৪. চক্কৰগ্গো

১. চক্কসুত্তৰণ্ণনা

৩১. চতুত্থস্স পঠমে চত্তারি চক্কানীতি এত্থ চক্কং নাম দারুচক্কং, রতনচক্কং, ধম্মচক্কং, ইরিযাপথচক্কং, সম্পত্তিচক্কন্তি পঞ্চৰিধং. তত্থ ‘‘যং পনিদং, সম্ম, রথকারচক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং ছারত্তূনেহী’’তি (অ. নি. ৩.১৫) ইদং দারুচক্কং. ‘‘পিতরা পৰত্তিতং চক্কং অনুৰত্তেতী’’তি (সং. নি. ১.২১৫) ইদং রতনচক্কং. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২; বু. ৰং. ২৭.১৭; জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০০, ১০৩) ইদং ধম্মচক্কং. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯, ১০৯) ইদং ইরিযাপথচক্কং. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং পৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) ইদং সম্পত্তিচক্কং. ইধাপি এতদেৰ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘চত্তারি সম্পত্তিচক্কানি ৰত্তন্তী’’তি. অনুচ্ছৰিকে দেসেতি পুঞ্ঞকিরিযায সম্মাপটিপত্তিযা অনুরূপদেসে. সেৰনং কালেন কালং উপসঙ্কমনং. ভজনং ভত্তিৰসেন পযিরুপাসনং. অত্তনো সম্মা ঠপনন্তি অত্তনো চিত্তসন্তানস্স যোনিসো ঠপনং. সদ্ধাদীসু নিৰেসনন্তি আহ ‘‘সচে’’তিআদি. ইদমেৰ চেত্থ পমাণন্তি ইদমেৰ পুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং সম্পত্তিচক্কং এৰ এতেসু সম্পত্তিচক্কেসু পমাণভূতং ইতরেসং কারণভাৰতো. তেনাহ ‘‘যেন হী’’তিআদি. সো এৰ চ কতপুঞ্ঞো পুগ্গলো অত্তানং সম্মা ঠপেতি অকতপুঞ্ঞস্স তদভাৰতো.

চক্কসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সঙ্গহসুত্তৰণ্ণনা

৩২. দুতিযে তস্স দানমেৰ দাতব্বন্তি পব্বজিতস্স পব্বজিতপরিক্খারং পত্তচীৰরাদি, গিহিনো গিহিপরিক্খারং ৰত্থাৰুধযানসযনাদি দাতব্বং. সব্বন্তি সব্বং উপকারং. মক্খেত্ৰা নাসেতি মক্খিভাৰে ঠত্ৰা. তেলেন ৰিয মক্খেতীতি সতধোততেলেন মক্খেতি ৰিয. অত্থৰড্ঢনকথাতি হিতাৰহকথা. কথাগহণঞ্চেত্থ নিদস্সনমত্তং, পরেসং হিতাৰহো কাযপ্পযোগোপি অত্থচরিযা. অট্ঠকথাযং পন ৰচিপ্পযোগৰসেনেৰ অত্থচরিযা ৰুত্তা. সমানত্ততাতি সদিসভাৰো, সমানট্ঠানে ঠপনং, তং পনস্স সমানট্ঠপনং অত্তসদিসতাকরণমুখেন একসম্ভোগতা. অত্তনো সুখুপ্পত্তিযং তস্স চ দুক্খুপ্পত্তিযং তেন দুক্খেন অত্তনা একসম্ভোগতাতি আহ ‘‘সমানসুখদুক্খভাৰো’’তি. সা চ সমানসুখদুক্খতা একতো নিসজ্জাদিনা পাকটা হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘একাসনে’’তিআদিমাহ.

তত্থ জাতিযা হীনো ভোগেন অধিকো দুস্সঙ্গহো হোতি. ন হি সক্কা তেন সদ্ধিং একপরিভোগো কাতুং জাতিযা হীনত্তা. তস্স তথা অকরিযমানে চ সো কুজ্ঝতি ভোগেন অধিকত্তা, তস্মা সো দুস্সঙ্গহো. ভোগেন হীনো জাতিযা অধিকোপি দুস্সঙ্গহো হোতি. সো হি ‘‘অহং জাতিমা’’তি ভোগসম্পন্নেন সদ্ধি একপরিভোগং ইচ্ছতি, তস্মিং অকরিযমানে কুজ্ঝতি. উভোহিপি হীনো সুসঙ্গহো হোতি. ন হি সো ইতরেন সদ্ধিং একপরিভোগং ইচ্ছতি জাতিযা হীনভাৰতো, ন অকরিযমানো কুজ্ঝতি ভোগেন হীনভাৰতো. উভোহি সদিসোপি সুসঙ্গহোযেৰ. সদিসভাৰেনেৰ ইতরেন সহ একপরিভোগস্স পচ্চাসীসায, অকরণে চ তস্স কুজ্ঝনস্স অভাৰতো. ভিক্খু দুস্সীলো দুস্সঙ্গহো হোতি. ন হি সক্কা তেন সদ্ধিং একপরিভোগং কাতুং, অকরিযমানে চ কুজ্ঝতি. সীলৰা পন সুসঙ্গহো হোতি. সীলৰা হি অদীযমানেপি কিস্মিঞ্চি আমিসে অকরিযমানেপি সঙ্গহে ন কুজ্ঝতি, অঞ্ঞং অত্তনা সদ্ধিং পরিভোগং অকরোন্তম্পি ন পাপকেন চিত্তেন পস্সতি পেসলভাৰতো. ততো এৰ পরিভোগোপি অনেন সদ্ধিং সুকরো হোতি, তস্মা গিহি চে, উভোহি সদিসো. পব্বজিতো চে, সীলৰা পুগ্গলো. এৰং সমানত্ততায সঙ্গহেতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘সো সচে গহট্ঠস্স জাতিযা পব্বজিতস্স সীলেন সদিসো হোতি, তস্সাযং সমানত্ততা কাতব্বা’’তি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

সঙ্গহসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. সীহসুত্তৰণ্ণনা

৩৩. ততিযে সীহোতি পরিস্সযসহনতো পটিপক্খহননতো চ ‘‘সীহো’’তি লদ্ধনামো মিগাধিপতি. চত্তারোতি সমানেপি সীহজাতিভাৰে ৰণ্ণৰিসেসাদিসিদ্ধেন ৰিসেসেন চত্তারো সীহা. তে ইদানি নামতো ৰণ্ণতো আহারতো দস্সেত্ৰা ইধাধিপ্পেতসীহং নানপ্পকারতো ৰিভাৰেতুং ‘‘তিণসীহো’’তিআদি আরদ্ধং. তিণভক্খো সীহো তিণসীহো পুরিমপদে উত্তরপদলোপেন যথা ‘‘সাকপত্থিৰো’’তি (পাণিনি ২.১.৬০). কাল়ৰণ্ণতায কাল়সীহো. তথা পণ্ডুসীহো. তেনাহ ‘‘কাল়গাৰিসদিসো, পণ্ডুপলাসৰণ্ণগাৰিসদিসো’’তি চ. রত্তকম্বলস্স ৰিয কেসরো কেসরকলোমো এতস্স অত্থীতি কেসরী. লাখাপরিকম্মকতেহি ৰিয পাদপরিযন্তেহীতি চ যোজনা.

কম্মানুভাৰসিদ্ধঅধিপচ্চমহেসক্খতাহি সব্বমিগগণস্স রাজা. সুৰণ্ণগুহতো ৰাতিআদি ‘‘সীহস্স ৰিহারো কিরিযা এৰং হোতী’’তি কত্ৰা ৰুত্তং.

সমং পতিট্ঠাপেত্ৰাতি সব্বভাগেহি সমমেৰ ভূমিযং পতিট্ঠাপেত্ৰা. আকড্ঢিত্ৰাতি পুরতো আকড্ঢিত্ৰা. অভিহরিত্ৰাতি অভিমুখং হরিত্ৰা. সঙ্ঘাতন্তি ৰিনাসং. ৰীসতিযট্ঠিকং ঠানং উসভং.

সমসীহোতি সমজাতিকো সমপ্পভাৰো চ সীহো. সমানোস্মীতি দেসনামত্তং, সমপ্পভাৰতায এৰ ন ভাযতি. সক্কাযদিট্ঠিবলৰতাযাতি ‘‘কে অঞ্ঞে অম্হেহি উত্তরিতরা, অথ খো মযমেৰ মহাবলা’’তি এৰং বলাতিমাননিমিত্তায অহংকারহেতুভূতায সক্কাযদিট্ঠিযা বলৰভাৰেন. সক্কাযদিট্ঠিযা পহীনত্তাতি নিরহংকারত্তা অত্তসিনেহস্স সুট্ঠু সমুগ্ঘাতত্তা ন ভাযতি.

তথা তথাতি সীহসদিসতাদিনা তেন তেন পকারেন অত্তানং কথেসীতি ৰত্ৰা তমত্থং ৰিৰরিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সীহোতি খো’’তিআদি ৰুত্তং.

কতমহাভিনীহারস্স লোকনাথস্স বোধিযা নিযতভাৰপ্পত্তিযা একন্তভাৰী বুদ্ধভাৰোতি কত্ৰা ‘‘তীসু পাসাদেসু নিৰাসকালো, মগধরঞ্ঞো পটিঞ্ঞাদানকালো, পাযাসস্স পরিভুত্তকালো’’তিআদিনা অভিসম্বোধিতো পুরিমাৰত্থাপি সীহসদিসা কত্ৰা দস্সিতা. ভাৰিনি ভূতূপচারোপি হি লোকৰোহারো. ৰিজ্জাভাৰসামঞ্ঞতো দ্ৰিৰিজ্জং ইতরৰিজ্জম্পি একজ্ঝং গহেত্ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদসম্মসনতো তং পুরেতরসিদ্ধং ৰিয কত্ৰা আহ ‘‘তিস্সো ৰিজ্জা সোধেত্ৰা’’তি. অনুলোমপটিলোমতো পৰত্তঞাণস্স ৰসেন ‘‘যমকঞাণমন্থনেনা’’তি ৰুত্তং.

তত্থ ৰিহরন্তস্সাতি অজপালনিগ্রোধমূলে ৰিহরন্তস্স. একাদসমে দিৰসেতি সত্তসত্তাহতো পরং একাদসমে দিৰসে. অচলপল্লঙ্কেতি ইসিপতনে ধম্মচক্কপ্পৰত্তনত্থং নিসিন্নপল্লঙ্কে. তম্পি হি কেনচি অপ্পটিৰত্তিযং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনত্থং নিসজ্জাতি কত্ৰা ৰজিরাসনং ৰিয অচলপল্লঙ্কং ৰুচ্চতি. ইমস্মিঞ্চ পন পদেতি ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা’’তিআদিনযপ্পৰত্তে চ ইমস্মিং সদ্ধম্মকোট্ঠাসে. ধম্মঘোসো…পে… দসসহস্সিলোকধাতুং পটিচ্ছাদেসি ‘‘সব্বত্থ ঠিতা সুণন্তূ’’তি অধিট্ঠানেন. সোল়সহাকারেহীতি দুক্খপরিঞ্ঞা, সমুদযপ্পহানং, নিরোধসচ্ছিকিরিযা, মগ্গভাৰনাতি একেকস্মিং মগ্গে চত্তারি চত্তারি কত্ৰা সোল়সহি আকারেহি.

পঠমেন নযেন অভিসম্বোধিতো পুরিমতরাৰত্থাপি অৰস্সংভাৰিতায গহেত্ৰা সীহসদিসতং দস্সেত্ৰা ইদানি অভিসম্বুদ্ধাৰত্থাসু এৰ সীহসদিসতং দস্সেতুং ‘‘অপরো নযো’’তিআদি আরদ্ধং. অট্ঠহি কারণেহীতি ‘‘তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৭৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০; উদা. অট্ঠ. ১৮; ইতিৰু. অট্ঠ. ৩৮; থেরগা. অট্ঠ. ১.৩; বু. ৰং. অট্ঠ. ১.২ নিদানকথা; মহানি. অট্ঠ. ১৪; পটি. ম. ১.৩৭) এৰং ৰুত্তেহি অট্ঠহি তথাগতসাধকেহি কারণেহি. যদিপি ভগৰা বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নমত্তেৰ অভিসম্বুদ্ধো ন জাতো, তথাপি তায নিসজ্জায নিসিন্নোৰ পনুজ্জ সব্বং পরিস্সযং অভিসম্বুদ্ধো জাতো. তথা হি তং ‘‘অপরাজিতপল্লঙ্ক’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্মা ‘‘যাৰ বোধিপল্লঙ্কা ৰা’’তি ৰত্ৰা তেন অপরিতুস্সন্তো ‘‘যাৰ অরহত্তমগ্গঞাণা ৰা’’তি আহ.

ইতি সক্কাযোতি এত্থ ইতিসদ্দো নিদস্সনত্থো. তেন সক্কাযো সরূপতো পরিমাণতো পরিচ্ছেদতো চ দস্সিতোতি আহ ‘‘অযং সক্কাযো’’তিআদি. ‘‘অযং সক্কাযো’’তি ইমিনা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা সরূপতো দস্সিতা. ‘‘এত্তকো সক্কাযো’’তি ইমিনা তে পরিমাণতো দস্সিতা. তস্স চ পরিমাণস্স একন্তিকভাৰং দস্সেন্তেন ‘‘ন ইতো ভিয্যো সক্কাযো অত্থী’’তি ৰুত্তং. সভাৰতোতি সলক্খণতো. সরসতোতি সকিচ্চতো. পরিযন্ততোতি পরিমাণপরিযন্ততো. পরিচ্ছেদতোতি যত্তকে ঠানে তস্স পৰত্তিতস্স পরিচ্ছিন্দনতো. পরিৰটুমতোতি পরিযোসানপ্পৰত্তিতো. সব্বেপি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি যথাৰুত্তেন ৰিভাগেন. অযং সক্কাযস্স সমুদযো নামাতি অযং আহারাদিসক্কাযস্স সমুদযো নাম. তেনাহ ‘‘এত্তাৰতা’’তিআদি. অত্থঙ্গমোতি নিরোধো. ‘‘আহারসমুদযা আহারনিরোধা’’তি চ অসাধারণমেৰ তং গহেত্ৰা সেসেসু আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হাতি.

পণ্ণাসলক্খণপটিমণ্ডিতন্তি পণ্ণাসউদযৰযলক্খণৰিভূসিতং সমুদযত্থঙ্গমগ্গহণতো. খীণাসৰত্তাতি অনৰসেসং সাৰসেসঞ্চ আসৰানং পরিক্খীণত্তা. অনাগামীনম্পি হি ভযং চিত্তুত্রাসঞ্চ ন হোতীতি. ঞাণসংৰেগো ভযতুপট্ঠানপঞ্ঞা. ইতরাসং পন দেৰতানন্তি অখীণাসৰদেৰে সন্ধায ৰদতি. ভোতি ধম্মালপনমত্তন্তি সভাৰকথনমত্তং.

চক্কন্তি সত্থু আণাচক্কং. তং পন ধম্মতো আগতন্তি ধম্মচক্কং. তত্থ অরিযসাৰকানং পটিৰেধধম্মতো আগতন্তি ধম্মচক্কং. ইতরেসং দেসনাধম্মতো আগতন্তি ধম্মচক্কং. দুৰিধেপি ঞাণং পধানন্তি ঞাণসীসেন ৰুত্তং ‘‘পটিৰেধঞাণম্পি দেসনাঞাণম্পী’’তি. ইদানি তং ঞাণং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘পটিৰেধঞাণং নামা’’তিআদি ৰুত্তং. যস্মা তস্স ঞাণস্স পটিৰিদ্ধত্তা ভগৰা তানি সট্ঠি নযসহস্সানি ৰেনেয্যানং দস্সেতুং সমত্থো অহোসি, তস্মা তানি সট্ঠি নযসহস্সানি তেন ঞাণেন সদ্ধিংযেৰ সিদ্ধানীতি কত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘সট্ঠিযা চ নযসহস্সেহি পটিৰিজ্ঝী’’তি আহ. তিপরিৰট্টন্তি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি চ ‘‘পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তি চ ‘‘পরিঞ্ঞাত’’ন্তি চ এৰং তিপরিৰট্টং, তংযেৰ দ্ৰাদসাকারং. তন্তি দেসনাঞাণং. এস ভগৰা. অপ্পটিপুগ্গলোতি পটিনিধিভূতপুগ্গলরহিতো. একসদিসস্সাতি নিব্বিকারস্স.

সীহসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. অগ্গপসাদসুত্তৰণ্ণনা

৩৪. চতুত্থে অগ্গেসু পসাদাতি সেট্ঠেসু পসাদা. অগ্গা ৰা পসাদাতি সেট্ঠভূতা পসাদা. সেট্ঠৰচনো হেত্থ অগ্গসদ্দো. পুরিমস্মিং অত্থৰিকপ্পে অগ্গসদ্দেন বুদ্ধাদিরতনত্তযং ৰুচ্চতি. তেসু ভগৰা তাৰ অসদিসট্ঠেন, গুণৰিসিট্ঠট্ঠেন, অসমসমট্ঠেন চ অগ্গো. সো হি মহাভিনীহারং দসন্নং পারমীনং পৰিচযঞ্চ আদিং কত্ৰা বোধিসম্ভারগুণেহি চেৰ বুদ্ধগুণেহি চ পযোজনেহি চ সেসজনেহি অসদিসোতি অসদিসট্ঠেনপি অগ্গো. যে চস্স তে গুণা মহাকরুণাদযো, তেহি সেসসত্তানং গুণেহি ৰিসিট্ঠট্ঠেনপি সব্বসত্তুত্তমতায অগ্গো. যে পন পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৰ রূপকাযগুণেহি চেৰ ধম্মকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি অগ্গো. তথা দুল্লভপাতুভাৰতো অচ্ছরিযমনুস্সভাৰতো বহুজনহিতসুখাৰহতো অদুতিযঅসহাযাদিভাৰতো চ ভগৰা লোকে অগ্গোতি ৰুচ্চতি. যথাহ –

‘‘একপুগ্গলস্স, ভিক্খৰে, পাতুভাৰো দুল্লভো লোকস্মিং. কতমস্স একপুগ্গলস্স? তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্মুদ্ধস্স. একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছরিযমনুস্সো. একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধো. একপুগ্গলো, ভিক্খৰে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি অদুতিযো অসহাযো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো অসমো অসমসমো দ্ৰিপদানং অগ্গো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭১-১৭৩).

ধম্মসঙ্ঘা অঞ্ঞধম্মসঙ্ঘেহি অসদিসট্ঠেন ৰিসিট্ঠগুণতায দুল্লভপাতুভাৰাদিনা চ অগ্গা. তথা হি তেসং স্ৰাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণৰিসেসেহি অঞ্ঞে ধম্মসঙ্ঘসদিসা অপ্পতরং নিহীনা ৰা নত্থি, কুতো সেট্ঠা. সযমেৰ তেহি ৰিসিট্ঠগুণতায সেট্ঠা. তথা দুল্লভুপ্পাদঅচ্ছরিযভাৰবহুজনহিতসুখাৰহঅদুতিযাসহাযাদিসভাৰা চ তে. যদগ্গেন হি ভগৰা দুল্লভপাতুভাৰো, তদগ্গেন ধম্মসঙ্ঘাপীতি. অচ্ছরিযাদীসুপি এসেৰ নযো. এৰং অগ্গেসু সেট্ঠেসু উত্তমেসু পৰরেসু গুণৰিসিট্ঠেসু পসাদাতি অগ্গপ্পসদা.

দুতিযস্মিং পনত্থে যথাৰুত্তেসু অগ্গেসু বুদ্ধাদীসু উপ্পত্তিযা অগ্গভূতা পসাদা অগ্গপ্পসাদা. যে পন অরিযমগ্গেন আগতা অৰেচ্চপ্পসাদা, তে একন্তেনেৰ অগ্গভূতা পসাদাতি অগ্গপ্পসাদা. যথাহ – ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৩৭-১০৩৮). অগ্গৰিপাকত্তাপি চেতে অগ্গপ্পসাদা. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).

অপদা ৰাতিআদীসু ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৰিকপ্পত্থো. যথা ‘‘অনুপ্পন্নো ৰা কামাসৰো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৰা কামাসৰো পৰড্ঢতী’’তি (ম. নি. ১.১৭) এত্থ অনুপ্পন্নো চ উপ্পন্নো চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহাযা’’তি এত্থ ভূতানঞ্চ সম্ভৰেসীনঞ্চাতি অত্থো. যথা চ ‘‘অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা মিথুভেদতো ৰা’’তি (দী. নি. ২.১৫২) এত্থ অগ্গিতো চ উদকতো চ মিথুভেদতো চাতি অত্থো, এৰং ‘‘অপদা ৰা…পে… অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) এত্থাপি অপদা চ দ্ৰিপদা চাতি সম্পিণ্ডনৰসেন অত্থো দট্ঠব্বো. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰা-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, ন ৰিকপ্পত্থো’’তি.

রূপিনোতি রূপৰন্তো. ন রূপিনোতি অরূপিনো. সঞ্ঞিনোতি সঞ্ঞৰন্তো. ন সঞ্ঞিনোতি অসঞ্ঞিনো. ‘‘অপদা ৰা’’তিআদিসব্বপদেহি কামভৰো, রূপভৰো, অরূপভৰো, একৰোকারভৰো, চতুৰোকারভৰো, পঞ্চৰোকারভৰো, সঞ্ঞিভৰো, অসঞ্ঞিভৰো, নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিভৰোতি নৰৰিধেপি ভৰে সত্তেপি অনৰসেসতো পরিযাদিযিত্ৰা দস্সেতি. এত্থ হি রূপিগ্গহণেন কামভৰো, রূপভৰো, পঞ্চৰোকারভৰো, একৰোকারভৰো চ দস্সিতো, অরূপিগ্গহণেন অরূপভৰো, চতুৰোকারভৰো চ দস্সিতো, সঞ্ঞিভৰাদযো পন সরূপেনেৰ দস্সিতা. অপদাদিগ্গহণেন কামভৰপঞ্চৰোকারভৰসঞ্ঞিভৰানং একদেসোৰ দস্সিতো.

কস্মা পনেত্থ যথা অদুতিযসুত্তে ‘‘দ্ৰিপদানং অগ্গো’’তি দ্ৰিপদা এৰ গহিতা, এৰং দ্ৰিপদগ্গহণমেৰ অকত্ৰা অপদাদিগ্গহণং কতন্তি? ৰুচ্চতে – অদুতিযসুত্তে তাৰ সেট্ঠতরৰসেন দ্ৰিপদগ্গহণমেৰ কতং. ইমস্মিঞ্হি লোকে সেট্ঠো নাম উপ্পজ্জমানো অপদচতুপ্পদবহুপদেসু ন উপ্পজ্জতি, দ্ৰিপদেসুযেৰ উপ্পজ্জতি. কতরেসু দ্ৰিপদেসু? মনুস্সেসু চেৰ দেৰেসু চ. মনুস্সেসু উপ্পজ্জমানো সকললোকং ৰসে ৰত্তেতুং সমত্থো বুদ্ধো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, দেৰেসু উপ্পজ্জমানো দসসহস্সিলোকধাতুং ৰসে ৰত্তনকো মহাব্রহ্মা হুত্ৰা উপ্পজ্জতি, সো তস্স কপ্পিযকারকো ৰা আরামিকো ৰা সম্পজ্জতি. ইতি ততোপি সেট্ঠতরৰসেনেস দ্ৰিপদানং অগ্গোতি তত্থ ৰুত্তং. ইধ পন অনৰসেসপরিযাদানৰসেন এৰং ৰুত্তং ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা…পে… নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো ৰা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. ম-কারো পদসন্ধিকরো, অগ্গো অক্খাযতীতি পদৰিভাগো. তেনেৰাহ ‘‘গুণেহি অগ্গো’’তিআদি.

অগ্গো ৰিপাকো হোতীতি অগ্গে সম্মাসম্বুদ্ধে পসন্নানং যো পসাদো অগ্গো সেট্ঠো উত্তমকোটিভূতো ৰা, তস্মা তস্স ৰিপাকোপি অগ্গো সেট্ঠো উত্তমকোটিভূতো উল়ারতমো পণীততমো হোতি. সো পন পসাদো দুৰিধো লোকিযলোকুত্তরভেদতো. তেসু লোকিযস্স তাৰ –

‘‘যে কেচি বুদ্ধং সরণং গতাসে,

ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং,

দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; ইতিৰু. অট্ঠ. ৯০; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি;

ৰরমেৰ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬; ইতিৰু. অট্ঠ. ৯০);

‘‘সতং হত্থী সতং অস্সা, সতং অস্সতরীরথা;

সতং কঞ্ঞাসহস্সানি, আমুক্কমণিকুণ্ডলা;

একস্স পদৰীতিহারস্স, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং’’. (চূল়ৰ. ৩০৫);

‘‘সাধু খো, দেৰানমিন্দ, বুদ্ধং সরণগমনং হোতি, বুদ্ধং সরণগমনহেতু খো, দেৰানমিন্দ, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. তে অঞ্ঞে দেৰে দসহি ঠানেহি অধিগ্গণ্হন্তি দিব্বেন আযুনা, দিব্বেন ৰণ্ণেন, দিব্বেন সুখেন, দিব্বেন যসেন, দিব্বেন আধিপতেয্যেন, দিব্বেহি রূপেহি, দিব্বেহি সদ্দেহি, দিব্বেহি গন্ধেহি, দিব্বেহি রসেহি, দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৰমাদীনং সুত্তপদানং ৰসেন পসাদফলৰিসেসযোগো ৰেদিতব্বো, তস্মা সো অপাযদুক্খৰিনিৰত্তনেন সদ্ধিং সম্পত্তিভৰেসু সুখৰিসেসদাযকোৰ দট্ঠব্বো.

লোকুত্তরো পন সামঞ্ঞফলৰিপাকদাযকো ৰট্টদুক্খৰিনিৰত্তকো. সব্বোপি চাযং পসাদো পরম্পরায ৰট্টদুক্খং ৰিনিৰত্তেতিযেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –

‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অত্তনো সদ্ধং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপরিযুট্ঠিতং…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি, উজুগতচিত্তস্স পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

ধম্মাতি সভাৰধম্মা. সঙ্খতাতি সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতাতি সঙ্খতা, সপচ্চযা ধম্মা. হেতূহি পচ্চযেহি চ ন কেহিচি কতা সঙ্খতাতি অসঙ্খতা, অপচ্চযো নিব্বানং. সঙ্খতানং পরিযোসিতভাৰেন ‘‘অসঙ্খতা’’তি পুথুৰচনং. ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতীতি তেসং সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং যো ৰিরাগসঙ্খাতো অসঙ্খতধম্মো, সো সভাৰেনেৰ সণ্হসুখুমভাৰতো সন্ততরপণীততরভাৰতো গম্ভীরাদিভাৰতো মদনিম্মদনাদিভাৰতো অগ্গং সেট্ঠং উত্তমং পৰরন্তি ৰুচ্চতি. যদিদন্তি নিপাতো, যো অযন্তি অত্থো. মদনিম্মদনোতিআদীনি সব্বানি নিব্বানৰেৰচনানি. তেনেৰাহ ‘‘ৰিরাগোতিআদীনি নিব্বানস্সেৰ নামানী’’তি. রাগমদাদযোতি আদি-সদ্দেন মানমদপুরিসমদাদিকে সঙ্গণ্হাতি. সব্বা পিপাসাতি কামপিপাসাদিকা সব্বা পিপাসা. সব্বে আলযা সমুগ্ঘাতং গচ্ছন্তীতি কামালযাদিকা সব্বেপি আলযা সমুগ্ঘাতং যন্তি. ৰট্টানীতি কম্মৰট্টৰিপাকৰট্টানি. তণ্হাতি অট্ঠসতপ্পভেদা সব্বাপি তণ্হা.

অগ্গো ৰিপাকো হোতীতি এত্থাপি –

‘‘যে কেচি ধম্মং সরণং গতাসে…পে…’’. (দী. নি. ২.৩৩২; সং নি. ১.৩৭);

‘‘ধম্মোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি…পে…’’. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬; ইতিৰু. অট্ঠ. ৯০);

‘‘সাধু খো, দেৰানমিন্দ, ধম্মং সরণগমনং হোতি, ধম্মং সরণগমনহেতু খো, দেৰানমিন্দ, এৰমিধেকচ্চে…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

এৰমাদীনং সুত্তপদানং ৰসেন ধম্মে পসাদস্স ফলৰিসেসযোগো ৰেদিতব্বো.

সঙ্ঘা ৰা গণা ৰাতি জনসমূহসঙ্খাতা যাৰতা লোকে সঙ্ঘা ৰা গণা ৰা. তথাগতসাৰকসঙ্ঘোতি অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহসঙ্খাতো দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতো তথাগতস্স সাৰকসঙ্ঘো. অগ্গমক্খাযতীতি অত্তনো সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিআদিগুণৰিসেসেন তেসং সঙ্ঘানং অগ্গো সেট্ঠো উত্তমো পৰরোতি ৰুচ্চতি. যদিদন্তি যানি ইমানি. চত্তারি পুরিসযুগানি যুগল়ৰসেন, পঠমমগ্গট্ঠো পঠমফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগল়ং, যাৰ চতুত্থমগ্গট্ঠো চতুত্থফলট্ঠোতি ইদমেকং যুগল়ন্তি এৰং চত্তারি পুরিসযুগানি. অট্ঠ পুরিসপুগ্গলাতি পুরিসপুগ্গলৰসেন একো পঠমমগ্গট্ঠো, একো পঠমফলট্ঠোতি ইমিনা নযেন অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা. এত্থ চ পুরিসোতি ৰা পুগ্গলোতি ৰা একত্থানি এতানি পদানি, ৰেনেয্যৰসেন পনেৰং ৰুত্তং. এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘোতি যানিমানি যুগল়ৰসেন চত্তারি যুগানি পাটিযেক্কতো অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা, এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো. আহুনেয্যোতিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. ইধাপি –

‘‘যে কেচি সঙ্ঘং সরণং গতাসে…পে…’’. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘সঙ্ঘোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৰতি যা পীতি…পে…’’. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬; ইতিৰু. অট্ঠ. ৯০);

‘‘সাধু খো, দেৰানমিন্দ, সঙ্ঘং সরণগমনং হোতি, সঙ্ঘং সরণগমনহেতু খো, দেৰানমিন্দ…পে… দিব্বেহি ফোট্ঠব্বেহী’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১) –

আদীনং সুত্তপদানং ৰসেন সঙ্ঘে পসাদস্স ফলৰিসেসযোগো তস্স অগ্গৰিপাকতা চ ৰেদিতব্বা. তথা অনুত্তরিযপটিলাভো সত্তমভৰাদিতো পট্ঠায ৰট্টদুক্খসমুচ্ছেদো অনুত্তরসুখাধিগমোতি এৰমাদিউল়ারফলনিপ্ফাদনৰসেন অগ্গৰিপাকতা ৰেদিতব্বা.

গাথাসু অগ্গতোতি অগ্গে রতনত্তযে, অগ্গভাৰতো ৰা পসন্নানং. অগ্গং ধম্মন্তি অগ্গসভাৰং বুদ্ধসুবোধিং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং, রতনত্তযস্স অনঞ্ঞসাধারণং উত্তমসভাৰং, দসবলাদিস্ৰাক্খাততাদিসুপ্পটিপন্নতাদিগুণসভাৰং ৰা. ৰিজানতন্তি ৰিজানন্তানং. এৰং সাধারণতো অগ্গপ্পসাদৰত্থুং দস্সেত্ৰা ইদানি অসাধারণতো তং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘অগ্গে বুদ্ধে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পসন্নানন্তি অৰেচ্চপ্পসাদেন চ ইতরপ্পসাদেন চ পসন্নানং অধিমুত্তানং. ৰিরাগূপসমেতি ৰিরাগে উপসমে চ, সব্বস্স রাগস্স সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তৰিরাগহেতুভূতে অচ্চন্তউপসমহেতুভূতে চাতি অত্থো. সুখেতি ৰট্টদুক্খক্খযভাৰেন সঙ্খারূপসমসুখভাৰেন সুখে.

অগ্গস্মিং দানং দদতন্তি অগ্গে রতনত্তযে দানং দদন্তানং দেয্যধম্মং পরিচ্চজন্তানং. তত্থ ধরমানং ভগৰন্তং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা, পরিনিব্বুতং ভগৰন্তং উদ্দিস্স ধাতুচেতিযাদিকে উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা বুদ্ধে দানং দদন্তি নাম. ‘‘ধম্মং পূজেস্সামা’’তি ধম্মধরে পুগ্গলে চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা ধম্মঞ্চ চিরট্ঠিতিকং করোন্তা ধম্মে দানং দদন্তি নাম. তথা অরিযসঙ্ঘং চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহন্তা পূজেন্তা সক্করোন্তা তং উদ্দিস্স ইতরস্মিম্পি তথা পটিপজ্জন্তা সঙ্ঘে দানং দদন্তি নাম. অগ্গং পুঞ্ঞং পৰড্ঢতীতি এৰং রতনত্তযে পসন্নেন চেতসা উল়ারং পরিচ্চাগং উল়ারঞ্চ পূজাসক্কারং পৰত্তেন্তানং দিৰসে দিৰসে অগ্গং উল়ারং কুসলং উপচীযতি. ইদানি তস্স পুঞ্ঞস্স অগ্গৰিপাকতায অগ্গভাৰং দস্সেতুং ‘‘অগ্গং আযূ’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ আযূতি দিব্বং ৰা মানুসং ৰা অগ্গং উল়ারং পরমং আযু পৰড্ঢতি উপরূপরি ব্রূহতি. ৰণ্ণোতি রূপসম্পদা. যসোতি পরিৰারসম্পদা. কিত্তীতি থুতিঘোসো. সুখন্তি কাযিকং চেতসিকঞ্চ সুখং. বলন্তি কাযবলঞ্চেৰ ঞাণবলঞ্চ.

অগ্গস্স রতনত্তযস্স দানং দাতা. অথ ৰা অগ্গস্স দেয্যধম্মস্স দানং উল়ারং কত্ৰা তত্থ পুঞ্ঞং পৰত্তেতা. অগ্গধম্মসমাহিতোতি অগ্গেন পসাদধম্মেন দানাদিধম্মেন চ সংহিতো সমন্নাগতো অচলপ্পসাদযুত্তো, তস্স ৰা ৰিপাকভূতেহি বহুজনস্স পিযমনাপতাদিধম্মেহি যুত্তো. অগ্গপ্পত্তো পমোদতীতি যত্থ যত্থ সত্তনিকাযে উপ্পন্নো, তত্থ তত্থ অগ্গভাৰং সেট্ঠভাৰং অধিগতো, অগ্গভাৰং ৰা লোকুত্তরমগ্গফলং অধিগতো পমোদতি অভিরমতি পরিতুস্সতীতি.

অগ্গপসাদসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. ৰস্সকারসুত্তৰণ্ণনা

৩৫. পঞ্চমে অরিযে ঞাযেতি সংকিলেসতো আরকত্তা অরিযে নিদ্দোসে পরিসুদ্ধে নিয্যানিকধম্মভাৰতো ঞাযে কারণেতি অত্থো. ঞাযতি নিচ্ছযেন কমতি নিব্বানং, তং ৰা ঞাযতি পটিৰিজ্ঝীযতি এতেনাতী ঞাযো, অরিযমগ্গো. সো এৰ চ সম্পাপকহেতুভাৰতো কারণন্তি ৰুচ্চতি. ইধ পন সহ ৰিপস্সনায অরিযমগ্গো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সহৰিপস্সনকে মগ্গে’’তি. গাথাসু ‘‘ঞাযং ধম্ম’’ন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো.

ৰস্সকারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দোণসুত্তৰণ্ণনা

৩৬. ছট্ঠে উক্কাহি ধারিযমানাহীতি দীপিকাহি ধারিযমানাহি, দণ্ডদীপিকাসু জালেত্ৰা ধারিযমানাসু মাপিতত্তাতি ৰুত্তং হোতি. তঞ্হি নগরং ‘‘মঙ্গলদিৰসে সুখণে সুনক্খত্তং মা অতিক্কমী’’তি রত্তিম্পি উক্কাসু ধারিযমানাসু মাপিতং. উক্কাসু ঠাতি উক্কট্ঠা, উক্কাসু ৰিজ্জোতযন্তীসু ঠিতা পতিট্ঠিতাতি মূলৰিভূজাদিপক্খেপেন (পাণিনি ৩.২.৫) সদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. নিরুত্তিনযেন ৰা উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতা আসীতি উক্কট্ঠা. অপরে পন ভণন্তি ‘‘ভূমিভাগসম্পত্তিযা মনুস্সসম্পত্তিযা উপকরণসম্পত্তিযা চ সা নগরী উক্কট্ঠগুণযোগতো উক্কট্ঠাতি নামং লভতী’’তি. সেতব্যন্তি তস্স নগরস্স নামং. তং পন কস্সপদসবলস্স জাতনগরন্তি আহ ‘‘অতীতে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধস্স জাতনগর’’ন্তি.

ৰিজ্জন্তরিকাযাতি ৰিজ্জুনিচ্ছরণক্খণে. অন্তরতোতি হদযে. অন্তরাতি আরম্ভনিব্বত্তীনং ৰেমজ্ঝে. অন্তরিকাযাতি অন্তরাল়ে. এত্থ চ ‘‘তদন্তরং কো জানেয্য (অ. নি. ৬.৪৪; ১০.৭৫), এতেসং অন্তরা কপ্পা গণনতো অসঙ্খ্যেয্যা (বু. ৰং. ২৮.৩), অন্তরন্তরা কথং ওপপাতেতী’’তি (ম. নি. ২.৪২৬) চ আদীসু ৰিয কারণৰেমজ্ঝেসু ৰত্তমানা অন্তরাসদ্দা এৰ উদাহরিতব্বা সিযুং, ন পন চিত্তক্খণৰিৰরেসু ৰত্তমানা অন্তরঅন্তরিকসদ্দা. অন্তরাসদ্দস্স হি অযমত্থুদ্ধারোতি.

অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – যেসু অন্তরাসদ্দো ৰত্ততি, তেসু অন্তরসদ্দোপি ৰত্ততীতি সমানত্থত্তা অন্তরাসদ্দত্থে ৰত্তমানো অন্তরসদ্দো উদাহটো. অন্তরাসদ্দো এৰ ৰা ‘‘যস্সন্তরতো’’তি এত্থ গাথাসুখত্থং রস্সং কত্ৰা ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. অন্তরাসদ্দো এৰ পন ইকসদ্দেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা ‘‘অন্তরিকা’’তি ৰুত্তোতি এৰমেত্থ উদাহরণোদাহরিতব্বানং ৰিরোধাভাৰো দট্ঠব্বো. অযোজিযমানে উপযোগৰচনং ন পাপুণাতি সামিৰচনস্স পসঙ্গে অন্তরাসদ্দযোগেন উপযোগৰচনস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৰাহ ‘‘অন্তরাসদ্দেন পন যুত্তত্তা উপযোগৰচনং কত’’ন্তি.

সকলজম্বুদীপে উপ্পন্নং মহাকলহং ৰূপসমেত্ৰাতি পরিনিব্বুতে ভগৰতি ধাতূনং অত্থায কুসিনারনগরং পরিৰারেত্ৰা ঠিতেহি সেসরাজূহি ‘‘অম্হাকং ধাতুযো ৰা দেন্তু যুদ্ধং ৰা’’তিআদিনা কোসিনারকেহি মল্লেহি সদ্ধিং কতং ৰিৰাদং ৰূপসমেত্ৰা. সো কির ব্রাহ্মণো তেসং ৰিৰাদং সুত্ৰা ‘‘এতে রাজানো ভগৰতো পরিনিব্বুতট্ঠানে ৰিৰাদং করোন্তি, ন খো পনেতং পতিরূপং, অলং ইমিনা কলহেন, ৰূপসমেস্সামি ন’’ন্তি গন্ত্ৰা উন্নতে পদেসে ঠত্ৰা দ্ৰেভাণৰারপরিমাণং দোণগজ্জিতং নাম অৰোচ. তত্থ পঠমভাণৰারে তাৰ একপদম্পি তে ন জানিংসু. দুতিযভাণৰারপরিযোসানে চ ‘‘আচরিযস্স ৰিয ভো সদ্দো, আচরিযস্স ৰিয ভো সদ্দো’’তি সব্বে নিরৰা অহেসুং. জম্বুদীপতলে কির কুলঘরে জাতো যেভুয্যেন তস্স ন-অন্তেৰাসিকো নাম নত্থি, অথ খো সো অত্তনো ৰচনং সুত্ৰা নিরৰে তুণ্হীভূতে ৰিদিত্ৰা পুন –

‘‘সুণন্তু ভোন্তো মম একৰাচং,

অম্হাক বুদ্ধো অহু খন্তিৰাদো;

ন হি সাধুযং উত্তমপুগ্গলস্স,

সরীরভাগে সিযা সম্পহারো.

‘‘সব্বেৰ ভোন্তো সহিতা সমগ্গা,

সম্মোদমানা করোমট্ঠভাগে;

ৰিত্থারিকা হোন্তু দিসাসু থূপা,

বহূ জনা চক্খুমতো পসন্না’’তি. (দী. নি. ২.২৩৭) –

ইমং গাথাদ্ৰযং ৰত্ৰা তং কলহং ৰূপসমেত্ৰা ধাতুযো অট্ঠধা ভাজেত্ৰা অদাসি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং ‘‘সকলজম্বুদীপে উপ্পন্নং মহাকলহং ৰূপসমেত্ৰা ধাতুযো ভাজেস্সতী’’তি. লক্খণচক্কানীতি দ্ৰীসু পাদতলেসু দ্ৰে লক্খণচক্কানি.

আসৰেনাতি কম্মকিলেসকারণেন আসৰেন. এত্থ হি তেভূমকঞ্চ কম্মং, অৰসেসা চ অকুসলা ধম্মা ‘‘আসৰা’’তি ৰুত্তা. দেৰূপপত্তীতি দেৰেসু উপ্পত্তি নিব্বত্তি. এত্থ চ যক্খগন্ধব্বতায ৰিনিমুত্তা সব্বে দেৰা দেৰগ্গহণেন গহিতা. গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো আকাসচারী. অহন্তি ৰিভত্তিৰিপরিণামেন যোজেতব্বং.

দোণসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. অপরিহানিযসুত্তৰণ্ণনা

৩৭. সত্তমে নিব্বানসন্তিকেযেৰ চরতীতি কিলেসনিব্বানস্স অনুপাদাপরিনিব্বানস্স চ সন্তিকেযেৰ চরতি ‘‘ন চিরস্সেৰ অধিগমিস্সতী’’তি কত্ৰা. গাথায অপ্পমাদরতোতি সমথৰিপস্সনায অপ্পমজ্জনে রতো অভিরতো, অপ্পমাদেনেৰ রত্তিন্দিৰং ৰীতিনামেন্তোতি অত্থো. পমাদং ভযতো পস্সন্তোতি নিরযূপপত্তিআদিভযহেতুতো পমাদং ভযতো পস্সন্তো. অভব্বো পরিহানাযাতি সো এৰরূপো সমথৰিপস্সনাধম্মেহি মগ্গফলেহি ৰা পরিহানায অভব্বো. সমথৰিপস্সনাতো হি সম্পত্ততো ন পরিহাযতি, ইতরানি চ অপ্পত্তানি পাপুণাতীতি.

অপরিহানিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. পতিলীনসুত্তৰণ্ণনা

৩৮. অট্ঠমে অন্তৰা লোকোতি একপস্সেন ৰড্ঢিতং কসিণনিমিত্তং ‘‘লোকো’’তি গাহেন ৰা তক্কেন ৰা উপ্পন্নদিট্ঠি. লাভী হি ঝানচক্খুনা পস্সিত্ৰা গণ্হাতি, ইতরো তক্কমত্তেন. অনন্তৰাতি সমন্ততো ৰড্ঢিতং অপ্পমাণং কসিণনিমিত্তং ‘‘লোকো’’তি গাহেন ৰা তক্কেন ৰা উপ্পন্নদিট্ঠি. তং জীৰং তং সরীরন্তি জীৰো সরীরঞ্চ একমেৰ ৰত্থূতি উপ্পন্নদিট্ঠি. ৰিস্সট্ঠানীতি সকপরিচ্চজনৰসেন নিস্সট্ঠানি. ৰন্তানীতি ইদং পুন অনাদিযনভাৰদস্সনৰসেন ৰুত্তং. চত্তম্পি হি কেচি গণ্হন্তি, নযিদমেৰন্তি দস্সনত্থং ‘‘ৰন্তানী’’তি ৰুত্তং. ন হি যং যেন ৰন্তং, ন সো তং পুন আদীযতি. ৰন্তম্পি কিঞ্চি সসন্ততিলগ্গং সিযা, নযিদমেৰন্তি দস্সনত্থং ‘‘মুত্তানী’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ছিন্নবন্ধনানি কতানী’’তি, সন্ততিতো ৰিনিমোচনৰসেন ছিন্নবন্ধনানি কতানীতি অত্থো. মুত্তম্পি কিঞ্চি মুত্তবন্ধনং ৰিয ফলং কুহিঞ্চি তিট্ঠতি, ন এৰমিদন্তি দস্সনত্থং ‘‘পহীনানী’’তি ৰুত্তং. যথা কিঞ্চি দুন্নিস্সট্ঠং পুন আদায সম্মদেৰ নিস্সট্ঠং ‘‘পটিনিস্সট্ঠ’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং ৰিপস্সনায নিস্সট্ঠানি আদিন্নসদিসানি মগ্গেন পহীনানি পটিনিস্সট্ঠানি নাম হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘পটিনিস্সট্ঠানী’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘যথা ন পুন চিত্তং আরোহন্তি, এৰং পটিনিস্সজ্জিতানী’’তি.

কামেসনাতি কামানং এসনা, কামসঙ্খাতা ৰা এসনা কামেসনা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামপিপাসা কামমুচ্ছা কামজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা’’তি, তস্মা কামরাগো ‘‘কামেসনা’’তি ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘কামেসনা…পে… অনাগামিমগ্গেন পহীনা’’তি. ভৰানং এসনা ভৰেসনা. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘তত্থ কতমা ভৰেসনা? যো ভৰেসু ভৰচ্ছন্দো…পে… ভৰজ্ঝোসানং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা’’তি, তস্মা ভৰেসনরাগো রূপারূপভৰপত্থনাতি ৰেদিতব্বো. তেনেৰাহ ‘‘ভৰেসনা পন অরহত্তমগ্গেন পহীযতী’’তি.

ব্রহ্মচরিযস্স এসনা ব্রহ্মচরিযেসনা. সা চ মগ্গব্রহ্মচরিযস্স, দিট্ঠিগতিকসম্মতব্রহ্মচরিযস্স চ গৰেসনৰসেন দ্ৰিপ্পকারাতি আহ ‘‘ব্রহ্মচরিযং এসিস্সামী’’তিআদি. দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্রহ্মচরিযস্স এসনাপি হি ব্রহ্মচরিযেসনাতি ৰুচ্চতি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? সস্সতো লোকোতি ৰা, অসস্সতো লোকোতি ৰা, অন্তৰা লোকোতি ৰা, অনন্তৰা লোকোতি ৰা, তং জীৰং তং সরীরন্তি ৰা, অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীরন্তি ৰা, হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, যা এৰরূপা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তারং দিট্ঠিৰিসূকাযিকং দিট্ঠিৰিপ্ফন্দিতং দিট্ঠিসংযোজনং গাহো পতিট্ঠাহো অভিনিৰেসো পরামাসো কুম্মগ্গো মিচ্ছাপথো মিচ্ছত্তং তিত্থাযতনং ৰিপরিযেসগ্গাহো, অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি (ৰিভ. ৯১৯).

তস্মা দিট্ঠিগতিকসম্মতস্স ব্রহ্মচরিযস্স এসনা দিট্ঠব্রহ্মচরিযেসনাতি ৰেদিতব্বা. তেনেৰাহ ‘‘দিট্ঠিব্রহ্মচরিযেসনা পন সোতাপত্তিমগ্গেনেৰ পটিপ্পস্সম্ভতী’’তি. এত্তাৰতা চ রাগদিট্ঠিযো এসনাতি দস্সিতং হোতি. ন কেৰলঞ্চ রাগদিট্ঠিযো এৰ এসনা, তদেকট্ঠং কম্মম্পি. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘তত্থ কতমা কামেসনা? কামরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি কামেসনা. তত্থ কতমা ভৰেসনা? ভৰরাগো তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ভৰেসনা. তত্থ কতমা ব্রহ্মচরিযেসনা? অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি তদেকট্ঠং অকুসলং কাযকম্মং ৰচীকম্মং মনোকম্মং, অযং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযেসনা’’তি (ৰিভ. ৯১৯).

নৰৰিধমানোতি ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.১০৮; ধ. স. ১১২১; ৰিভ. ৮৬৬; মহানি. ২১) আগতো নৰৰিধমানো.

‘‘কামেসনা’’তিআদিগাথায পন ব্রহ্মচরিযেসনা সহাতি ব্রহ্মচরিযেসনায সদ্ধিং. ৰিভত্তিলোপেন হি অযং নিদ্দেসো. করণত্থে ৰা এতং পচ্চত্তৰচনং. ইদং ৰুত্তং হোতি ‘‘ব্রহ্মচরিযেসনায সদ্ধিং কামেসনা ভৰেসনাতি তিস্সো এসনা’’তি. তাসু ব্রহ্মচরিযেসনং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘ইতিসচ্চপরামাসো, দিট্ঠিট্ঠানা সমুস্সযা’’তি ৰুত্তং. তস্সত্থো – ইতি এৰং সচ্চন্তি পরামাসো ইতিসচ্চপরামাসো. ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি দিট্ঠিযা পৰত্তিআকারং দস্সেতি. দিট্ঠিযো এৰ সব্বানত্থহেতুভাৰতো দিট্ঠিট্ঠানা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং, ভিক্খৰে, ৰজ্জং ৰদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). তা এৰ চ উপরূপরি ৰুদ্ধিযা মানলোভাদিকিলেসসমুস্সযনেন ৰট্টদুক্খসমুস্সযনেন চ সমুস্সযা, ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি মিচ্ছাভিনিৰিসমানা সব্বানত্থহেতুকা কিলেসদুক্খূপচযতো হেতুভূতা চ দিট্ঠিযো ব্রহ্মচরিযেসনাতি ৰুত্তং হোতি. এতেন পৰত্তিআকারতো নিব্বত্তিতো চ ব্রহ্মচরিযেসনা দস্সিতাতি ৰেদিতব্বা.

সব্বরাগৰিরত্তস্সাতি সব্বেহি কামভৰরাগেহি ৰিরত্তস্স. ততো এৰ তণ্হাক্খযসঙ্খাতে নিব্বানে ৰিমুত্তত্তা তণ্হাক্খযৰিমুত্তিনো অরহতো. এসনা পটিনিস্সট্ঠাতি কামেসনা, ভৰেসনা সব্বসো নিস্সট্ঠা পহীনা. দিট্ঠিট্ঠানা সমূহতাতি ব্রহ্মচরিযেসনাসঙ্খাতা দিট্ঠিট্ঠানা চ পঠমমগ্গেনেৰ সমুগ্ঘাতিতা. এৰম্পি ইমিস্সা গাথায অত্থৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

পতিলীনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. উজ্জযসুত্তৰণ্ণনা

৩৯. নৰমে অনুকুলযঞ্ঞন্তি অনুকুলং কুলানুক্কমং উপাদায দাতব্বদানং. তেনাহ ‘‘অম্হাকং…পে… কুলানুকুলৰসেন যজিতব্ব’’ন্তি. ৰংসপরম্পরায পচ্ছা দুগ্গতপুরিসেহি পদাতব্বদানং. এৰরূপং কুলং সীলৰন্তে উদ্দিস্স নিবদ্ধদানং, তস্মিং কুলে দলিদ্দানিপি ন উপচ্ছিন্দন্তি. তত্রিদং ৰত্থু – অনাথপিণ্ডিকস্স ঘরে পঞ্চ সলাকভত্তসতানি দীযিংসু. দন্তমযসলাকানং পঞ্চসতানি অহেসুং. অথ তং কুলং অনুক্কমেন দালিদ্দিযেন অভিভূতং. একা তস্মিং কুলে দারিকা একসলাকতো উদ্ধং দাতুং নাসক্খি. সাপি পচ্ছা সাতৰাহনং রট্ঠং গন্ত্ৰা খলং সোধেত্ৰা লদ্ধধঞ্ঞেন তং সলাকং অদাসি. একো থেরো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা তং আনেত্ৰা অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সা ততো পট্ঠায পুন পঞ্চপি সলাকসতানি পৰত্তেসি.

অস্সমেধন্তিআদীসু পোরাণকরাজকালে কির সস্সমেধং, পুরিসমেধং, সম্মাপাসং, ৰাচাপেয্যন্তি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি অহেসুং, যেহি রাজানো লোকং সঙ্গণ্হিংসু. তত্থ নিপ্ফন্নসস্সতো দসমভাগগ্গহণং সস্সমেধং নাম, সস্সসম্পাদনে মেধাৰিতাতি অত্থো. মহাযোধানং ছমাসিকভত্তৰেতনানুপ্পদানং পুরিসমেধং নাম, পুরিসসঙ্গণ্হনে মেধাৰিতাতি অত্থো. দলিদ্দমনুস্সানং হত্থে লেখং গহেত্ৰা তীণি ৰস্সানি ৰিনা ৰড্ঢিযা সহস্সদ্ৰিসহস্সমত্তধনানুপ্পদানং সম্মাপাসং নাম. তঞ্হি সম্মা মনুস্সে পাসেতি হদযে বন্ধিত্ৰা ৰিয ঠপেতি, তস্মা সম্মাপাসন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘তাত, মাতুলা’’তিআদিনা পন সণ্হৰাচাভণনং ৰাচাপেয্যং নাম, পেয্যৰজ্জং পিযৰচনতাতি অত্থো. এৰং চতূহি ৰত্থূহি সঙ্গহিতং রট্ঠং ইদ্ধঞ্চেৰ হোতি ফীতঞ্চ পহূতঅন্নপানং খেমং নিরব্বুদং, মনুস্সা মুদা মোদনা উরে পুত্তে নচ্চেন্তা অপারুতঘরদ্ৰারা ৰিহরন্তি. ইদং ঘরদ্ৰারেসু অগ্গল়ানং অভাৰতো নিরগ্গল়ন্তি ৰুচ্চতি. অযং পোরাণিকা পৰেণী. অপরভাগে পন ওক্কাকরাজকালে ব্রাহ্মণা ইমানি চত্তারি সঙ্গহৰত্থূনি ইমঞ্চ রট্ঠসম্পত্তিং পরিৰত্তেন্তা উম্মূলং কত্ৰা অস্সমেধং পুরিসমেধন্তিআদিকে পঞ্চ যঞ্ঞে নাম অকংসু. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা ব্রাহ্মণধম্মিযসুত্তে –

‘‘তেসং আসি ৰিপল্লাসো, দিস্ৰান অণুতো অণুং…পে…;

তে তত্থ মন্তে গন্থেত্ৰা, ওক্কাকং তদুপাগমু’’ন্তি. (সু. নি. ৩০১-৩০৪);

ইদানি তেহি পরিৰত্তেত্ৰা ঠপিতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘অস্সমেধ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ মেধন্তীতি ৰধেন্তি. দ্ৰীহি পরিযঞ্ঞেহীতি মহাযঞ্ঞস্স পুব্বভাগে পচ্ছা চ পৰত্তেতব্বেহি দ্ৰীহি পরিৰারযঞ্ঞেহি. সত্তনৰুতিপঞ্চপসুসতঘাতভিংসনস্সাতি সত্তনৰুতাধিকানং পঞ্চন্নং পসুসতানং মারণেন ভেরৰস্স পাপভীরুকানং ভযাৰহস্স. তথা হি ৰদন্তি –

‘‘ছসতানি নিযুজ্জন্তি, পসূনং মজ্ঝিমে হনি;

অস্সমেধস্স যঞ্ঞস্স, ঊনানি পসূহি তীহী’’তি. (সং. নি. টী. ১.১.১২০);

সম্মন্তি যুগচ্ছিদ্দে পক্খিপিতব্বদণ্ডকং. পাসন্তীতি খিপন্তি. সংহারিমেহীতি সকটেহি ৰহিতব্বেহি. পুব্বে কির একো রাজা সম্মাপাসং যজন্তো সরস্সতিনদিতীরে পথৰিযা ৰিৰরে দিন্নে নিমুগ্গোযেৰ অহোসি, অন্ধবালব্রাহ্মণা গতানুগতিগতা ‘‘অযং তস্স সগ্গগমনমগ্গো’’তি সঞ্ঞায তত্থ সম্মাপাসযঞ্ঞং পট্ঠপেন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘নিমুগ্গোকাসতো পভুতী’’তি. অযূপো অপ্পকদিৰসো যাগো, সযূপো বহুদিৰসং নেয্যো সত্রযাগোতি. মন্তপদাভিসঙ্খতানং সপ্পিমধূনং ৰাজমিতি সমঞ্ঞা. হিরঞ্ঞসুৰণ্ণগোমহিংসাদি সত্তরসকদক্খিণস্স. সারগব্ভকোট্ঠাগারাদীসু নত্থি এত্থ অগ্গল়ন্তি নিরগ্গল়ো. তত্থ কির যঞ্ঞে অত্তনো সাপতেয্যং অনৰসেসতো অনিগূহিত্ৰা নিয্যাতীযতি.

মহারম্ভাতি বহুপসুঘাতকম্মা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৰিৰিধা যত্থ হঞ্ঞরে’’তি ৰক্খমানত্তা ‘‘মহাকিচ্চা মহাকরণীযা’’তি পঠমো অত্থৰিকপ্পো ৰুত্তো. দুতিযো পন অত্থৰিকপ্পো ‘‘মহারম্ভাতি পপঞ্চৰসেন অজেল়কা’’তিআদি ৰুত্তন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘অপিচা’’তিআদিনা আরদ্ধো. নিরারম্ভাতি এত্থাপি ৰুত্তনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ননু চ পাণাতিপাতাদিঅকুসলকম্মস্স অপ্পমত্তকম্পি ফলং নুপলব্ভতি, তস্মা তস্স নিপ্ফলভাৰং অৰত্ৰা ‘‘ন তে হোন্তি মহপ্ফলা’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘নিরৰসেসত্থে’’তিআদি. অনুগতং কুলন্তি অনুকুলং, কুলানুগতন্তি অত্থো. যে নিচ্চভত্তাদিং পুব্বপুরিসেহি পট্ঠপিতং অপরাপরং অনুপচ্ছিন্দন্তা মনুস্সা দদন্তি, তে অনুকুলং যজন্তি নাম. তেনেৰাহ ‘‘যে অঞ্ঞে অনুকুলং যজন্তী’’তিআদি.

উজ্জযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. উদাযিসুত্তৰণ্ণনা

৪০. দসমে পাণসমারম্ভরহিতন্তি পাণঘাতরহিতং. অব্যাবজ্ঝং সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতীতি কামচ্ছন্দাদিব্যাপাদৰিরহিতত্তা অব্যাবজ্ঝং নিদ্দুক্খং. পরপীল়াভাৰে পন ৰত্তব্বং নত্থি. ঝানসমাপত্তিৰসেন সুখবহুলত্তা সুখং একন্তসুখং ব্রহ্মলোকং ঝানপুঞ্ঞেন, ইতরপুঞ্ঞেন পন তদঞ্ঞসম্পত্তিভৰসঙ্খাতং সুখং লোকং পণ্ডিতো সপ্পঞ্ঞো উপেতি. সেসং উত্তানমেৰ.

উদাযিসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চক্কৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.