৫. রোহিতস্সৰগ্গো

১. সমাধিভাৰনাসুত্তৰণ্ণনা

৪১. পঞ্চমস্স পঠমে দিট্ঠধম্মসুখৰিহারাযাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে সুখৰিহারত্থায, নিক্কিলেসতায নিরামিসেন সুখেন ৰিহরণত্থাযাতি অত্থো. ইমিনা চত্তারি ফলসমাপত্তিজ্ঝানানি খীণাসৰস্স আসৰক্খযাধিগমতো অপরভাগে অধিগতরূপারূপজ্ঝানানি চ কথিতানি. দিব্বচক্খুঞাণদস্সনপ্পটিলাভাযাতি দিব্বচক্খুঞাণপ্পটিলাভত্থায. দিব্বচক্খুঞাণঞ্হি রূপগতস্স দিব্বস্স ইতরস্স চ দস্সনট্ঠেন ইধ ‘‘ঞাণদস্সন’’ন্তি অধিপ্পেতং. আলোকসঞ্ঞং মনসি করোতীতি দিৰা ৰা রত্তিং ৰা সূরিযদীপচন্দমণিউক্কাৰিজ্জুলতাদীনং আলোকো দিৰা রত্তিঞ্চ উপলদ্ধো, যথালদ্ধৰসেনেৰ আলোকং মনসি করোতি চিত্তে ঠপেতি, তথা চ নং মনসি করোতি, যথাস্স সুভাৰিতালোককসিণস্স ৰিয কসিণালোকো যথিচ্ছকং যাৰদিচ্ছকঞ্চ সো আলোকো রত্তিযং উপতিট্ঠতি, যেন তত্থ দিৰাসঞ্ঞং ঠপেতি, দিৰা ৰিয ৰিগতথিনমিদ্ধো হোতি. তেনাহ ‘‘যথা দিৰা তথা রত্তি’’ন্তি.

যথা দিৰা আলোকসঞ্ঞা মনসি কতা, তথেৰ নং রত্তিম্পি মনসি করোতীতি যথা দিৰা দিট্ঠো আলোকো, তথেৰ তং রত্তিং মনসি করোতি. দুতিযপদেতি ‘‘যথা রত্তিং তথা দিৰা’’তি ইমস্মিং ৰাক্যে. এস নযোতি ইমিনা যথা রত্তিযং চন্দালোকাদি আলোকো দিট্ঠো, এৰমেৰ রত্তিং দিট্ঠাকারেনেৰ দিৰা তং আলোকং মনসি করোতি চিত্তে ঠপেতীতি ইমমত্থং অতিদিসতি. ইতি ৰিৰটেন চেতসাতি এৰং অপিহিতেন চিত্তেন, থিনমিদ্ধাপিধানেন অপিহিতচিত্তেনাতি ৰুত্তং হোতি. অপরিযোনদ্ধেনাতি সমন্ততো অনদ্ধেন অসঞ্ছাদিতেন. কিঞ্চাপীতিআদিনা অত্তনা ৰুত্তমেৰত্থং সমত্থেতি. আলোকসদিসং কতং ‘‘যথা দিৰা তথা রত্তি’’ন্তিআদিনা.

সত্তট্ঠানিকস্সাতি ‘‘অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৪; ২.৩৭৬; ম. নি. ১.১০৯) ৰুত্তস্স সত্তট্ঠানিকস্স সতিসম্পজঞ্ঞস্স অত্থায. পরিগ্গহিতৰত্থারম্মণতাযাতি ৰত্থুনো আরম্মণস্স চ যাথাৰতো ৰিদিতভাৰেন. যথা হি সপ্পং পরিযেসন্তেন তস্স আসযে ৰিদিতে সোপি ৰিদিতো গহিতো এৰ চ হোতি মন্তাগদবলেন তস্স গহণস্স সুকরত্তা, এৰং ৰেদনায আসযভূতে ৰত্থুম্হি আরম্মণে চ ৰিদিতে আদিকম্মিকস্সপি ৰেদনা ৰিদিতা গহিতা এৰ হোতি সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ তস্সা গহণস্স সুকরত্তা. পগেৰ পরিঞ্ঞাতৰত্থুকস্স খীণাসৰস্স. তস্স হি উপ্পাদক্খণেপি ঠিতিক্খণেপি ভঙ্গক্খণেপি ৰেদনা ৰিদিতা পাকটা হোন্তি ‘‘তা ৰেদনা এৰং উপ্পজ্জিত্ৰা’’তিআদিনা. ন কেৰলঞ্চ ৰেদনা এৰ, ইধ ৰুত্তা সঞ্ঞাদযোপি অৰুত্তা চেতনাদযোপি ৰিদিতাৰ উপ্পজ্জন্তি চেৰ তিট্ঠন্তি চ নিরুজ্ঝন্তি চ. নিদস্সনমত্তঞ্হেতং, যদিদং পাল়িযং ৰেদনাসঞ্ঞাৰিতক্কগ্গহণং. তেন অনৰসেসতো সব্বধম্মানম্পি উপ্পাদাদিতো ৰিদিতভাৰং দস্সেতি.

অপিচ ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতি, উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি, অত্থঙ্গমো ৰিদিতো হোতি. কথং ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতি? অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো, তণ্হাসমুদযা কম্মসমুদযো, ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযোতি নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰেদনাক্খন্ধস্স সমুদযং পস্সতি. এৰং ৰেদনায উপ্পাদো ৰিদিতো হোতি. কথং ৰেদনায উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকরোতো খযতুপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি, দুক্খতো মনসিকরোতো ভযতুপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি, অনত্ততো মনসিকরোতো সুঞ্ঞতুপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি. এৰং ৰেদনায উপট্ঠানং ৰিদিতং হোতি. ইতি খযতো ভযতো সুঞ্ঞতো জানাতি. কথং ৰেদনায অত্থঙ্গমো ৰিদিতো হোতি? অৰিজ্জানিরোধা ৰেদনানিরোধো…পে… এৰং ৰেদনায অত্থঙ্গমো ৰিদিতো হোতি. ইমিনাপি নযেনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

ইতি রূপন্তি এত্থ ইতিসদ্দো অনৰসেসতো রূপস্স সরূপনিদস্সনত্থোতি তস্স ইদং রূপন্তি এতেন সাধারণতো সরূপনিদস্সনমাহ, এত্তকং রূপন্তি এতেন অনৰসেসতো, ন ইতো পরং রূপং অত্থীতি তব্বিনিমুত্তস্স অঞ্ঞস্স অভাৰং. ইতি ৰেদনাতিআদীসুপি অযং ৰেদনা, এত্তকা ৰেদনা, ইতো পরং ৰেদনা নত্থি. অযং সঞ্ঞা…পে… ইমে সঙ্খারা…পে… ইদং ৰিঞ্ঞাণং, এত্তকং ৰিঞ্ঞাণং, ইতো পরং ৰিঞ্ঞাণং নত্থীতি এৰমত্থো দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো’’তি.

ঞাণেন জানিত্ৰা পরোপরানি. পরোপরানীতি পরানি চ ওপরানি চ. উত্তমাধমানীতি পরত্তভাৰসকত্তভাৰাদীনি উত্তমাধমানি. চলিতন্তি তণ্হাদিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং. অনীঘোতি রাগাদিঈঘরহিতো. অতারি সোতি সো এৰরূপো অরহা জাতিজরং অতরি.

সমাধিভাৰনাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২-৪. পঞ্হব্যাকরণসুত্তাদিৰণ্ণনা

৪২-৪৪. দুতিযে এতেসং পঞ্হানন্তি একংসব্যাকরণাদীনং চতুন্নং পঞ্হানং. তস্মিং তস্মিং ঠানে ব্যাকরণং জানাতীতি ‘‘চক্খুং অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি একংসেনেৰ ব্যাকাতব্বং. ‘‘অনিচ্চা নাম চক্খু’’ন্তি পুট্ঠে পন ‘‘ন কেৰলং চক্খুমেৰ, সোতম্পি অনিচ্চ’’ন্তি এৰং ৰিভজিত্ৰা ব্যাকাতব্বং. ‘‘যথা চক্খুং তথা সোতং, যথা সোতং তথা চক্খু’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘কেনট্ঠেন পুচ্ছসী’’তি পটিপুচ্ছিত্ৰা ‘‘দস্সনট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে ‘‘ন হী’’তি ব্যাকাতব্বং. ‘‘অনিচ্চট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৰুত্তে ‘‘আমা’’তি ব্যাকাতব্বং. ‘‘তং জীৰং তং সরীর’’ন্তিআদীনি পুট্ঠেন পন ‘‘অব্যাকতমেতং ভগৰতা’’তি ঠপেতব্বো, এস পঞ্হো ন ব্যাকাতব্বোতি এৰং জানাতীতি অত্থো. অত্থসমাগমেনাতি অত্থস্স পটিলাভেন লদ্ধব্বেন. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমযো এৰ অভিসমযো, অভিমুখভাৰেন ৰা সমযো অভিসমযোতি এৰমেত্থ পদত্থো ৰেদিতব্বো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ততিযচতুত্থানি উত্তানত্থানেৰ.

পঞ্হব্যাকরণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-৬. রোহিতস্সসুত্তাদিৰণ্ণনা

৪৫-৪৬. পঞ্চমে (সং. নি. টী. ১.১.১০৭) একোকাসেতি চক্কৰাল়স্স পরিযন্তসঞ্ঞিতে একস্মিং ওকাসে. ভুম্মন্তি ‘‘যত্থা’’তি ইদং ভুম্মৰচনং. সামঞ্ঞতো ৰুত্তম্পি ‘‘সো লোকস্স অন্তো’’তি ৰচনতো ৰিসিট্ঠৰিসযমেৰ হোতি. ‘‘ন জাযতি, ন মীযতী’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ন চৰতি, ন উপপজ্জতী’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘ইদং অপরাপরং…পে… গহিত’’ন্তি. পদগমনেনাতি পদসা গমনেন. সত্থা সঙ্খারলোকস্স অন্তং সন্ধায ৰদতি উপরি সব্বানি পকাসেতুকামো. সঙ্খারলোকস্স হি অন্তো নিব্বানং.

দল়্হং থিরং ধনু এতস্সাতি দল়্হধন্ৰা, সো এৰ ‘‘দল়্হধম্মা’’তি ৰুত্তো. তেনাহ ‘‘দল়্হধনূ’’তি. উত্তমপ্পমাণং নাম সহস্সথামধনু. ধনুগ্গণ্হনসিপ্পচিত্তকতায ধনুগ্গহো, ন ধনুগ্গহণমত্তেনাতি আহ ‘‘ধনুগ্গহোতি ধনুআচরিযো’’তি. ‘‘ধনুগ্গহো’’তি ৰত্ৰা ‘‘সিক্খিতো’’তি ৰুত্তে ধনুসিক্খায সিক্খিতোতি ৰিঞ্ঞাযতি. সিক্খা চ এত্তকেন কালেন সিক্খন্তস্স উক্কংসগতা হোতীতি আহ ‘‘দ্ৰাদস ৰস্সানি ধনুসিপ্পং সিক্খিতো’’তি. উসভপ্পমাণেতি ৰীসতি যট্ঠিযো উসভং, তস্মিং উসভপ্পমাণে পদেসে. ৰালগ্গন্তি ৰালকোটিং. কতহত্থোতি পরিচিতহত্থো. কতসরক্খেপোতি থিরলক্খে চ চললক্খে চ পরেসং দস্সনৰসেন সরক্খেপস্স কতাপী. তেনাহ ‘‘দস্সিতসিপ্পো’’তি, ‘‘কতযোগ্গো’’তি কেচি. অসন্তি এতেনাতি অসনং, কণ্ডো. তালচ্ছাদিন্তি তালচ্ছাযং. সা পন রতনমত্তা ৰিদত্থিচতুরঙ্গুলা.

পুরত্থিমা সমুদ্দাতি একস্মিং চক্কৰাল়ে পুরত্থিমা সমুদ্দা. সমুদ্দসীসেন পুরত্থিমচক্কৰাল়মুখৰট্টিং ৰদতি. পচ্ছিমসমুদ্দোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. নিপ্পপঞ্চতন্তি অদন্তকারিতং. সম্পত্তেতি তাদিসেন জৰেন গচ্ছন্তেন সম্পত্তে. অনোতত্তেতি এত্থাপি ‘‘সম্পত্তে’’তি পদং আনেত্ৰা সম্বন্ধো, তথা ‘‘নাগলতাদন্তকট্ঠ’’ন্তি এত্থাপি. তদাতি যদা সো লোকন্তগৰেসকো অহোসি, তদা. দীঘাযুককালোতি অনেকৰস্সসহস্সাযুককালো. চক্কৰাল়লোকস্সাতি সামঞ্ঞৰসেন একৰচনং, চক্কৰাল়লোকানন্তি অত্থো. ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে নিব্বত্তিপুব্বপরিচযসিদ্ধায নিকন্তিযা.

সসঞ্ঞিম্হি সমনকেতি ন রূপধম্মমত্তকে, অথ খো পঞ্চক্খন্ধসমুদাযেতি দস্সেতি. সমিতপাপোতি সমুচ্ছিন্নসংকিলেসধম্মো. ছট্ঠং উত্তানমেৰ.

রোহিতস্সসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. সুৰিদূরসুত্তৰণ্ণনা

৪৭. সত্তমে সুৰিদূরৰিদূর-সদ্দানং সমানত্থানংযেৰ একত্থ গহণং ইধ নিদ্দেসো দূরাসন্নভাৰস্স অপেক্খাসিদ্ধত্তা ইধাধিপ্পেতস্স দূরভাৰস্স কেনচি পরিযাযেন অনাসন্নভাৰদস্সনত্থং কতন্তি আহ ‘‘কেনচি পরিযাযেন অনাসন্নানি হুত্ৰা’’তিআদি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

সুৰিদূরসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. ৰিসাখসুত্তৰণ্ণনা

৪৮. অট্ঠমে ৰাক্করণচাতুরিযতো ৰচনগুণহেতূনং পূরিযা পোরী, পোরিযং ভৰাতি পোরী, তায পোরিযা. তেনাহ ‘‘পরিপুণ্ণৰাচাযা’’তি, অক্খরপদপরিপুণ্ণায ৰাচাযাতি অত্থো. অপলিবুদ্ধাযাতি পিত্তাদীহি ন ৰিবদ্ধায অননুবুন্ধিতায. অনেলগলাযাতি অনেলায অগলায নিদ্দোসায অগল়িতপদব্যঞ্জনায চ. থেরস্স হি কথযতো পদং ৰা ব্যঞ্জনং ৰা ন পরিহাযতি. তেনাহ ‘‘অনেলগলাযাতি নিদ্দোসায চেৰ অগল়িতায চা’’তিআদি. তত্থ নিদ্দোসাযাতি অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ ৰিগতদোসায. অপতিতপদব্যঞ্জনাযাতি অৰিরহিতপদব্যঞ্জনায. অথ ৰা অনেলগলাযাতি ন এলং দোসং গলতীতি অনেলগলা. অৰিচ্ছিন্নৰাচায অনেলগলায যথা দন্ধমনুস্সা মুখেন খেল়ং গল়ন্তেন ৰাচং ভাসন্তি, ন এৰরূপায. অথ খো নিদ্দোসায ৰিসদৰাচাযাতি অত্থো. ৰিৰট্টপ্পকাসিনী ৰাচা ন কদাচি ৰিৰট্টমুত্তাতি কত্ৰা আহ ‘‘ৰিৰট্টপরিযাপন্নাযা’’তি, ৰিৰট্টং অমুঞ্চিত্ৰা পৰত্তাযাতি অত্থো. ৰিৰট্টপ্পকাসিনী হি ৰাচা ৰিৰট্টং পরিচ্ছিজ্জ আপাদেন্তী পৰত্ততি. নৰলোকুত্তরধম্মো সব্বধম্মেহি সমুস্সিতট্ঠেন অব্ভুগ্গতট্ঠেন চ ধজো নামাতি আহ ‘‘অব্ভুগ্গতট্ঠেনা’’তিআদি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ৰিসাখসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. ৰিপল্লাসসুত্তৰণ্ণনা

৪৯. নৰমে অনিচ্চাদীনি ৰত্থূনি নিচ্চন্তিআদিনা ৰিপরীততো অসন্তীতি ৰিপল্লাসা, সঞ্ঞায ৰিপল্লাসো সঞ্ঞাৰিপল্লাসো. ইতরেসুপি তীসু এসেৰ নযো. এৰমেতে চতুন্নং ৰত্থূনং ৰসেন চত্তারো, তেসু ৰত্থূসু সঞ্ঞাদীনং ৰসেন দ্ৰাদস হোন্তি. তেসু অট্ঠ সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি. অসুভে সুভন্তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা সকদাগামিমগ্গেন তনুকা হোন্তি, অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি. দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসা অরহত্তমগ্গেন পহীযন্তীতি ৰেদিতব্বা. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.

ৰিপল্লাসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. উপক্কিলেসসুত্তৰণ্ণনা

৫০. দসমে উপক্কিলিট্ঠভাৰকরণেনাতি মলীনভাৰকরণেন. পঞ্চৰিধায সুরায চতুব্বিধস্স চ মেরযস্সাতি এত্থ পূৰসুরা, পিট্ঠসুরা, ওদনসুরা, কিণ্ণপক্খিত্তা, সম্ভারসংযুত্তাতি পঞ্চ সুরা. পুপ্ফাসৰো, ফলাসৰো, মধ্ৰাসৰো, গুল়াসৰোতি চত্তারো আসৰা, চতুব্বিধং মেরযং নাম. তত্থ পূৰে ভাজনে পক্খিপিত্ৰা তজ্জং উদকং দত্ৰা মদ্দিত্ৰা কতা পূৰসুরা. এৰং সেসসুরাপি. কিণ্ণাতি পন তস্সা সুরায বীজং ৰুচ্চতি. যে সুরা ‘‘মোদকা’’তিপি ৰুচ্চন্তি, তে পক্খিপিত্ৰা কতা কিণ্ণপক্খিত্তা. ধাতকিআসৰাদিনানাসম্ভারেহি সংযোজিতা সম্ভারসংযুত্তা.মধুকতালনাল়িকেরাদিপুপ্ফরসো চিরপরিৰাসিতো পুপ্ফাসৰো. পনসাদিফলরসো ফলাসৰো. মুদ্দিকারসো মধ্ৰাসৰো. উচ্ছুরসো গুল়াসৰো.

উপক্কিলেসসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

রোহিতস্সৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.

২. দুতিযপণ্ণাসকং