(১৪) ৪. রাজৰগ্গো
১. পঠমচক্কানুৰত্তনসুত্তৰণ্ণনা
১৩১. চতুত্থস্স পঠমে অত্থঞ্ঞূতি হিতঞ্ঞূ. হিতপরিযাযো হেত্থ অত্থ-সদ্দো ‘‘অত্তত্থো পরত্থো’’তিআদীসু (মহানি. ৬৯; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেসো ৮৫; পটি. ম. ৩.৫) ৰিয. যস্মা চেস পরেসং হিতং জানন্তো তে অত্তনি রঞ্জেতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘রঞ্জিতুং জানাতী’’তি. দণ্ডেতি অপরাধানুরূপে দণ্ডনে. বলম্হীতি বলকাযে. পঞ্চ অত্থেতি অত্তত্থো, পরত্থো, উভযত্থো, দিট্ঠধম্মিকো অত্থো, সম্পরাযিকো অত্থোতি এৰং পঞ্চপ্পভেদে অত্থে. চত্তারো ধম্মেতি চতুসচ্চধম্মে, কামরূপারূপলোকুত্তরভেদে ৰা চত্তারো ধম্মে. পটিগ্গহণপরিভোগমত্তঞ্ঞুতায এৰ পরিযেসনৰিস্সজ্জনমত্তঞ্ঞুতাপি বোধিতা হোন্তীতি ‘‘পটিগ্গহণপরিভোগমত্তং জানাতি’’ইচ্চেৰ ৰুত্তং.
উত্তরতি অতিক্কমতি, অভিভৰতীতি ৰা উত্তরং, নত্থি এত্থ উত্তরন্তি অনুত্তরং. অনতিসযং, অপ্পটিভাগং ৰা অনেকাসু দেৰমনুস্সপরিসাসু অনেকসতক্খত্তুং তেসং অরিযসচ্চপ্পটিৰেধসম্পাদনৰসেন পৰত্তা ভগৰতো ধম্মদেসনা ধম্মচক্কং. অপিচ সব্বপঠমং অঞ্ঞাতকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখায অট্ঠারসপরিসগণায ব্রহ্মকোটিযা চতুসচ্চস্স পটিৰেধৰিধাযিনী যা ধম্মদেসনা, তস্সা সাতিসযা ধম্মচক্কসমঞ্ঞা. তত্থ সতিপট্ঠানাতিধম্মো এৰ পৰত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. চক্কন্তি ৰা আণা ধম্মতো অনপেতত্তা, ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ ‘‘ধম্মঞ্চ পৰত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৰত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৰত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০-৪১). অপ্পটিৰত্তিযন্তি ধম্মিস্সরস্স ভগৰতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ধম্মচক্কস্স অনুত্তরভাৰতো অপ্পটিসেধনীযং. কেহি পন অপ্পটিৰত্তিযন্তি আহ – ‘‘সমণেন ৰা’’তিআদি. তত্থ সমণেনাতি পব্বজ্জং উপগতেন. ব্রাহ্মণেনাতি জাতিব্রাহ্মণেন. সাসনপরমত্থসমণব্রাহ্মণানঞ্হি পটিলোমচিত্তংযেৰ নত্থি. দেৰেনাতি কামাৰচরদেৰেন. কেনচীতি যেন কেনচি অৰসিট্ঠপারিসজ্জেন. এত্তাৰতা অট্ঠন্নম্পি পরিসানং অনৰসেসপরিযাদানং দট্ঠব্বং. লোকস্মিন্তি সত্তলোকে.
পঠমচক্কানুৰত্তনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযচক্কানুৰত্তনসুত্তৰণ্ণনা
১৩২. দুতিযে চক্কৰত্তিৰত্তন্তি দসৰিধং, দ্ৰাদসৰিধং ৰা চক্কৰত্তিভাৰাৰহং ৰত্তং. তত্থ অন্তোজনস্মিং বলকাযে ধম্মিকাযেৰ রক্খাৰরণগুত্তিযা সংৰিধানং, খত্তিযেসু, অনুযন্তেসু, ব্রাহ্মণগহপতিকেসু, নেগমজানপদেসু, সমণব্রাহ্মণেসু, মিগপক্খীসু, অধম্মিকপটিক্খেপো, অধনানং ধনানুপ্পদানং, সমণব্রাহ্মণে উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্হপুচ্ছনন্তি ইদং দসৰিধং চক্কৰত্তিৰত্তং. ইদমেৰ চ গহপতিকে পক্খিজাতে চ ৰিসুং কত্ৰা গহণৰসেন দ্ৰাদসৰিধং. পিতরা পৰত্তিতমেৰ অনুপ্পৰত্তেতীতি দসৰিধং ৰা দ্ৰাদসৰিধং ৰা চক্কৰত্তিৰত্তং পূরেত্ৰা নিসিন্নস্স পুত্তস্স অঞ্ঞং পাতুভৰতি, সো তং পৰত্তেতি. রতনমযত্তা পন সদিসট্ঠেন তদেৰেতন্তি কত্ৰা ‘‘পিতরা পৰত্তিত’’ন্তি ৰুত্তং. যস্মা ৰা সো ‘‘অপ্পোস্সুক্কো, ত্ৰং দেৰ, হোহি, অহমনুসাসিস্সামী’’তি আহ. তস্মা পিতরা পৰত্তিতং আণাচক্কং অনুপ্পৰত্তেতি নামাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যঞ্হি অত্তনো পুঞ্ঞানুভাৰসিদ্ধং চক্করতনং, তং নিপ্পরিযাযতো তেন পৰত্তিতং নাম, নেতরন্তি পঠমনযো ৰুত্তো. যস্মা পৰত্তিতস্সেৰ অনুৰত্তনং, পঠমনযো চ তংসদিসে তব্বোহারৰসেন ৰুত্তোতি তং অনাদিযিত্ৰা দুতিযনযো ৰুত্তো.
দুতিযচক্কানুৰত্তনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. যস্সংদিসংসুত্তৰণ্ণনা
১৩৪. চতুত্থে ‘‘উভতো সুজাতো’’তি এত্তকে ৰুত্তে যেহি কেহিচি দ্ৰীহি ভাগেহি সুজাততা পঞ্ঞাপেয্য, সুজাত-সদ্দো চ ‘‘সুজাতো চারুদস্সনো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৩; থেরগা. ৮১৮) আরোহসম্পত্তিপরিযাযোতি জাতিৰসেন সুজাততং ৰিভাৰেতুং ‘‘মাতিতো চ পিতিতো চা’’তি ৰুত্তং. অনোরসপুত্তৰসেনপি লোকে মাতুপিতুসমঞ্ঞা দিস্সতি, ইধ পন সা ওরসপুত্তৰসেন ইচ্ছিতাতি দস্সেতুং ‘‘সংসুদ্ধগ্গহণিকো’’তি ৰুত্তং. গব্ভং গণ্হাতি ধারেতীতি গহণী, গব্ভাসযসঞ্ঞিতো মাতুকুচ্ছিপ্পদেসো. তেনাহ ‘‘সংসুদ্ধায মাতুকুচ্ছিযা সমন্নাগতো’’তি. যথাভুত্তস্স আহারস্স ৰিপাচনৰসেন গণ্হনতো অছড্ডনতো গহণী, তেজোধাতু. পিতা চ মাতা চ পিতরো. পিতূনং পিতরো পিতামহা. তেসং যুগো পিতামহযুগো, তস্মা যাৰ সত্তমা পিতামহযুগা, পিতামহদ্ৰন্দাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এৰঞ্হি পিতামহগ্গহণেনেৰ মাতামহোপি গহিতোতি সো অট্ঠকথাযং ৰিসুং ন উদ্ধতো. যুগ-সদ্দো চেত্থ একসেসনযেন দট্ঠব্বো ‘‘যুগো চ যুগো চ যুগো’’তি. এৰঞ্হি তত্থ তত্থ দ্ৰিন্নং গহিতমেৰ হোতি. তেনাহ ‘‘ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুরিসা পিতামহগ্গহণেনেৰ গহিতা’’তি. পুরিসগ্গহণঞ্চেত্থ উক্কট্ঠনিদ্দেসৰসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. এৰঞ্হি ‘‘মাতিতো’’তি পাল়িৰচনং সমত্থিতং হোতি.
অক্খিত্তোতি অপ্পত্তক্খেপো. অনৰক্খিত্তোতি সম্পত্তৰিৰাদাদীসু ন অৰক্খিত্তো ন ছড্ডিতো. জাতিৰাদেনাতি হেতুম্হি করণৰচনন্তি দস্সেতুং ‘‘কেন কারণেনা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ ‘‘উভতো…পে… পিতামহযুগা’’তি এতেন খত্তিযস্স যোনিদোসাভাৰো দস্সিতো সংসুদ্ধগ্গহণিকভাৰকিত্তনতো. ‘‘অক্খিত্তো’’তি ইমিনা কিরিযাপরাধাভাৰো. কিরিযাপরাধেন হি সত্তা খেপং পাপুণন্তি. ‘‘অনুপক্কুট্ঠো’’তি ইমিনা অযুত্তসংসগ্গাভাৰো. অযুত্তসংসগ্গঞ্হি পটিচ্চ সত্তা অক্কোসং লভন্তি.
অড্ঢতা নাম ৰিভৰসম্পন্নতা, সা তং তং উপাদাযুপাদায ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘যো কোচি অত্তনো সন্তকেন ৰিভৰেন অড্ঢো হোতী’’তি. তথা মহদ্ধনতাপীতি তং উক্কংসগতং দস্সেতুং ‘‘মহতা অপরিমাণসঙ্খেন ধনেন সমন্নাগতো’’তি ৰুত্তং. ভুঞ্জিতব্বতো পরিভুঞ্জিতব্বতো ৰিসেসতো কামা ভোগা নামাতি আহ ‘‘পঞ্চকামগুণৰসেনা’’তি. কোট্ঠং ৰুচ্চতি ধঞ্ঞস্স আৰসনট্ঠানং, কোট্ঠভূতং অগারং কোট্ঠাগারং. তেনাহ ‘‘ধঞ্ঞেন চ পরিপুণ্ণকোট্ঠাগারো’’তি. এৰং সারগব্ভং কোসো, ধঞ্ঞপরিট্ঠপনট্ঠানঞ্চ কোট্ঠাগারন্তি দস্সেত্ৰা ইদানি ততো অঞ্ঞথা তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথা অসিনো তিক্খভাৰপরিহারকো পটিচ্ছদো ‘‘কোসো’’তি ৰুচ্চতি. এৰং রঞ্ঞো তিক্খভাৰপরিহারং কত্ৰা চতুরঙ্গিনী সেনা কোসোতি আহ ‘‘চতুব্বিধো কোসো হত্থী অস্সা রথা পত্তী’’তি. ৰত্থকোট্ঠাগারগ্গহণেনেৰ সব্বস্সপি ভণ্ডট্ঠপনট্ঠানস্স গহিতত্তা ‘‘তিৰিধং কোট্ঠাগার’’ন্তি ৰুত্তং.
যস্সা পঞ্ঞায ৰসেন পুরিসো ‘‘পণ্ডিতো’’তি ৰুচ্চতি, তং পণ্ডিচ্চন্তি আহ ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো’’তি. তংতংইতিকত্তব্বতাসু ছেকভাৰো ব্যত্তভাৰো ৰেয্যত্তিযং. সম্মোহং হিংসতি ৰিধমতীতি মেধা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৰী. ঠানে ঠানে উপ্পত্তি এতিস্সা অত্থীতি ঠানুপ্পত্তি, ঠানসো উপ্পজ্জনপঞ্ঞা. ৰড্ঢিঅত্থেতি ৰড্ঢিসঙ্খাতে অত্থে.
যস্সংদিসংসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৯. পত্থনাসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৩৫-৯. পঞ্চমে হত্থিস্মিন্তি হত্থিসিপ্পে. হত্থীতি হি হত্থিৰিসযত্তা হত্থিসন্নিস্সিতত্তা চ হত্থিসিপ্পং গহিতং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. ৰযতীতি ৰযো, সোভনেসু কত্থচি অপক্খলন্তো অৰিত্থাযন্তো তানি সন্ধারেতুং সক্কোতীতি অত্থো. ন ৰযো অৰযো, তানি অত্থতো সদ্দতো চ সন্ধারেতুং ন সক্কোতি. অৰযো ন হোতীতি অনৰযো. দ্ৰে পটিসেধা পকতিং গমেন্তীতি আহ ‘‘অনৰযোতি সমত্থো’’তি. ছট্ঠাদীনি উত্তানত্থানেৰ.
পত্থনাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সোতসুত্তৰণ্ণনা
১৪০. দসমে তিব্বানন্তি তিক্খানং. খরানন্তি কক্কসানং. কটুকানন্তি দারুণানং. অসাতানন্তি নসাতানং অপ্পিযানং. ন তাসু মনো অপ্পেতি, ন তা মনং অপ্পাযন্তি ৰড্ঢেন্তীতি অমনাপা.
সোতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
রাজৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.