘সত্থা অম্হাকং মনং জানিত্ৰা আগন্ত্ৰা অম্হাকং সমীপে ঠিতংযেৰ অত্তানং দস্সেতি. তস্মিং খণে, ‘ভন্তে, ইধ নিসীদথ নিসীদথা’তি আসনপরিযেসনং নাম ভারো’’তি. তে আসনং পঞ্ঞপেত্ৰাৰ ৰিহরন্তি. যস্স পীঠং অত্থি, সো তং পঞ্ঞপেতি. যস্স নত্থি, সো মঞ্চং ৰা ফলকং ৰা পাসাণং ৰা ৰালিকাপুঞ্জং ৰা পঞ্ঞপেতি. তং অলভমানা পুরাণপণ্ণানিপি সংকড্ঢিত্ৰা তত্থ পংসুকূলং পত্থরিত্ৰা ঠপেন্তি.
সত্ত সরাতি – ছজ্জো, উসভো, গন্ধারো, মজ্ঝিমো, পঞ্চমো, ধেৰতো, নিসাদোতি এতে সত্ত সরা. তযো গামাতি – ছজ্জগামো, মজ্ঝিমগামো, সাধারণগামোতি তযো গামা, সমূহাতি অত্থো. মনুস্সলোকে ৰীণাৰাদনা একেকস্স সরস্স ৰসেন তযো তযো মুচ্ছনাতি কত্ৰা একৰীসতি মুচ্ছনা. দেৰলোকে ৰীণাৰাদনা পন সমপঞ্ঞাস মুচ্ছনাতি ৰদন্তি. তত্থ হি একেকস্স সরস্স ৰসেন সত্ত সত্ত মুচ্ছনা, অন্তরস্স সরস্স চ একাতি সমপঞ্ঞাস মুচ্ছনা. তেনেৰ সক্কপঞ্হসুত্তসংৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৪৫) ‘‘সমপঞ্ঞাস মুচ্ছনা মুচ্ছেত্ৰা’’তি পঞ্চসিখস্স ৰীণাৰাদনং দস্সেন্তেন ৰুত্তং. ঠানা একূনপঞ্ঞাসাতি একেকস্সেৰ সরস্স সত্ত সত্ত ঠানভেদা, যতো সরস্স মণ্ডলতাৰৰত্থানং হোতি. একূনপঞ্ঞাসট্ঠানৰিসেসো তিস্সো দুৰে চতস্সো চতস্সো তিস্সো দুৰে চতস্সোতি দ্ৰাৰীসতি সুতিভেদা চ ইচ্ছিতা.
অতিগাল়্হং আরদ্ধন্তি থিনমিদ্ধছম্ভিতত্তানং ৰূপসমত্থং অতিৰিয আরদ্ধং. সব্বত্থ নিযুত্তা সব্বত্থিকা. সব্বেন ৰা লীনুদ্ধচ্চপক্খিযেন অত্থেতব্বা সব্বত্থিকা. সমথোযেৰ সমথনিমিত্তং. এৰং সেসেসুপি. খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তাতি এত্থ যস্মা বাহিরকো কামেসু ৰীতরাগো ন খযা রাগস্স ৰীতরাগো সব্বসো অৰিপ্পহীনরাগত্তা. ৰিক্খম্ভিতরাগো হি সো. অরহা পন খযা এৰ, তস্মা ৰুত্তং ‘‘খযা রাগস্স ৰীতরাগত্তা’’তি. এস নযো দোসমোহেসুপি.
লাভসক্কারসিলোকং নিকামযমানোতি এত্থ লব্ভতি পাপুণীযতীতি লাভো, চতুন্নং পচ্চযানমেতং অধিৰচনং. সক্কচ্চং কাতব্বোতি সক্কারো. পচ্চযা এৰ হি পণীতপণীতা সুন্দরসুন্দরা অভিসঙ্খরিত্ৰা কতা ‘‘সক্কারো’’তি ৰুচ্চতি, যা চ পরেহি অত্তনো গারৰকিরিযা, পুপ্ফাদীহি ৰা পূজা. সিলোকোতি ৰণ্ণভণনং. তং লাভঞ্চ, সক্কারঞ্চ, সিলোকঞ্চ, নিকামযমানো, পৰত্তযমানোতি অত্থো. তেনেৰাহ ‘‘চতুপচ্চযলাভঞ্চ…পে… পত্থযমানো’’তি.
থূণন্তি পসূনং বন্ধনত্থায নিখাতত্থম্ভসঙ্খাতং থূণং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
সোণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা
৫৬. দুতিযে সমধোসীতি সমন্ততো অধোসি. সব্বভাগেন পরিফন্দনচলনাকারেন অপচিতিং দস্সেতি. ৰত্তং কিরেতং বাল়্হগিলানেনপি ৰুড্ঢতরং দিস্ৰা উট্ঠিতাকারেন অপচিতি দস্সেতব্বা. তেন পন ‘‘মা চলি মা চলী’’তি ৰত্তব্বো, তং পন চলনং উট্ঠানাকারদস্সনং হোতীতি আহ ‘‘উট্ঠানাকারং দস্সেতী’’তি. সন্তিমানি আসনানীতি পঠমমেৰ পঞ্ঞত্থাসনং সন্ধায ৰদতি. বুদ্ধকালস্মিঞ্হি একস্সপি ভিক্খুনো ৰসনট্ঠানে – ‘‘সচে সত্থা আগচ্ছিস্সতি, আসনং পঞ্ঞত্তমেৰ হোতূ’’তি অন্তমসো ফলকমত্তম্পি পণ্ণসন্থারমত্তম্পি পঞ্ঞত্তমেৰ. খমনীযং যাপনীযন্তি কচ্চি দুক্খং খমিতুং, ইরিযাপথং ৰা যাপেতুং সক্কাতি পুচ্ছতি. সীসৰেদনাতি কুতোচি নিক্খমিতুং অলভমানেহি ৰাতেহি সমুট্ঠাপিতা বলৰতিযো সীসৰেদনা হোন্তি.
ফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ছল়ভিজাতিসুত্তৰণ্ণনা
৫৭. ততিযে অভিজাতিযোতি এত্থ অভি-সদ্দো উপসগ্গমত্তং, ন অত্থৰিসেসজোতকোতি আহ ‘‘ছ জাতিযো’’তি. অভিজাযতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
উরব্ভে হনন্তীতি ওরব্ভিকা. এৰং সূকরিকাদযো ৰেদিতব্বা. রোদেন্তি কুরুরকম্মন্ততায সপ্পটিবদ্ধে সত্তে অস্সূনি মোচেন্তীতি রুদ্দা, তে এৰ লুদ্দা র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা. ইমিনা অঞ্ঞেপি যে কেচি মাগৰিকা নেসাদা ৰুত্তা, তে পাপকম্মপ্পসুততায ‘‘কণ্হাভিজাতী’’তি ৰদতি.
ভিক্খূতি চ বুদ্ধসাসনে ভিক্খূ. তে কির সচ্ছন্দরাগেন পরিভুঞ্জন্তীতি অধিপ্পাযেন চতূসু পচ্চযেসু কণ্টকে পক্খিপিত্ৰা খাদন্তীতি ‘‘কণ্টকৰুত্তিকা’’তি ৰদতি. কস্মাতি চে? যস্মা তে পণীতে পচ্চযে পটিসেৰন্তীতি তস্স মিচ্ছাগাহো. ঞাযলদ্ধেপি পচ্চযে ভুঞ্জমানা আজীৰকসমযস্স ৰিলোমগ্গাহিতায পচ্চযেসু কণ্টকে পক্খিপিত্ৰা খাদন্তি নামাতি ৰদতীতি. অথ ৰা কণ্টকৰুত্তিকা এৰংনামকা একে পব্বজিতা, যে সৰিসেসং অত্তকিলমথানুযোগং অনুযুত্তা. তথা হি তে কণ্টকে ৰত্তন্তা ৰিয হোন্তীতি ‘‘কণ্টকৰুত্তিকা’’তি ৰুত্তা. ইমমেৰ চ অত্থৰিকপ্পং সন্ধাযাহ ‘‘কণ্টকৰুত্তিকাতি সমণা নামেতে’’তি.
লোহিতাভিজাতি নাম নিগণ্ঠা একসাটকাতি ৰুত্তা. তে কির ঠত্ৰা ভুঞ্জননহানপ্পটিক্খেপাদিৰতসমাযোগেন পুরিমেহি দ্ৰীহি পণ্ডরতরা.
অচেলকসাৰকাতি আজীৰকসাৰকে ৰদতি. তে কির আজীৰকলদ্ধিযা সুৰিসুদ্ধচিত্ততায নিগণ্ঠেহিপি পণ্ডরতরা. এৰঞ্চ কত্ৰা অত্তনো পচ্চযদাযকে নিগণ্ঠেহিপি জেট্ঠকতরে করোতি.
আজীৰকা আজীৰকিনিযো ‘‘সুক্কাভিজাতী’’তি ৰুত্তা. তে কির পুরিমেহি চতূহি পণ্ডরতরা. নন্দাদযো হি তথারূপং আজীৰকপ্পটিপত্তিং উক্কংসং পাপেত্ৰা ঠিতা, তস্মা নিগণ্ঠেহি আজীৰকসাৰকেহি চ পণ্ডরতরাতি ‘‘পরমসুক্কাভিজাতী’’তি ৰুত্তা.
বিলং ওলগ্গেয্যুন্তি মংসভাগং ন্হারুনা ৰা কেনচি ৰা গন্থিত্ৰা পুরিসস্স হত্থে ৰা কেসে ৰা ওলম্বনৰসেন বন্ধেয্যুং. ইমিনা সত্থধম্মং নাম দস্সেতি. সত্থৰাহো কির মহাকন্তারং পটিপন্নো অন্তরামগ্গে গোণে মতে মংসং গহেত্ৰা সব্বেসং সত্থিকানং ‘‘ইদং খাদিত্ৰা এত্তকং মূলং দাতব্ব’’ন্তি কোট্ঠাসং ওলম্বতি. গোণমংসং নাম খাদন্তাপি অত্থি, অখাদন্তাপি অত্থি, খাদন্তাপি মূলং দাতুং সক্কোন্তাপি অসক্কোন্তাপি. সত্থৰাহো যেন মূলেন গোণো গহিতো, তং মূলং সত্থিকেহি ধারণত্থং সব্বেসং বলক্কারেন কোট্ঠাসং দত্ৰা মূলং গণ্হাতি. অযং সত্থধম্মো.
কণ্হাভিজাতিযো সমানোতি কণ্হে নীচকুলে জাতো হুত্ৰা. কণ্হধম্মন্তি পচ্চত্তে উপযোগৰচনন্তি আহ ‘‘কণ্হসভাৰো হুত্ৰা অভিজাযতী’’তি, তং অন্তোগধহেতুঅত্থং পদং, উপ্পাদেতীতি অত্থো. তস্মা কণ্হং ধম্মং অভিজাযতীতি কাল়কং দসদুস্সীল্যধম্মং উপ্পাদেতি. সুক্কং ধম্মং অভিজাযতীতি এত্থাপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সো হি ‘‘অহং পুব্বেপি পুঞ্ঞানং অকতত্তা নীচকুলে নিব্বত্তো, ইদানি পুঞ্ঞং করিস্সামী’’তি পুঞ্ঞসঙ্খাতং পণ্ডরধম্মং করোতি.
অকণ্হং অসুক্কং নিব্বানন্তি সচে কণ্হং ভৰেয্য, কণ্হৰিপাকং দদেয্য যথা দসৰিধং দুস্সীল্যধম্মং. সচে সুক্কং, সুক্কৰিপাকং দদেয্য যথা দানসীলাদিকুসলকম্মং. দ্ৰিন্নম্পি অপ্পদানতো ‘‘অকণ্হং অসুক্ক’’ন্তি ৰুত্তং. নিব্বানঞ্চ নাম ইমস্মিং অত্থে অরহত্তং অধিপ্পেতং ‘‘অভিজাযতী’’তি ৰচনতো. তঞ্হি কিলেসনিব্বানন্তে জাতত্তা নিব্বানং নাম যথা ‘‘রাগাদীনং খযন্তে জাতত্তা রাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযো’’তি. পটিপ্পস্সম্ভনৰসেন ৰা কিলেসানং নিব্বাপনতো নিব্বানং. তং এস অভিজাযতি পসৰতি. ইধাপি হি অন্তোগধহেতু অত্থং ‘‘জাযতী’’তি পদং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘জাযতী’’তি ইমস্স পাপুণাতীহি অত্থং গহেত্ৰাৰ ‘‘নিব্বানং পাপুণাতী’’তি ৰুত্তং. সুক্কাভিজাতিযো সমানোতি সুক্কে উচ্চকুলে জাতো হুত্ৰা. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ছল়ভিজাতিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. আসৰসুত্তৰণ্ণনা
৫৮. চতুত্থে সংৰরেনাতি সংৰরেন হেতুভূতেন ৰা. ইধাতি অযং ইধ-সদ্দো সব্বাকারতো ইন্দিযসংৰরসংৰুতস্স পুগ্গলস্স সন্নিস্সযভূতসাসনপরিদীপনো, অঞ্ঞস্স তথাভাৰপ্পটিসেধনো ৰাতি ৰুত্তং ‘‘ইধাতি ইধস্মিং সাসনে’’তি. পটিসঙ্খাতি পটিসঙ্খায. সঙ্খা-সদ্দো ঞাণকোট্ঠাসপঞ্ঞত্তিগণনাদীসু দিস্সতি ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৰতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৬৮) হি ঞাণে দিস্সতি. ‘‘পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচরন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০২, ২০৪) কোট্ঠাসে. ‘‘তেসং তেসং ধম্মানং সঙ্খা সমঞ্ঞা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৩১৩-১৩১৫) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘ন সুকরং সঙ্খাতু’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.১২৮) গণনায. ইধ পন ঞাণে দট্ঠব্বো. তেনেৰাহ ‘‘পটিসঞ্জানিত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰাতি অত্থো’’তি. আদীনৰপচ্চৰেক্খণা আদীনৰপটিসঙ্খাতি যোজনা. সম্পলিমট্ঠন্তি ঘংসিতং. অনুব্যঞ্জনসোতি হত্থপাদসিতআলোকিতৰিলোকিতাদিপ্পকারভাগসো. তঞ্হি অযোনিসোমনসিকরোতো কিলেসানং অনুব্যঞ্জনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুচ্চতি. নিমিত্তগ্গাহোতি ইত্থিপুরিসনিমিত্তস্স সুভনিমিত্তাদিকস্স ৰা কিলেসৰত্থুভূতস্স নিমিত্তস্স গাহো. আদিত্তপরিযাযেনাতি আদিত্তপরিযাযে (সং. নি. ৪.২৮; মহাৰ. ৫৪) আগতনযেন ৰেদিতব্বো.
যথা ইত্থিযা ইন্দ্রিযং ইত্থিন্দ্রিযং, ন এৰমিদং, ইদং পন চক্খুমেৰ ইন্দ্রিযন্তি চক্খুন্দ্রিযং. তেনাহ ‘‘চক্খুমেৰ ইন্দ্রিয’’ন্তি. যথা আৰাটে নিযতট্ঠিতিকো কচ্ছপো ‘‘আৰাটকচ্ছপো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং তপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতায তং ঠানো সংৰরো চক্খুন্দ্রিযসংৰরো. তেনাহ ‘‘চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো চক্খুন্দ্রিযসংৰরো’’তি. ননু চ চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা নত্থি. ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা উপ্পজ্জতি. অপিচ যদা রূপারম্মণং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছতি, তদা ভৰঙ্গে দ্ৰিক্খত্তুং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধে কিরিযমনোধাতু আৰজ্জনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি. ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণং দস্সনকিচ্চং, ততো ৰিপাকমনোধাতু সম্পটিচ্ছনকিচ্চং, ততো ৰিপাকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু সন্তীরণকিচ্চং, ততো কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰোট্ঠব্বনকিচ্চং সাধযমানা উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝতি, তদনন্তরং জৰনং জৰতি. তত্থাপি নেৰ ভৰঙ্গসমযে, ন আৰজ্জনাদীনং অঞ্ঞতরসমযে চ সংৰরো ৰা অসংৰরো ৰা অত্থি. জৰনক্খণে পন সচে দুস্সীল্যং ৰা মুট্ঠস্সচ্চং ৰা অঞ্ঞাণং ৰা অক্খন্তি ৰা কোসজ্জং ৰা উপ্পজ্জতি, অসংৰরো হোতি. তস্মিং পন সীলাদীসু উপ্পন্নেসু সংৰরো হোতি, তস্মা ‘‘চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘জৰনে উপ্পজ্জমানোপি হেস…পে… চক্খুন্দ্রিযসংৰরোতি ৰুচ্চতী’’তি.
ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা নগরে চতূসু দ্ৰারেসু অসংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরদ্ৰারকোট্ঠকগব্ভাদযো সুসংৰুতা, তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং অরক্খিতং অগোপিতমেৰ হোতি. নগরদ্ৰারেন হি পৰিসিত্ৰা চোরা যদিচ্ছকং করেয্যুং, এৰমেৰং জৰনে দুস্সীল্যাদীসু উপ্পন্নেসু তস্মিং অসংৰরে সতি দ্ৰারম্পি অগুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি. যথা পন নগরদ্ৰারেসু সংৰুতেসু কিঞ্চাপি অন্তোঘরাদযো অসংৰুতা, তথাপি অন্তোনগরে সব্বং ভণ্ডং সুরক্খিতং সুগোপিতমেৰ হোতি. নগরদ্ৰারেসু হি পিহিতেসু চোরানং পৰেসো নত্থি, এৰমেৰং জৰনে সীলাদীসু উপ্পন্নেসু দ্ৰারম্পি সুগুত্তং হোতি ভৰঙ্গম্পি আৰজ্জনাদীনি ৰীথিচিত্তানিপি, তস্মা জৰনক্খণে উপ্পজ্জমানোপি চক্খুন্দ্রিযসংৰরোতি ৰুত্তোতি.
সংৰরেন সমন্নাগতো পুগ্গলো সংৰুতোতি আহ ‘‘উপেতো’’তি. অযমেৰেত্থ অত্থো সুন্দরতরোতি উপরি পাল়িযং সন্দিস্সনতো ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘তথা হী’’তিআদি.
যন্তি আদেসোতি ইমিনা লিঙ্গৰিপল্লাসেন সদ্ধিং ৰচনৰিপল্লাসো কতোতি দস্সেতি, নিপাতপদং ৰা এতং পুথুৰচনত্থং. ৰিঘাতকরাতি চিত্তৰিঘাতকরা, কাযচিত্তদুক্খনিব্বত্তকা ৰা. যথাৰুত্তকিলেসহেতুকা দাহানুবন্ধা ৰিপাকা এৰ ৰিপাকপরিল়াহা. যথা পনেত্থ আসৰা অঞ্ঞে চ ৰিঘাতকরা কিলেসপরিল়াহা সম্ভৰন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘চক্খুদ্ৰারস্মিঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. এত্থ চ সংৰরণূপাযো, সংৰরিতব্বং, সংৰরো, যতো সো সংৰরো, যত্থ সংৰরো, যথা সংৰরো, যঞ্চ সংৰরফলন্তি অযং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. কথং? ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তি হি সংৰরণূপাযো. চক্খুন্দ্রিযং সংৰরিতব্বং. সংৰরগ্গহণেন গহিতা সতি সংৰরো. ‘‘অসংৰুতস্সা’’তি সংৰরণাৰধি. অসংৰরতো হি সংৰরণং. সংৰরিতব্বগ্গহণসিদ্ধো ইধ সংৰরৰিসযো. চক্খুন্দ্রিযঞ্হি সংৰরণং ঞাণং রূপারম্মণে সংৰরযতীতি অৰুত্তসিদ্ধোযমত্থো. আসৰতন্নিমিত্তকিলেসপরিল়াহাভাৰো ফলং. এৰং সোতদ্ৰারাদীসু যোজেতব্বং. সব্বত্থেৰাতি মনোদ্ৰারে পঞ্চদ্ৰারে চাতি সব্বস্মিং দ্ৰারে.
পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরন্তিআদীসু ‘‘সীতস্স পটিঘাতাযা’’তিআদিনা পচ্চৰেক্খণমেৰ যোনিসো পটিসঙ্খা. ঈদিসন্তি এৰরূপং ইট্ঠারম্মণং. ভৰপত্থনায অস্সাদযতোতি ভৰপত্থনামুখেন ভাৰিতং আরম্মণং অস্সাদেন্তস্স. চীৰরন্তি নিৰাসনাদি যং কিঞ্চিচীৰরং. পটিসেৰতীতি নিৰাসনাদিৰসেন পরিভুঞ্জতি. যাৰদেৰাতি পযোজনপরিমাণনিযমনং. সীতপ্পটিঘাতাদিযেৰ হি যোগিনো চীৰরপ্পটিসেৰনপ্পযোজনং. সীতস্সাতি সীতধাতুক্খোভতো ৰা উতুপরিণামতো ৰা উপ্পন্নস্স সীতস্স. পটিঘাতাযাতি পটিঘাতনত্থং তপ্পচ্চযস্স ৰিকারস্স ৰিনোদনত্থং. উণ্হস্সাতি অগ্গিসন্তাপতো উপ্পন্নস্স উণ্হস্স. ডংসাদযো পাকটাযেৰ. পুন যাৰদেৰাতি নিযতপ্পযোজনপরিমাণনিযমনং. নিযতঞ্হি পযোজনং চীৰরং পটিসেৰন্তস্স হিরিকোপীনপ্পটিচ্ছাদনং, ইতরং কদাচি. হিরিকোপীনন্তি সম্বাধট্ঠানং. যস্মিঞ্হি অঙ্গে ৰিৰটে হিরী কুপ্পতি ৰিনস্সতি, তং হিরিযা কোপনতো হিরিকোপীনং, তংপটিচ্ছাদনত্থং চীৰরং পটিসেৰতি.
পিণ্ডপাতন্তি যং কিঞ্চি আহারং. সো হি পিণ্ডোল্যেন ভিক্খুনো পত্তে পতনতো, তত্থ তত্থ লদ্ধভিক্খাপিণ্ডানং পাতো সন্নিপাতোতি ৰা ‘‘পিণ্ডপাতো’’তি ৰুচ্চতি. নেৰ দৰাযাতি ন কীল়নায. ন মদাযাতি ন বলমদমানমদপুরিসমদত্থং. ন মণ্ডনাযাতি ন অঙ্গপচ্চঙ্গানং পীণনভাৰত্থং. ন ৰিভূসনাযাতি ন তেসংযেৰ সোভত্থং, ছৰিসম্পত্তিঅত্থন্তি অত্থো. ইমানি যথাক্কমং মোহদোসসণ্ঠানৰণ্ণরাগূপনিস্সযপ্পহানত্থানি ৰেদিতব্বানি. পুরিমং ৰা দ্ৰযং অত্তনো সংকিলেসুপ্পত্তিনিসেধনত্থং, ইতরং পরস্সপি. চত্তারিপি কামসুখল্লিকানুযোগস্স পহানত্থং ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. কাযস্সাতি রূপকাযস্স. ঠিতিযা যাপনাযাতি পবন্ধট্ঠিতত্থঞ্চেৰ পৰত্তিযা অৰিচ্ছেদনত্থঞ্চ, চিরকালট্ঠিতত্থং জীৰিতিন্দ্রিযস্স পৰত্তাপনত্থং. ৰিহিংসূপরতিযাতি জিঘচ্ছাদুক্খস্স উপরমত্থং. ব্রহ্মচরিযানুগ্গহাযাতি সাসনমগ্গব্রহ্মচরিযানং অনুগ্গণ্হনত্থং. ইতীতি এৰং ইমিনা উপাযেন. পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামীতি পুরাণং অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনং পটিহনিস্সামি. নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামীতি নৰং ভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি. তস্সা হি অনুপ্পজ্জনত্থমেৰ আহারং পরিভুঞ্জতি. এত্থ অভুত্তপচ্চযা উপ্পজ্জনকৰেদনা নাম যথাৰুত্তজিঘচ্ছানিমিত্তা ৰেদনা. সা হি অভুঞ্জন্তস্স ভিয্যো ভিয্যোপৰড্ঢনৰসেন উপ্পজ্জতি, ভুত্তপচ্চযা অনুপ্পজ্জনকৰেদনাপি খুদানিমিত্তাৰ অঙ্গদাহসূলাদিৰেদনা অপ্পৰত্তা. সা হি ভুত্তপচ্চযা অনুপ্পন্নাৰ ন উপ্পজ্জিস্সতি. ৰিহিংসানিমিত্ততা চেতাসং ৰিহিংসায ৰিসেসো.
যাত্রা চ মে ভৰিস্সতীতি যাপনা চ মে চতুন্নং ইরিযাপথানং ভৰিস্সতি. ‘‘যাপনাযা’’তি ইমিনা জীৰিতিন্দ্রিযযাপনা ৰুত্তা, ইধ চতুন্নং ইরিযাপথানং অৰিচ্ছেদসঙ্খাতা যাপনাতি অযমেতাসং ৰিসেসো. অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চাতি অযুত্তপরিযেসনপ্পটিগ্গহণপরিভোগপরিৰজ্জনেন অনৰজ্জতা, পরিমিতপরিভোগেন ফাসুৰিহারো. অসপ্পাযাপরিমিতভোজনপচ্চযা অরতিতন্দীৰিজম্ভিতাৰিঞ্ঞুগরহাদিদোসাভাৰেন ৰা অনৰজ্জতা. সপ্পাযপরিমিতভোজনপচ্চযা কাযবলসম্ভৰেন ফাসুৰিহারো. যাৰদত্থং উদরাৰদেহকভোজনপরিৰজ্জনেন ৰা সেয্যসুখপস্সসুখমিদ্ধসুখাদীনং অভাৰতো অনৰজ্জতা. চতুপঞ্চালোপমত্তঊনভোজনেন চতুইরিযাপথযোগ্যতাপাদনতো ফাসুৰিহারো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৰা উদকং পিৰে;
অলং ফাসুৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেরগা. ৯৮৩; মি. প. ৬.৫.১০);
এত্তাৰতা চ পযোজনপরিগ্গহো, মজ্ঝিমা চ পটিপদা দীপিতা হোতি. যাত্রা চ মে ভৰিস্সতীতি পযোজনপরিগ্গহদীপনা. যাত্রা হি নং আহারূপযোগং পযোজেতি. ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগহেতুকো ফাসুৰিহারো মজ্ঝিমা পটিপদা অন্তদ্ৰযপরিৰজ্জনতো.
সেনাসনন্তি সেনঞ্চ আসনঞ্চ. যত্থ ৰিহারাদিকে সেতি নিপজ্জতি আসতি নিসীদতি, তং সেনাসনং. উতুপরিস্সযৰিনোদনপ্পটিসল্লানারামত্থন্তি উতুযেৰ পরিসহনট্ঠেন পরিস্সযো সরীরাবাধচিত্তৰিক্খেপকরো, তস্স ৰিনোদনত্থং, অনুপ্পন্নস্স অনুপ্পাদনত্থং, উপ্পন্নস্স ৰূপসমনত্থঞ্চাতি অত্থো. অথ ৰা যথাৰুত্তো উতু চ সীহব্যগ্ঘাদিপাকটপরিস্সযো চ রাগদোসাদিপটিচ্ছন্নপরিস্সযো চ উতুপরিস্সযো, তস্স ৰিনোদনত্থঞ্চেৰ একীভাৰফাসুকত্থঞ্চ. চীৰরপ্পটিসেৰনে হিরীকোপীনপ্পটিচ্ছাদনং ৰিয তং নিযতপযোজনন্তি পুন ‘‘যাৰদেৰা’’তি ৰুত্তং.
গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারন্তি রোগস্স পচ্চনীকপ্পৰত্তিযা গিলানপচ্চযো, ততো এৰ ভিসক্কস্স অনুঞ্ঞাতৰত্থুতায ভেসজ্জং, জীৰিতস্স পরিৰারসম্ভারভাৰেহি পরিক্খারো চাতি গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারো, তং. ৰেয্যাবাধিকানন্তি ৰেয্যাবাধতো ধাতুক্খোভতো চ তংনিব্বত্তকুট্ঠগণ্ডপীল়কাদিরোগতো উপ্পন্নানং. ৰেদনানন্তি দুক্খৰেদনানং. অব্যাবজ্ঝপরমতাযাতি নিদ্দুক্খপরমভাৰায. যাৰ তং দুক্খং সব্বং পহীনং হোতি, তাৰ পটিসেৰামীতি যোজনা. এৰমেত্থ সঙ্খেপেনেৰ পাল়িৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. নৰৰেদনুপ্পাদতোপীতি ন কেৰলং আযতিং এৰ ৰিপাকপরিল়াহা, অথ খো অতিভোজনপচ্চযা অলংসাটকাদীনং ৰিয নৰৰেদনুপ্পাদতোপি ৰেদিতব্বা.
কম্মট্ঠানিকস্স চলনং নাম কম্মট্ঠানপরিচ্চাগোতি আহ ‘‘চলতি কম্পতি কম্মট্ঠানং ৰিজহতী’’তি. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি এত্থ চ লোমসনাগত্থেরস্স ৰত্থু কথেতব্বং. থেরো কির চেতিযপব্বতে পিযঙ্গুগুহায পধানঘরে ৰিহরন্তো অন্তরট্ঠকে হিমপাতসমযে লোকন্তরিকনিরযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা কম্মট্ঠানং অৰিজহন্তোৰ অব্ভোকাসে ৰীতিনামেসি. গিম্হসমযে চ পচ্ছাভত্তং বহিচঙ্কমে কম্মট্ঠানং মনসিকরোতো সেদাপিস্স কচ্ছেহি মুচ্চন্তি. অথ নং অন্তেৰাসিকো আহ – ‘‘ইধ, ভন্তে, নিসীদথ, সীতলো ওকাসো’’তি. থেরো ‘‘উণ্হভযেনেৰম্হি, আৰুসো, ইধ নিসিন্নো’’তি অৰীচিমহানিরযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা নিসীদিযেৰ. উণ্হন্তি চেত্থ অগ্গিসন্তাপোৰ ৰেদিতব্বো সূরিযসন্তাপস্স পরতো ৰুচ্চমানত্তা. সূরিযসন্তাপৰসেন পনেতং ৰত্থু ৰুত্তং.
যো চ দ্ৰে তযো ৰারে ভত্তং ৰা পানীযং ৰা অলভমানোপি অনমতগ্গে সংসারে অত্তনো পেত্তিৰিসযূপপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা অৰেধন্তো কম্মট্ঠানং ন ৰিজহতিযেৰ. ডংসমকসৰাতাতপসম্ফস্সেহি ফুট্ঠো চেপি তিরচ্ছানূপপত্তিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা অৰেধন্তো কম্মট্ঠানং ন ৰিজহতিযেৰ. সরীসপসম্ফস্সেন ফুট্ঠো চাপি অনমতগ্গে সংসারে সীহব্যগ্ঘাদিমুখেসু অনেকৰারং পরিৰত্তিতপুব্বভাৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা অৰেধন্তো কম্মট্ঠানং ন ৰিজহতিযেৰ পধানিযত্থেরো ৰিয, অযং ‘‘খমো জিঘচ্ছায…পে… সরীসপসম্ফস্সান’’ন্তি ৰেদিতব্বো. থেরং কির খণ্ডচেলৰিহারে কণিকারপধানিযঘরে অরিযৰংসধম্মং সুণন্তঞ্ঞেৰ ঘোরৰিসো সপ্পো ডংসি. থেরো জানিত্ৰাপি পসন্নচিত্তো নিসিন্নো ধম্মংযেৰ সুণাতি, ৰিসৰেগো থদ্ধো অহোসি. থেরো উপসম্পদমাল়ং আদিং কত্ৰা সীলং পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘ৰিসুদ্ধসীলোম্হী’’তি পীতিং উপ্পাদেসি, সহ পীতুপ্পাদা ৰিসং নিৰত্তিত্ৰা পথৰিং পাৰিসি. থেরো তত্থেৰ চিত্তেকগ্গতং লভিত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণি.
যো পন অক্কোসৰসেন দুরুত্তে দুরুত্তত্তাযেৰ চ দুরাগতে অপি অন্তিমৰত্থুসঞ্ঞিতে ৰচনপথে সুত্ৰা খন্তিগুণংযেৰ পচ্চৰেক্খিত্ৰা ন ৰেধতি দীঘভাণকঅভযত্থেরো ৰিয, অযং ‘‘খমো দুরুত্তানং দুরাগতানং ৰচনপথান’’ন্তি ৰেদিতব্বো. থেরো কির পচ্চযসন্তোসভাৰনারামতায মহাঅরিযৰংসপ্পটিপদং কথেসি, সব্বো মহাগামো আগচ্ছতি, থেরস্স মহাসক্কারো উপ্পজ্জি. তং অঞ্ঞতরো মহাথেরো অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো ‘‘দীঘভাণকো ‘অরিযৰংসং কথেমী’তি সব্বরত্তিং কোলাহলং করোতী’’তিআদীহি অক্কোসি. উভোপি চ অত্তনো অত্তনো ৰিহারং গচ্ছন্তা গাৰুতমত্তং একপথেন অগমংসু. সকলগাৰুতম্পি সো তং অক্কোসিযেৰ. ততো যত্থ দ্ৰিন্নং ৰিহারানং মগ্গো ভিজ্জতি, তত্থ ঠত্ৰা দীঘভাণকত্থেরো তং ৰন্দিত্ৰা ‘‘এসো, ভন্তে, তুম্হাকং মগ্গো’’তি আহ. সো অস্সুণন্তো ৰিয অগমাসি. থেরোপি ৰিহারং গন্ত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা নিসীদি. তমেনং অন্তেৰাসিকো ‘‘কিং, ভন্তে, সকলগাৰুতং পরিভাসন্তং ন কিঞ্চি অৰোচুত্থা’’তি আহ. থেরো ‘‘খন্তিযেৰাৰুসো, ময্হং ভারো, ন অক্খন্তি, একপদুদ্ধারেপি কম্মট্ঠানৰিযোগং ন পস্সামী’’তি আহ.
ৰচনমেৰ তদত্থং ঞাপেতুকামানঞ্চ পথো উপাযোতি আহ ‘‘ৰচনমেৰ ৰচনপথো’’তি. অসুখট্ঠেন ৰা তিব্বা. যঞ্হি ন সুখং, তং অনিট্ঠং তিব্বন্তি ৰুচ্চতি. অধিৰাসকজাতিকো হোতীতি যথাৰুত্তৰেদনানং অধিৰাসকসভাৰো হোতি. চিত্তলপব্বতে পধানিযত্থেরস্স কির রত্তিং পধানেন ৰীতিনামেত্ৰা ঠিতস্স উদরৰাতো উপ্পজ্জতি. সো তং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো আৰত্ততি পরিৰত্ততি. তমেনং চঙ্কমনপস্সে ঠিতো পিণ্ডপাতিযত্থেরো আহ – ‘‘আৰুসো, পব্বজিতো নাম অধিৰাসনসীলো হোতী’’তি. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি অধিৰাসেত্ৰা নিচ্চলো সযি. ৰাতো নাভিতো যাৰ হদযং ফালেসি. থেরো ৰেদনং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ৰিপস্সন্তো মুহুত্তেন অনাগামী হুত্ৰা পরিনিব্বাযি. এৰং সব্বত্থাতি ‘‘উণ্হেন ফুট্ঠস্স সীতং পত্থযতো’’তিআদিনা সব্বত্থ উণ্হাদিনিমিত্তং কামাসৰুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. নত্থি সুগতিভৰে সীতং ৰা উণ্হং ৰাতি অনিট্ঠং সীতং ৰা উণ্হং ৰা নত্থীতি অধিপ্পাযো. অত্তগ্গাহে সতি অত্তনিযগ্গাহোতি আহ ‘‘ময্হং সীতং উণ্হন্তি গাহো দিট্ঠাসৰো’’তি.
অহং সমণোতি ‘‘অহং সমণো, কিং মম জীৰিতেন ৰা মরণেন ৰা’’তি এৰং চিন্তেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. পচ্চৰেক্খিত্ৰাতি গামপ্পৰেসপ্পযোজনাদিঞ্চ পচ্চৰেক্খিত্ৰা. পটিক্কমতীতি হত্থিআদীনং সমীপগমনতো অপক্কমতি. ঠাযন্তি এত্থাতি ঠানং, কণ্টকানং ঠানং কণ্টকট্ঠানং, যত্থ কণ্টকানি সন্তি, তং ওকাসন্তি ৰুত্তং হোতি. অমনুস্সদুট্ঠানীতি অমনুস্সসঞ্চারেন দূসিতানি, সপরিস্সযানীতি অত্থো. অনিযতৰত্থুভূতন্তি অনিযতসিক্খাপদস্স কারণভূতং. ৰেসিযাদিভেদতোতি ৰেসিযাৰিধৰাথুল্লকুমারিকাপণ্ডকপানাগারভিক্খুনিভেদতো. সমানন্তি সমং, অৰিসমন্তি অত্থো. অকাসি ৰাতি তাদিসং অনাচারং অকাসি ৰা. সীলসংৰরসঙ্খাতেনাতি কথং পরিৰজ্জনং সীলং? অনাসনপরিৰজ্জনেন হি অনাচারপরিৰজ্জনং ৰুত্তং. অনাচারাগোচরপরিৰজ্জনং চারিত্তসীলতায সীলসংৰরো. তথা হি ভগৰতা ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতী’’তি (ৰিভ. ৫০৮) সীলসংৰরৰিভজনে আচারগোচরসম্পত্তিং দস্সেন্তেন ‘‘অত্থি অনাচারো, অত্থি অগোচরো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১৩-৫১৪) আচারগোচরা ৰিভজিত্ৰা দস্সিতা. ‘‘চণ্ডং হত্থিং পরিৰজ্জেতী’’তি ৰচনতো হত্থিআদিপরিৰজ্জনম্পি ভগৰতো ৰচনানুট্ঠানন্তি কত্ৰা আচারসীলমেৰাতি ৰেদিতব্বং.
ইতিপীতি ইমিনাপি কারণেন অযোনিসোমনসিকারসমুট্ঠিতত্তাপি, লোভাদিসহগতত্তাপি, কুসলপ্পটিপক্খতোপীতিআদীহি কারণেহি অযং ৰিতক্কো অকুসলোতি অত্থো. ইমিনা নযেন সাৰজ্জোতিআদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ অকুসলোতিআদিনা দিট্ঠধম্মিকং কামৰিতক্কস্স আদীনৰং দস্সেতি, দুক্খৰিপাকোতি ইমিনা সম্পরাযিকং. অত্তব্যাবাধায সংৰত্ততীতিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন আদীনৰৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা. উপ্পন্নস্স কামৰিতক্কস্স অনধিৰাসনং নাম পুন তাদিসস্স অনুপ্পাদনং. তং পনস্স পহানং ৰিনোদনং ব্যন্তিকরণং অনভাৰগমনন্তি চ ৰত্তুং ৰট্টতীতি পাল়িযং – ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘পজহতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অনধিৰাসেন্তো কিং করোতী’’তিআদিমাহ. পহানঞ্চেত্থ ৰিক্খম্ভনমেৰ, ন সমুচ্ছেদোতি দস্সেতুং ‘‘ৰিনোদেতী’’তিআদি ৰুত্তন্তি ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ অত্থো দস্সিতো. উপ্পন্নুপ্পন্নেতি তেসং পাপৰিতক্কানং উপ্পাদাৰত্থাগহণং ৰা কতং সিযা অনৰসেসগ্গহণং ৰা. তেসু পঠমং সন্ধাযাহ ‘‘উপ্পন্নমত্তে’’তি, সম্পতিজাতেতি অত্থো. অনৰসেসগ্গহণং ব্যাপনিচ্ছাযং হোতীতি দস্সেতুং ‘‘সতক্খত্তুম্পি উপ্পন্নুপ্পন্নে’’তি ৰুত্তং.
ঞাতিৰিতক্কোতি ‘‘অম্হাকং ঞাতযো সুখজীৰিনো সম্পত্তিযুত্তা’’তিআদিনা গেহস্সিতপেমৰসেন ঞাতকে আরব্ভ উপ্পন্নৰিতক্কো. জনপদৰিতক্কোতি ‘‘অম্হাকং জনপদো সুভিক্খো সম্পন্নসস্সো রমণীযো’’তিআদিনা গেহস্সিতপেমৰসেন জনপদং আরব্ভ উপ্পন্নৰিতক্কো. উক্কুটিকপ্পধানাদীহি দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সম্পরাযে সত্তা সুখী হোন্তি অমরাতি দুক্করকারিকায পটিসংযুত্তো অমরত্থায ৰিতক্কো. তং ৰা আরব্ভ অমরাৰিক্খেপদিট্ঠিসহগতো অমরো চ সো ৰিতক্কো চাতি অমরাৰিতক্কো. পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তোতি পরেসু উপট্ঠাকাদীসু সহনন্দিতাদিৰসেন পৰত্তো অনুদ্দযতাপতিরূপকো গেহস্সিতপেমপ্পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো. লাভসক্কারসিলোকপ্পটিসংযুত্তোতি চীৰরাদিলাভেন চ সক্কারেন চ কিত্তিসদ্দেন চ আরম্মণকরণৰসেন পটিসংযুত্তো. অনৰঞ্ঞত্তিপ্পটিসংযুত্তোতি ‘‘অহো ৰত মং পরে ন অৰজানেয্যুং, ন হেট্ঠা কত্ৰা মঞ্ঞেয্যুং, পাসাণচ্ছত্তং ৰিয গরুং করেয্যু’’ন্তি উপ্পন্নৰিতক্কো.
কামৰিতক্কো কামসঙ্কপ্পনসভাৰতো কামাসৰপ্পত্তিযা সাতিসযত্তা চ কামনাকারোতি আহ ‘‘কামৰিতক্কো পনেত্থ কামাসৰো’’তি. তব্বিসেসোতি কামাসৰৰিসেসো ভৰসভাৰত্তাতি অধিপ্পাযো. কামৰিতক্কাদিকে ৰিনোদেতি অত্তনো সন্তানতো নীহরতি এতেনাতি ৰিনোদনং, ৰীরিযন্তি আহ ‘‘ৰীরিযসংৰরসঙ্খাতেন ৰিনোদনেনা’’তি.
‘‘সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিযো পরিপূরেন্তী’’তি ৰচনতো ৰিজ্জাৰিমুত্তীনং অনধিগমো ততো চ সকলৰট্টদুক্খানতিৰত্তি অভাৰনায আদীনৰো. ৰুত্তৰিপরিযাযেন ভগৰতো ওরসপুত্তভাৰাদিৰসেন চ ভাৰনায আনিসংসো ৰেদিতব্বো. থোমেন্তোতি আসৰপহানস্স দুক্করত্তা তায এৰ দুক্করকিরিযায তং অভিত্থৰন্তো. সংৰরেনেৰ পহীনাতি সংৰরেন পহীনা এৰ. তেন ৰুত্তং ‘‘ন অপ্পহীনেসুযেৰ পহীনসঞ্ঞী’’তি.
আসৰসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দারুকম্মিকসুত্তৰণ্ণনা
৫৯. পঞ্চমে পুত্তসম্বাধসযনন্তি পুত্তেহি সম্বাধসযনং. এত্থ পুত্তসীসেন দারপরিগ্গহং পুত্তদারেসু উপ্পিলো ৰিয. তেন তেসং রোগাদিহেতু সোকাভিভৰেন চ চিত্তস্স সংকিলিট্ঠতং দস্সেতি. কামভোগিনাতি ইমিনা পন রাগাভিভৰন্তি. উভযেনপি ৰিক্খিত্তচিত্ততং দস্সেতি. কাসিকচন্দনন্তি উজ্জলচন্দনং. তং কির ৰণ্ণৰিসেসসমুজ্জলং হোতি পভস্সরং, তদত্থমেৰ নং সণ্হতরং করোন্তি. তেনেৰাহ ‘‘সণ্হচন্দন’’ন্তি, কাসিকৰত্থঞ্চ চন্দনঞ্চাতি অত্থো. মালাগন্ধৰিলেপনন্তি ৰণ্ণসোভত্থঞ্চেৰ সুগন্ধভাৰত্থঞ্চ মালং, সুগন্ধভাৰত্থায গন্ধং, ছৰিরাগকরণত্থঞ্চেৰ সুভত্থঞ্চ ৰিলেপনং ধারেন্তেন. জাতরূপরজতন্তি সুৰণ্ণঞ্চেৰ অৰসিট্ঠধনঞ্চ সাদিযন্তেন. সব্বেনপি কামেসু অভিগিদ্ধভাৰমেৰ পকাসেতি.
দারুকম্মিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. হত্থিসারিপুত্তসুত্তৰণ্ণনা
৬০. ছট্ঠে হত্থিং সারেতীতি হত্থিসারী, তস্স পুত্তোতি হত্থিসারিপুত্তো. সো কির সাৰত্থিযং হত্থিআচরিযস্স পুত্তো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিত্ৰা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৰা সুখুমেসু খন্ধধাতুআযতনাদীসু অত্থন্তরেসু কুসলো অহোসি. তেন ৰুত্তং – ‘‘থেরানং ভিক্খূনং অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তরন্তরা কথং ওপাতেতী’’তি. তত্থ অন্তরন্তরা কথং ওপাতেতীতি থেরেহি ৰুচ্চমানস্স কথাপবন্ধস্স অন্তরে অন্তরে অত্তনো কথং পৰেসেতীতি অত্থো. পঞ্চহি সংসগ্গেহীতি সৰনসংসগ্গো, দস্সনসংসগ্গো, সমুল্লাপসংসগ্গো, সম্ভোগসংসগ্গো, কাযসংসগ্গোতি ইমেহি পঞ্চহি সংসগ্গেহি. কিট্ঠখাদকোতি কিট্ঠট্ঠানে উপ্পন্নসস্সঞ্হি কিট্ঠন্তি ৰুত্তং কারণূপচারেন. সিপ্পিযো সুত্তিযো. সম্বুকাতি সঙ্খমাহ.
গিহিভাৰে ৰণ্ণং কথেসীতি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৪২২) কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স কির সাসনে দ্ৰে সহাযকা অহেসুং, অঞ্ঞমঞ্ঞং সমগ্গা একতোৰ সজ্ঝাযন্তি. তেসু একো অনভিরতো গিহিভাৰে চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা ইতরস্স আরোচেসি. সো গিহিভাৰে আদীনৰং, পব্বজ্জায আনিসংসং দস্সেত্ৰা ওৰদি. সো তং সুত্ৰা অভিরমিত্ৰা পুন একদিৰসং তাদিসে চিত্তে উপ্পন্নে তং এতদৰোচ – ‘‘ময্হং, আৰুসো, এৰরূপং চিত্তং উপ্পজ্জতি, ইমাহং পত্তচীৰরং তুয্হং দস্সামী’’তি. সো পত্তচীৰরলোভেন তস্স গিহিভাৰে আনিসংসং দস্সেত্ৰা পব্বজ্জায আদীনৰং কথেসি. তস্স তং সুত্ৰাৰ গিহিভাৰতো চিত্তং নিৰত্তেত্ৰা পব্বজ্জাযমেৰ অভিরমি. এৰমেস তদা সীলৰন্তস্স ভিক্খুনো গিহিভাৰে আনিসংসকথায কথিতত্তা ইদানি ছ ৰারে ৰিব্ভমিত্ৰা সত্তমৰারে পব্বজিত্ৰা মহামোগ্গল্লানস্স মহাকোট্ঠিকত্থেরস্স চ অভিধম্মকথং কথেন্তানং অন্তরন্তরা কথং ওপাতেসি. অথ নং মহাকোট্ঠিকত্থেরো অপসাদেসি. সো মহাসাৰকস্স কথিতে পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ৰিব্ভমিত্ৰা গিহি জাতো. পোট্ঠপাদস্স পনাযং গিহিসহাযকো অহোসি, তস্মা ৰিব্ভমিত্ৰা দ্ৰীহতীহচ্চযেন পোট্ঠপাদস্স সন্তিকং গতো. অথ নং সো দিস্ৰা – ‘‘সম্ম, কিং তযা কতং, এৰরূপস্স নাম সত্থু সাসনা অপসক্কন্তোসি, এহি পব্বজিতুং দানি তে ৰট্টতী’’তি তং গহেত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং অগমাসি. তস্মিং ঠানে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণি. তেন ৰুত্তং ‘‘সত্তমে ৰারে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণী’’তি.
হত্থিসারিপুত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. মজ্ঝেসুত্তৰণ্ণনা
৬১. সত্তমে মন্তাতি য-কারলোপেন নিদ্দেসো, করণত্থে ৰা এতং পচ্চত্তৰচনং. তেনাহ ‘‘তায উভো অন্তে ৰিদিত্ৰা’’তি. ফস্সৰসেন নিব্বত্তত্তাতি দ্ৰযদ্ৰযসমাপত্তিযং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ফস্সৰসেন নিব্বত্তত্তা, ‘‘ফস্সপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতী’’তি ইমিনা চানুক্কমেন ফস্সসমুট্ঠানত্তা ইমস্স কাযস্স ফস্সৰসেন নিব্বত্তত্তাতি ৰুত্তং. একো অন্তোতি এত্থ অযং অন্ত-সদ্দো অন্তঅব্ভন্তরমরিযাদলামকঅভাৰকোট্ঠাসপদপূরণসমীপাদীসু দিস্সতি. ‘‘অন্তপূরো উদরপূরো’’তিআদীসু (সু. নি. ১৯৭) হি অন্তে অন্তসদ্দো. ‘‘চরন্তি লোকে পরিৰারছন্না অন্তো অসুদ্ধা, বহি সোভমানা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২২) অব্ভন্তরে. ‘‘কাযবন্ধনস্স অন্তো জীরতি (চূল়ৰ. ২৭৮) সা হরিতন্তং ৰা পন্থন্তং ৰা সেলন্তং ৰা উদকন্তং ৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০৪) মরিযাদাযং. ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে, জীৰিকান’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৮০; ইতিৰু. ৯১) লামকে. ‘‘এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৯৩; সং. নি. ২.৫১) অভাৰে. সব্বপচ্চযসঙ্খযো হি দুক্খস্স অভাৰো কোটীতিপি ৰুচ্চতি. ‘‘তযো অন্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫) কোট্ঠাসে. ‘‘ইঙ্ঘ তাৰ সুত্তন্তং ৰা গাথাযো ৰা অভিধম্মং ৰা পরিযাপুণস্সু, সুত্তন্তে ওকাসং কারাপেত্ৰা’’তি (পাচি. ৪৪২) চ আদীসু পদপূরণে. ‘‘গামন্তং ৰা ওসটো (পারা. ৪০৯-৪১০; চূল়ৰ. ৩৪৩) গামন্তসেনাসন’’ন্তিআদীসু (পারা. অট্ঠ. ২.৪১০) সমীপে. স্ৰাযমিধ কোট্ঠাসে ৰত্ততীতি অযমেকো কোট্ঠাসোতি.
সন্তো পরমত্থতো ৰিজ্জমানো ধম্মসমূহোতি সক্কাযো, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. তেনাহ ‘‘তেভূমকৰট্ট’’ন্তি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
মজ্ঝেসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পুরিসিন্দ্রিযঞাণসুত্তৰণ্ণনা
৬২. অট্ঠমে নিব্বত্তিৰসেন অপাযসংৰত্তনিযেন ৰা কম্মুনা অপাযেসু নিযুত্তোতি আপাযিকো নেরযিকোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. অৰীচিম্হি উপ্পজ্জিত্ৰা তত্থ আযুকপ্পসঞ্ঞিতং অন্তরকপ্পং তিট্ঠতীতি কপ্পট্ঠো. নিরযূপপত্তিপরিহরণৰসেন তিকিচ্ছিতুং অসক্কুণেয্যোতি অতেকিচ্ছো. অখণ্ডানীতি একদেসেনপি অখণ্ডিতানি. ভিন্নকালতো পট্ঠায বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. অপূতীনীতি উদকতেমনেন অপূতিকানি. পূতিকঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. অৰাতাতপহতানীতি ৰাতেন চ আতপেন চ ন হতানি নিরোজতং ন পাপিতানি. নিরোজঞ্হি কসটং বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. ‘‘সারাদানী’’তি ৰত্তব্বে আ-কারস্স রস্সত্তং কত্ৰা পাল়িযং ‘‘সারদানী’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘সারাদানী’’তি. তণ্ডুলসারস্স আদানতো সারাদানি, গহিতসারানি পতিট্ঠিতসারানি. নিস্সরঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সুখসযিতানীতি চত্তারো মাসে কোট্ঠে পক্খিত্তনিযামেনেৰ সুখসযিতানি সুট্ঠু সন্নিচিতানি. মণ্ডখেত্তেতি ঊসখারাদিদোসেহি অৰিদ্ধস্তে সারক্খেত্তে. অভিদোতি অভি-সদ্দেন সমানত্থনিপাতপদন্তি আহ ‘‘অভিঅড্ঢরত্ত’’ন্তি. নত্থি এতস্স ভিদাতি ৰা অভিদো. ‘‘অভিদং অড্ঢরত্ত’’ন্তি ৰত্তব্বে উপযোগত্থে পচ্চত্তৰচনং. অড্ঢরত্তন্তি চ অচ্চন্তসংযোগৰচনং, ভুম্মত্থে ৰা. তস্মা অভিদো অড্ঢরত্তন্তি অভিন্নে অড্ঢরত্তসমযেতি অত্থো. পুণ্ণমাসিযঞ্হি গগনমজ্ঝস্স পুরতো ৰা পচ্ছতো ৰা চন্দে ঠিতে অড্ঢরত্তসমযো ভিন্নো নাম হোতি, মজ্ঝে এৰ পন ঠিতে অভিন্নো নাম.
সুপ্পবুদ্ধসুনক্খত্তাদযোতি এত্থ (ধ. প. অট্ঠ. ২.১২৭ সুপ্পবুদ্ধসক্যৰত্থু) সুপ্পবুদ্ধো কির সাকিযো ‘‘মম ধীতরং ছড্ডেত্ৰা নিক্খন্তো, মম পুত্তং পব্বাজেত্ৰা তস্স ৰেরিট্ঠানে ঠিতো চা’’তি ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি সত্থরি আঘাতং বন্ধিত্ৰা একদিৰসং ‘‘ন দানি নিমন্তিতট্ঠানং গন্ত্ৰা ভুঞ্জিতুং দস্সামী’’তি গমনমগ্গং পিদহিত্ৰা অন্তরৰীথিযং সুরং পিৰন্তো নিসীদি. অথস্স সত্থরি ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতে তং ঠানং আগতে ‘‘সত্থা আগতো’’তি আরোচেসুং. সো আহ – ‘‘পুরতো গচ্ছাতি তস্স ৰদেথ, নাযং মযা মহল্লকতরো, নাস্স মগ্গং দস্সামী’’তি. পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানোপি তথেৰ নিসীদি. সত্থা মাতুলস্স সন্তিকা মগ্গং অলভিত্ৰা ততোৰ নিৰত্তি. সোপি চরপুরিসং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ তস্স কথং সুত্ৰা এহী’’তি. সত্থাপি নিৰত্তন্তো সিতং কত্ৰা আনন্দত্থেরেন – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, সিতপাতুকম্মে পচ্চযো’’তি পুট্ঠো আহ – ‘‘পস্সসি, আনন্দ, সুপ্পবুদ্ধ’’ন্তি. পস্সামি, ভন্তে. ভারিযং তেন কম্মং কতং মাদিসস্স বুদ্ধস্স মগ্গং অদেন্তেন, ইতো সত্তমে দিৰসে হেট্ঠাপাসাদে পাসাদমূলে পথৰিযা পৰিসিস্সতী’’তি আচিক্খি.
সুনক্খত্তোপি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৭) পুব্বে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা দিব্বচক্খুপরিকম্মং পুচ্ছি. অথস্স ভগৰা কথেসি. সো দিব্বচক্খুং নিব্বত্তেত্ৰা আলোকং ৰড্ঢেত্ৰা ওলোকেন্তো দেৰলোকে নন্দনৰনচিত্তলতাৰনফারুসকৰনমিস্সকৰনেসু দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰমানে দেৰপুত্তে চ দেৰধীতরো চ দিস্ৰা – ‘‘এতেসং এৰরূপায অত্তভাৰসম্পত্তিযা ঠিতানং কির মধুরো নু খো সদ্দো ভৰিস্সতী’’তি সদ্দং সোতুকামো হুত্ৰা দসবলং উপসঙ্কমিত্ৰা দিব্বসোতধাতুপরিকম্মং পুচ্ছি. ভগৰা পনস্স – ‘‘দিব্বসোতধাতুস্স উপনিস্সযো নত্থী’’তি ঞত্ৰা পরিকম্মং ন কথেসি. ন হি বুদ্ধা যং ন ভৰিস্সতি, তস্স পরিকম্মং কথেন্তি. সো ভগৰতি আঘাতং বন্ধিত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অহং সমণং গোতমং পঠমং দিব্বচক্খুপরিকম্মং পুচ্ছিং, সো ময্হং ‘সম্পজ্জতু ৰা মা ৰা সম্পজ্জতূ’তি কথেসি. অহং পন পচ্চত্তপুরিসকারেন তং নিব্বত্তেত্ৰা দিব্বসোতধাতুপরিকম্মং পুচ্ছিং, তং মে ন কথেসি. অদ্ধা এৰং হোতি ‘অযং রাজপব্বজিতো দিব্বচক্খুঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা, দিব্বসোতঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা, চেতোপরিযকম্মঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা, আসৰানং খযে ঞাণং নিব্বত্তেত্ৰা, মযা সমসমো ভৰিস্সতী’তি ইস্সামচ্ছরিযৰসেন ময্হং ন কথেতী’’তি ভিয্যোসো আঘাতং বন্ধিত্ৰা কাসাযানি ছড্ডেত্ৰা গিহিভাৰং পত্ৰাপি ন তুণ্হীভূতো ৰিহাসি. দসবলং পন অসতা তুচ্ছেন অব্ভাচিক্খিত্ৰা অপাযূপগো অহোসি. তম্পি ভগৰা ব্যাকাসি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘এৰম্পি খো, ভগ্গৰ, সুনক্খত্তো লিচ্ছৰিপুত্তো মযা ৰুচ্চমানো অপক্কমেৰ ইমস্মা ধম্মৰিনযা, যথা তং আপাযিকো’’তি (দী. নি. ৩.৬). তেন ৰুত্তং ‘‘অপরেপি সুপ্পবুদ্ধসুনক্খত্তাদযো ভগৰতা ঞাতাৰা’’তি. আদি-সদ্দেন কোকালিকাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
সুসীমো পরিব্বাজকোতি (সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৭০) এৰংনামকো ৰেদঙ্গেসু কুসলো পণ্ডিতো পরিব্বাজকো. অঞ্ঞতিত্থিযা হি পরিহীনলাভসক্কারসিলোকা ‘‘সমণো গোতমো ন জাতিগোত্তাদীনি আরব্ভ লাভগ্গপ্পত্তো জাতো, কৰিসেট্ঠো পনেস উত্তমকৰিতায সাৰকানং বন্ধং বন্ধিত্ৰা দেতি. তে তং উগ্গণ্হিত্ৰা উপট্ঠাকানং উপনিসিন্নকথম্পি অনুমোদনম্পি সরভঞ্ঞম্পীতি এৰমাদীনি কথেন্তি. তে তেসং পসন্নানং লাভং উপসংহরন্তি. সচে মযং যং সমণো গোতমা জানাতি, ততো থোকং জানেয্যাম, অত্তনো সমযং তত্থ পক্খিপিত্ৰা মযম্পি উপট্ঠাকানং কথেয্যাম. ততো এতেহি লাভিতরা ভৰেয্যাম. কো নু খো সমণস্স গোতমস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা খিপ্পমেৰ উগ্গণ্হিতুং সক্খিস্সতী’’তি এৰং চিন্তেত্ৰা ‘‘সুসিমো পটিবলো’’তি দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমাহংসু ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো সুসীম, সমণে গোতমে ব্রহ্মচরিযং চর, ত্ৰং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা অম্হে ৰাচেয্যাসি, তং মযং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা গিহীনং ভাসিস্সাম, এৰং মযম্পি সক্কতা ভৰিস্সাম গরুকতা মানিতা পূজিতা লাভিনো চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারান’’ন্তি (সং. নি. ২.৭০).
অথ সুসীমো পরিব্বাজকো তেসং ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা যেনানন্দো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. থেরো চ তং আদায ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং আরোচেসি. ভগৰা পন চিন্তেসি ‘‘অযং পরিব্বাজকো তিত্থিযসমযে ‘অহং পাটিএক্কো সত্থা’তি পটিজানমানো চরতি, ‘ইধেৰ মগ্গব্রহ্মচরিযং চরিতুং ইচ্ছামী’তি কির ৰদতি, কিং নু খো মযি পসন্নো, উদাহু ময্হং ৰা মম সাৰকানং ধম্মকথায পসন্নো’’তি. অথস্স একট্ঠানেপি পসাদাভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অযং মম সাসনে ‘ধম্মং থেনেস্সামী’তি পব্বজতি, ইতিস্স আগমনং অপরিসুদ্ধং, নিপ্ফত্তি নু খো কীদিসা’’তি ওলোকেন্তো ‘‘কিঞ্চাপি ‘ধম্মং থেনেস্সামী’তি পব্বজতি, কতিপাহেনেৰ পন ঘটেত্ৰা অরহত্তং গণ্হিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘তেনহানন্দ, সুসীমং পব্বাজেথা’’তি আহ. তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘এৰং ভগৰতা কো ঞাতো? সুসীমো পরিব্বাজকো’’তি.
সন্ততিমহামত্তোতি (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৪১ সন্ততিমহামত্তৰত্থু) সো কির একস্মিং কালে রঞ্ঞো পসেনদিস্স পচ্চন্তং কুপিতং ৰূপসমেত্ৰা আগতো. অথস্স রাজা তুট্ঠো সত্ত দিৰসানি রজ্জং দত্ৰা একং নচ্চগীতকুসলং ইত্থিং অদাসি. সো সত্ত দিৰসানি সুরামদমত্তো হুত্ৰা সত্তমে দিৰসে সব্বালঙ্কারপ্পটিমণ্ডিতো হত্থিক্খন্ধৰরগতো নহানতিত্থং গচ্ছন্তো সত্থারং পিণ্ডায পৰিসন্তং দ্ৰারন্তরে দিস্ৰা হত্থিক্খন্ধৰরগতোৰ সীসং চালেত্ৰা ৰন্দি. সত্থা সিতং কত্ৰা ‘‘কো নু খো, ভন্তে, সিতপাতুকরণে হেতূ’’তি আনন্দত্থেরেন পুট্ঠো সিতকারণং আচিক্খন্তো আহ – ‘‘পস্সসি, আনন্দ, সন্ততিমহামত্তং, অজ্জেৰ সব্বাভরণপ্পটিমণ্ডিতো মম সন্তিকং আগন্ত্ৰা চাতুপ্পদিকগাথাৰসানে অরহত্তং পত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰং কো ঞাতো ভগৰতাতি? সন্ততিমহামত্তো’’তি.
পুরিসিন্দ্রিযঞাণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. নিব্বেধিকসুত্তৰণ্ণনা
৬৩. নৰমে পরিহাযতি অত্তনো ফলং পরিগ্গহেত্ৰা ৰত্ততি, তস্স ৰা কারণভাৰং উপগচ্ছতীতি পরিযাযোতি ইধ কারণং ৰুত্তন্তি আহ ‘‘নিব্বিজ্ঝনকারণ’’ন্তি.
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, অহতানং ৰত্থানং দিগুণং সঙ্ঘাটি’’ন্তি এত্থ হি পটলট্ঠো গুণট্ঠো. ‘‘অচ্চেন্তি কালা তরযন্তি রত্তিযো, ৰযোগুণা অনুপুব্বং জহন্তী’’তি (সং. নি. ১.৪) এত্থ রাসট্ঠো গুণট্ঠো. ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯) এত্থ আনিসংসট্ঠো. ‘‘অন্তং অন্তগুণং (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০; খু. পা. ৩.দ্ৰত্তিংসাকারো), কযিরা মালাগুণে বহূ’’তি (ধ. প. ৫৩) এত্থ বন্ধনট্ঠো গুণট্ঠো. ইধাপি এসোৰ অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘বন্ধনট্ঠেন গুণা’’তি. কামরাগস্স সংযোজনস্স পচ্চযভাৰেন ৰত্থুকামেসুপি বন্ধনট্ঠো রাসট্ঠো ৰা গুণট্ঠো দট্ঠব্বো. চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাতি ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণতংদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি জানিতব্বা. সোতৰিঞ্ঞেয্যাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ইট্ঠারম্মণভূতাতি সভাৰেনেৰ ইট্ঠারম্মণজাতিকা, ইট্ঠারম্মণভাৰং ৰা পত্তা. কমনীযাতি কামেতব্বা. মনৰড্ঢনকাতি মনোহরা. এতেন পরিকপ্পনতোপি ইট্ঠারম্মণভাৰং সঙ্গণ্হাতি. পিযজাতিকাতি পিযাযিতব্বসভাৰা. কামূপসঞ্হিতাতি কামরাগেন উপেচ্চ সম্বন্ধনীযা সম্বন্ধা কাতব্বা. তেনাহ ‘‘আরম্মণং কত্ৰা’’তিআদি. সঙ্কপ্পরাগোতি ৰা সুভাদিৰসেন সঙ্কপ্পিতৰুত্থম্হি উপ্পন্নরাগো. এৰমেত্থ ৰত্থুকামং পটিক্খিপিত্ৰা কিলেসকামো ৰুত্তো তস্সেৰ ৰসেন তেসম্পি কামভাৰসিদ্ধিতো, কিলেসকামস্সপি ইট্ঠৰেদনা দিট্ঠাদিসম্পযোগভেদেন পৰত্তিআকারভেদেন চ অত্থি ৰিচিত্তকাতি ততো ৰিসেসেতুং ‘‘চিত্রৰিচিত্রারম্মণানী’’তি আহ, নানপ্পকারানি রূপাদিআরম্মণানীতি অত্থো.
অথেত্থ ধীরা ৰিনযন্তি ছন্দন্তি অথ এতেসু আরম্মণেসু ধিতিসম্পন্না পণ্ডিতা ছন্দরাগং ৰিনযন্তি.
তজ্জাতিকন্তি তংসভাৰং, অত্থতো পন তস্স কামস্স অনুরূপন্তি ৰুত্তং হোতি. পুঞ্ঞস্স ভাগো পুঞ্ঞভাগো, পুঞ্ঞকোট্ঠাসো. তেন নিব্বত্তো, তত্থ ৰা ভৰোতি পুঞ্ঞভাগিযো. অপুঞ্ঞভাগিযোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰিপাকোযেৰ ৰেপক্কন্তি আহ ‘‘ৰোহারৰিপাক’’ন্তি.
সব্বসঙ্গাহিকাতি কুসলাকুসলসাধারণা. সংৰিদহনচেতনাতি সম্পযুত্তধম্মেসু সংৰিদহনলক্খণা চেতনা. উরত্তাল়িন্তি উরং তাল়েত্ৰা. একপদন্তি একপদচিতং মন্তং. তেনাহ ‘‘একপদমন্তং ৰা’’তিআদি.
নিব্বেধিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা
৬৪. দসমে তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি তথাগতস্সেৰ বলানি. ননু চেতানি সাৰকানম্পি একচ্চানি উপ্পজ্জন্তীতি? কামং উপ্পজ্জন্তি, যাদিসানি পন বুদ্ধানং ঠানাট্ঠানঞাণাদীনি, ন তাদিসানি তদঞ্ঞেসং কদাচি উপ্পজ্জন্তীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি. ইমমেৰ হি যথাৰুত্তং লেসং অপেক্খিত্ৰা সাধারণভাৰতো আসযানুসযঞাণাদীসু এৰ অসাধারণসমঞ্ঞা নিরুল়্হা. যথা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞস্স সম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতবলানীতি ৰা তথাগতবলানি. উসভস্স ইদং আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. পমুখনাদন্তি সেট্ঠনাদং. পটিৰেধঞাণঞ্চেৰ দেসনাঞাণঞ্চাতি এত্থ পঞ্ঞায পভাৰিতং অত্তনো অরিযফলাৰহং পটিৰেধঞাণং. করুণায পভাৰিতং সাৰকানং অরিযফলাৰহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৰেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৰিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. তুসিতভৰনতো যাৰ মহাবোধিপল্লঙ্কে অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দীপঙ্করতো পট্ঠায যাৰ অরহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৰত্তমানং পৰত্তন্তি দুৰিধং. তঞ্হি যাৰ অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিমগ্গা পৰত্তমানং, ফলক্খণে পৰত্তং নাম. তেসু পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং, বুদ্ধানঞ্ঞেৰ ওরসঞাণং.
ঠানঞ্চ ঠানতো পজানাতীতি কারণঞ্চ কারণতো পজানাতি. যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি. ভগৰা ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানং, যে যে ধম্মা যেযং যেযং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং অট্ঠান’’ন্তি পজানন্তো ঠানতো অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি.
সমাদিযন্তীতি সমাদানানি, তানি পন সমাদিযিত্ৰা কতানি হোন্তীতি আহ ‘‘সমাদিযিত্ৰা কতান’’ন্তি. কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানন্তি এতেন ‘‘সমাদান’’ন্তি সদ্দস্স অপুব্বত্থাভাৰং দস্সেতি মুত্তগতসদ্দে গতসদ্দস্স ৰিয. গতীতি নিরযাদিগতিযো. উপধীতি অত্তভাৰো. কালোতি কম্মস্স ৰিপচ্চনারহকালো. পযোগোতি ৰিপাকুপ্পত্তিযা পচ্চযভূতা কিরিযা.
চতুন্নং ঝানানন্তি পচ্চনীকজ্ঝাপনট্ঠেন আরম্মণূপনিজ্ঝানট্ঠেন চ চতুন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানং. চতুক্কনযেন হেতং ৰুত্তং. অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানন্তি ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনং (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; ধ. স. ২৪৮; পটি. ম. ১.২০৯) অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং. তিণ্ণং সমাধীনন্তি সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং. নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনন্তি পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনং নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. এত্থ চ পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাধীতিপি নামং, সমাপত্তীতিপি চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৰতো, নিরোধসমাপত্তিযা তদভাৰতো ন সমাধীতি নামং. হানভাগিযং ধম্মন্তি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিপক্খন্দনং. ৰিসেসভাগিযং ধম্মন্তি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং দুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনং. ইতি সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিদুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনানি হানভাগিযৰিসেসভাগিযধম্মাতি দস্সিতানি. তেহি পন ঝানানং তংসভাৰতা ধম্মসদ্দেন ৰুত্তা. তস্মাতি ৰুত্তমেৰত্থং হেতুভাৰেন পচ্চামসতি. ৰোদানন্তি পগুণতাসঙ্খাতং ৰোদানং. তঞ্হি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমস্স পচ্চযত্তা ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. যে পন ‘‘নিরোধতো ফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠানন্তি পাল়ি নত্থী’’তি ৰদন্তি. তে ‘‘নিরোধা ৰুট্ঠহন্তস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমায পাল়িযং (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) পটিসেধেতব্বা.
সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.