১০-১১. সমণসুত্তাদিৰণ্ণনা
২৪১-২. দসমে সেসপদেসুপীতি ‘‘ইধ দুতিযো সমণো’’তিআদীসু সেসপদেসুপি. যথা হি ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; সং. নি. ২.১৫২; অ. নি. ৪.১২৩) এত্থ কতো নিযমো ‘‘ৰিৰিচ্চ অকুসলেহী’’তি এত্থাপি কতোযেৰ হোতি সাৰধারণঅত্থস্স ইচ্ছিতব্বত্তা, এৰমিধাপীতি. তেনাহ ‘‘দুতিযাদযোপি হী’’তিআদি. সামঞ্ঞফলাধিগমৰসেন নিপ্পরিযাযতো সমণভাৰোতি তেসং ৰসেনেত্থ চত্তারো সমণা দেসিতা. ইমস্মিঞ্হি ঠানে চত্তারো ফলট্ঠকসমণাৰ অধিপ্পেতা সমিতপাপসমণগ্গহণতো. কস্মা পনেত্থ মহাপরিনিব্বানে ৰিয মগ্গট্ঠা তদত্থায পটিপন্নাপি ন গহিতাতি? ৰেনেয্যজ্ঝাসযতো. তত্থ হি মগ্গাধিগমত্থায ৰিপস্সনাপি ইতো বহিদ্ধা নত্থি, কুতো মগ্গফলানীতি দস্সেন্তেন ভগৰতা ‘‘ঞাযস্স ধম্মস্স পদেসৰত্তী, ইতো বহিদ্ধা সমণোপি নত্থী’’তি (দী. নি. ২.২১৪) ৰুত্তং. ইধ পন নিট্ঠানপ্পত্তমেৰ তংতংসমণভাৰং গণ্হন্তেন ফলট্ঠকসমণাৰ গহিতা, মগ্গট্ঠতো ফলট্ঠো সৰিসেসং দক্খিণেয্যোতি. স্ৰাযমত্থো দ্ৰীসু সুত্তেসু দেসনাভেদেনেৰ ৰিঞ্ঞাযতীতি. রিত্তাতি ৰিৰিত্তা. তুচ্ছাতি নিস্সারা পটিপন্নকসারাভাৰতো.
পৰদন্তি এতেহীতি পৰাদা. দিট্ঠিগতিকানং নানাদিট্ঠিদীপকসমযাতি আহ ‘‘চত্তারো সস্সতৰাদা’’তিআদি. তত্থ চত্তারো সস্সতৰাদাতি লাভিৰসেন তযো, তক্কিৰসেন একোতি এৰং চত্তারো সস্সতৰাদা. পুব্বেনিৰাসঞাণলাভী তিত্থিযো মন্দপঞ্ঞো অনেকজাতিসতসহস্সমত্তং অনুস্সরতি, মজ্ঝপঞ্ঞো দস সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পানি, তিক্খপঞ্ঞো চত্তালীস সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পানি, ন ততো পরং. সো এৰং অনুস্সরন্তো ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি অভিৰদতি, তক্কী পন তক্কপরিযাহতং ৰীমংসানুচরিতং সযংপটিভানং ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি অভিৰদতি. তেন ৰুত্তং ‘‘লাভিৰসেন তযো, তক্কিৰসেন একোতি এৰং চত্তারো সস্সতৰাদা’’তি.
সত্তেসু সঙ্খারেসু চ একচ্চং সস্সতন্তি পৰত্তো ৰাদো একচ্চসস্সতৰাদো. সো পন ব্রহ্মকাযিকখিড্ডাপদোসিকমনোপদোসিকত্তভাৰতো চৰিত্ৰা ইধাগতানং তক্কিনো চ উপ্পজ্জনৰসেন চতুব্বিধোতি আহ ‘‘চত্তারো একচ্চসস্সতৰাদা’’তি.
চত্তারো অন্তানন্তিকাতি এত্থ অমতি গচ্ছতি এত্থ ৰোসানন্তি অন্তো, মরিযাদা. তপ্পটিসেধেন অনন্তো. অন্তো চ অনন্তো চ অন্তানন্তো সামঞ্ঞনিদ্দেসেন, একসেসেন ৰা ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; উদা. ১) ৰিয. অন্তানন্তসহচরিতো ৰাদো অন্তানন্তো যথা ‘‘কুন্তা চরন্তী’’তি. অন্তানন্তসন্নিস্সযো ৰা যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি. সো এতেসং অত্থীতি অন্তানন্তিকা. ‘‘অন্তৰা অত্তা চ লোকো চ, অনন্তৰা অত্তা চ লোকো চ, অন্তৰা চ অনন্তৰা চ অত্তা চ লোকো চ, নেৰন্তৰা নানন্তৰা’’তি এৰং পৰত্তৰাদা চত্তারো. অৰড্ঢিতকসিণস্স তং কসিণং অত্তাতি চ লোকোতি চ গণ্হন্তস্স ৰসেন পঠমো ৰুত্তো, দুতিযো ৰড্ঢিতকসিণস্স ৰসেন ৰুত্তো, ততিযো তিরিযং ৰড্ঢেত্ৰা উদ্ধমধো অৰড্ঢিতকসিণস্স, চতুত্থো তক্কিৰসেন ৰুত্তো. এত্থ চ যুত্তং তাৰ পুরিমানং তিণ্ণং ৰাদানং অন্তঞ্চ অনন্তঞ্চ অন্তানন্তঞ্চ আরব্ভ পৰত্তৰাদত্তা অন্তানন্তিকত্তং, পচ্ছিমস্স পন তদুভযনিসেধনৰসেন পৰত্তৰাদত্তা কথমন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপ্পটিসেধনৰসেন পৰত্তৰাদত্তা এৰ. অন্তানন্তিকপ্পটিসেধৰাদোপি হি অন্তানন্তৰিসযো এৰ তং আরব্ভ পৰত্তত্তা.
ন মরতীতি অমরা. কা সা? ‘‘এৰন্তিপি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) নযেন পরিযন্তরহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৰ ৰাচা চ. ৰিৰিধো খেপোতি ৰিক্খেপো, অমরায দিট্ঠিযা, ৰাচায ৰা ৰিক্খেপোতি অমরাৰিক্খেপো, সো এতস্স অত্থীতি অমরাৰিক্খেপিকো. অথ ৰা অমরা নাম মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জনাদিৰসেন উদকে সন্ধাৰমানা গাহং ন গচ্ছতি, এৰমেৰং অযম্পি ৰাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৰতি, গাহং ন উপগচ্ছতীতি অমরাৰিক্খেপোতি ৰুচ্চতি, সো এতেসং অত্থীতি অমরাৰিক্খেপিকা. স্ৰাযং ৰাদো মুসাৰাদানুযোগছন্দরাগভযমোহভাৰহেতুকতায চতুধা পৰত্তোতি আহ ‘‘চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা’’তি.
অধিচ্চ যথিচ্ছকং যং কিঞ্চি কারণং কস্সচি বুদ্ধিপুব্বং ৰা ৰিনা সমুপ্পন্নোতি অত্তলোকসঞ্ঞিতানং খন্ধানং অধিচ্চ পৰত্তিআকারারম্মণং দস্সনং তদাকারসন্নিস্সযেন পৰত্তিতো তদাকারসহচরিততায চ ‘‘অধিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তি ৰুচ্চতি যথা ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তি’’, ‘‘কুন্তা চরন্তী’’তি চ. তং এতেসং অত্থীতি অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা. লাভিৰসেন তক্কিৰসেন চ ‘‘দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা’’তি ৰুত্তং.
সঞ্ঞীতি পৰত্তো ৰাদো সঞ্ঞিৰাদো, সো এতেসং অত্থীতি সঞ্ঞিৰাদা. রূপিচতুক্কং একন্তসুখচতুক্কন্তি ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৰসেন সোল়স সঞ্ঞিৰাদা. ইমেসুযেৰ পুরিমানং দ্ৰিন্নং চতুক্কানং ৰসেন অট্ঠ সঞ্ঞিৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিৰাদা ৰেদিতব্বা. কেৰলঞ্হি তত্থ ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি গণ্হন্তানং তা দিট্ঠিযো, ইধ অসঞ্ঞীতি চ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি চ.
সত্ত উচ্ছেদৰাদাতি মনুস্সত্তভাৰে কামাৰচরদেৰত্তভাৰে রূপাৰচরত্তভাৰে চতুব্বিধারূপত্তভাৰে চ ঠত্ৰা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৰসেন সত্ত উচ্ছেদৰাদা.
পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি পঞ্চকামগুণউপভোগৰসেন চতুব্বিধরূপজ্ঝানসুখপরিভোগৰসেন চ দিট্ঠধম্মে নিব্বূতিপঞ্ঞাপনৰাদা. দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৰুচ্চতি, তত্থ তত্থ পটিলদ্ধত্তভাৰস্সেতং অধিৰচনং. দিট্ঠধম্মে নিব্বানং দিট্ঠধম্মনিব্বানং, ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে দুক্খৰূপসমন্তি অত্থো. তং ৰদন্তীতি দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা.
ঞাযতি কমতি পটিৰিজ্ঝতীতি ঞাযো, সো এৰ নিব্বানসম্পাপকহেতুতায ধম্মোতি আহ ‘‘ঞাযস্স ধম্মস্সা’’তি. ইতো বহিদ্ধা সমণোপি নত্থীতিআদীসু কস্মা পনেতে অঞ্ঞত্থ নত্থীতি? অক্খেত্ততায. যথা হি ন আরগ্গে সাসপো তিট্ঠতি, ন উদকপিট্ঠে অগ্গি জলতি, ন পিট্ঠিপাসাণে বীজানি ৰিরুহন্তি, এৰমেৰং বাহিরেসু তিত্থাযতনেসু ন ইমে সমণা উপ্পজ্জন্তি, ইমস্মিংযেৰ সাসনে উপ্পজ্জন্তি. কস্মা? সুক্খেত্ততায. সা পন নেসং অক্খেত্ততা সুক্খেত্ততা চ অরিযমগ্গস্স অভাৰতো ভাৰতো চ ৰেদিতব্বা. তেনাহ ভগৰা –
‘‘যস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ন উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ ন উপলব্ভতি, দুতিযোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি, ততিযোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি, চতুত্থোপি তত্থ সমণো ন উপলব্ভতি. যস্মিঞ্চ খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি, সমণোপি তত্থ উপলব্ভতি, দুতিযোপি তত্থ… ততিযোপি তত্থ… চতুত্থোপি তত্থ সমণো উপলব্ভতি. ইমস্মিং খো, সুভদ্দ, ধম্মৰিনযে অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো উপলব্ভতি. ইধেৰ, সুভদ্দ, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো, সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪).
অরিযমগ্গস্স চ অভাৰো ভাৰো চ সুপরিসুদ্ধস্স সীলস্স সুপরিসুদ্ধায সমথৰিপস্সনাভাৰনায অভাৰতো ভাৰতো চ ৰেদিতব্বো. তদুভযঞ্চ দুরক্খাতস্ৰাক্খাতভাৰহেতুকং. সো চ অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতত্তা. যস্মা তিত্থাযতনং অক্খেত্তং, সাসনং খেত্তং, তস্মা যথা সুরত্তহত্থপাদো ভাসুরকেসরভারো সীহো মিগরাজা ন সুসানে ৰা সঙ্কারকূটে ৰা পটিৰসতি, তিযোজনসহস্সৰিত্থতং পন হিমৰন্তং অজ্ঝোগাহেত্ৰা মণিগুহাযমেৰ ৰসতি, যথা চ ছদ্দন্তো নাগরাজা ন গোচরিযহত্থিকুলাদীসু নৰসু কুলেসু উপ্পজ্জতি, যথা চ ৰলাহকো অস্সরাজা ন গদ্রভকুলে ৰা ঘোটককুলে ৰা উপ্পজ্জতি, সিন্ধুতীরে পন সিন্ধৰকুলেযেৰ উপ্পজ্জতি, যথা চ সব্বকামদদং মনোহরং মণিরতনং ন সঙ্কারকূটে ৰা পংসুপব্বতাদীসু ৰা উপ্পজ্জতি, ৰিপুলপব্বতব্ভন্তরেযেৰ উপ্পজ্জতি, যথা চ তিমিরপিঙ্গলো মচ্ছরাজা ন খুদ্দকপোক্খরণীসু উপ্পজ্জতি, চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরে মহাসমুদ্দেযেৰ উপ্পজ্জতি, যথা চ দিযড্ঢযোজনসতিকো সুপণ্ণরাজা ন গামদ্ৰারে এরণ্ডৰনাদীসু পটিৰসতি, মহাসমুদ্দং পন অজ্ঝোগাহেত্ৰা সিম্বলিদহৰনেযেৰ পটিৰসতি, যথা চ ধতরট্ঠো সুৰণ্ণহংসো ন গামদ্ৰারে আৰাটকাদীসু পটিৰসতি, নৰুতিহংসসহস্সপরিৰারো পন হুত্ৰা চিত্তকূটেযেৰ পটিৰসতি, যথা চ চতুদ্দীপিস্সরো চক্কৰত্তিরাজা ন নীচকুলে উপ্পজ্জতি, অসম্ভিন্নজাতিযখত্তিযকুলেযেৰ পন উপ্পজ্জতি, এৰমেৰং ইমেসু সমণেসু একসমণোপি ন অঞ্ঞত্থ তিত্থাযতনে উপ্পজ্জতি, অরিযমগ্গপরিক্খতে পন বুদ্ধসাসনেযেৰ উপ্পজ্জতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯-১৪০; অ. নি. ৪.২৪১). একাদসমে নত্থি ৰত্তব্বং.
সমণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কম্মৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.