(১৭) ২. পটিপদাৰগ্গো
১. সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা
১৬১. দুতিযস্স পঠমে দুক্খাপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতিআদীসু পাল়িযা আগতনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তথা হি –
‘‘তত্থ কতমা দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? কিচ্ছেন কসিরেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি, অযং ৰুচ্চতি দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? কিচ্ছেন কসিরেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স খিপ্পং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি, অযং ৰুচ্চতি দুক্খপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? অকিচ্ছেন অকসিরেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি, অযং ৰুচ্চতি সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা. তত্থ কতমা সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা? অকিচ্ছেন অকসিরেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্স খিপ্পং তং ঠানং অভিজানন্তস্স যা উপ্পজ্জতি পঞ্ঞা পজাননা…পে… সম্মাদিট্ঠি, অযং ৰুচ্চতি সুখপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৮০১) – অযমেত্থ পাল়ি.
তত্থ কিচ্ছেন কসিরেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্সাতি পুব্বভাগে আগমনকালে কিচ্ছেন কসিরেন দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলেসে ৰিক্খম্ভেত্ৰা লোকুত্তরসমাধিং উপ্পাদেন্তস্স. দন্ধং তং ঠানং অভিজানন্তস্সাতি ৰিক্খম্ভিতেসু কিলেসেসু ৰিপস্সনাপরিৰাসে চিরং ৰসিত্ৰা তং লোকুত্তরসমাধিসঙ্খাতং ঠানং দন্ধং সণিকং অভিজানন্তস্স পটিৰিজ্ঝন্তস্স, পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. অযং ৰুচ্চতীতি যা এসা এৰং উপ্পজ্জতি, অযং কিলেসৰিক্খম্ভনপ্পটিপদায দুক্খত্তা, ৰিপস্সনাপরিৰাসপঞ্ঞায চ দন্ধত্তা মগ্গকালে একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি পঞ্ঞা আগমনৰসেন ‘‘দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নামা’’তি ৰুচ্চতি. উপরি তীসু পদেসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৰিত্থারসুত্তৰণ্ণনা
১৬২. দুতিযে অকতাভিনিৰেসোতি অকতাধিকারো. রূপানং লক্খণাদীহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা গহণং রূপপরিগ্গহো. তীসু অদ্ধাসু কিলমতীতি পুব্বন্তে অপরন্তে পুব্বন্তাপরন্তেতি এৰং তীসু পদেসেসু কিলমতি. পঞ্চসু ঞাণেসূতি রূপপরিগ্গহাদীসু পঞ্চসু ঞাণেসু. নৰসু ৰিপস্সনাঞাণেসূতি উদযব্বযাদিনৰৰিপস্সনাঞাণেসু. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
ৰিত্থারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. অসুভসুত্তৰণ্ণনা
১৬৩. ততিযে ‘‘যথা এতং, তথা ইদ’’ন্তি ইমিনা নযেনাতি এতেন –
‘‘যথা ইদং তথা এতং, যথা এতং তথা ইদং;
অজ্ঝত্তঞ্চ বহিদ্ধা চ, কাযে ছন্দং ৰিরাজযে’’তি. (সু. নি. ২০৫); –
ইমং দেসনানযং সঙ্গণ্হাতি. তস্সত্থো – যথা ইদং সৰিঞ্ঞাণকাসুভং আযুউস্মাৰিঞ্ঞাণানং অনপগমা চরতি তিট্ঠতি নিসীদতি সযতি, তথা এতং এতরহি সুসানে সযিতং অৰিঞ্ঞাণকম্পি পুব্বে তেসং ধম্মানং অনপগমা অহোসি. যথা চ এতং এতরহি মতসরীরং তেসং ধম্মানং অপগমা ন চরতি ন তিট্ঠতি ন নিসীদতি ন সেয্যং কপ্পেতি, তথা ইদং সৰিঞ্ঞাণকম্পি তেসং ধম্মানং অপগমা ভৰিস্সতি. যথা চ ইদং সৰিঞ্ঞাণকং নেতরহি সুসানে মতং সেতি ন উদ্ধুমাতকাদিভাৰমুপগতং, তথা এতং এতরহি মতসরীরম্পি পুব্বে অহোসি. যথা পনেতং এতরহি অৰিঞ্ঞাণকাসুভং মতকসুসানে সেতি উদ্ধুমাতকাদিভাৰঞ্চ উপগতং, তথা ইদং সৰিঞ্ঞাণকম্পি ভৰিস্সতীতি. তত্থ যথা ইদং তথা এতন্তি অত্তনা মতসরীরস্স সমানভাৰং করোন্তো বাহিরে দোসং পজহতি. যথা এতং তথা ইদন্তি মতসরীরেন অত্তনো সমানভাৰং করোন্তো অজ্ঝত্তিকে রাগং পজহতি. যেনাকারেন উভযং সমং করোতি, তং সম্পজানন্তো উভযত্থ মোহং পজহতি.
বহিদ্ধা দিট্ঠানন্তি বহিদ্ধা সুসানাদীসু দিট্ঠানং উদ্ধুমাতকাদিদসন্নং অসুভানং. ‘‘নৰন্নং পাটিকুল্যানং ৰসেনা’’তি কস্মা ৰুত্তং, ননু অন্তিমজীৰিকাভাৰতো পিণ্ডপাতস্স অলাভলাভেসু পরিতস্সনগেধাদিসমুপ্পত্তিতো ভত্তস্স সম্মদজননতো কিমিকুলসংৰদ্ধনতোতি এৰমাদীহিপি আকারেহি আহারেপটিকূলতা পচ্চৰেক্খিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে, জীৰিকানং যদিদং পিণ্ডোল্যং অতিপাপোযং লোকস্মিং যদিদং পিণ্ডোল্যো ৰিচরতি পত্তপাণীতি (সং. নি. ৩.৮০; ইতিৰু. ৯১). অলদ্ধা চ পিণ্ডপাতং পরিতস্সতি, লদ্ধা চ পিণ্ডপাতং গধিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোপন্নো অনাদীনৰদস্সাৰী অনিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতীতি (অ. নি. ৩.১২৪). ভুত্তো চ আহারো কস্সচি কদাচি মরণং ৰা মরণমত্তং ৰা দুক্খং আৰহতী’’তি.
কটুকীটকাদযো দ্ৰত্তিংসকুলপ্পভেদা কিমিযো নং উপনিস্সায জীৰন্তীতি? ৰুচ্চতে – অন্তিমজীৰিকাভাৰো তাৰ চিত্তসংকিলেসৰিসোধনত্থং কম্মট্ঠানাভিনিৰেসনতো পগেৰ মনসি কাতব্বো ‘‘মাহং ছৰালাতসদিসো ভৰেয্য’’ন্তি. তথা পিণ্ডপাতস্স অলাভলাভেসু পরিতস্সনগেধাদিসমুপ্পত্তিনিৰারণং পগেৰ অনুট্ঠাতব্বং সুপরিসুদ্ধসীলস্স পটিসঙ্খানৰতো তদভাৰতো. ভত্তসম্মদো অনেকন্তিকো পরিভোগে অন্তোগধোৰাতি ৰেদিতব্বো. কিমিকুলসংৰদ্ধনং পন সঙ্গহেতব্বং, সঙ্গহিতমেৰ ৰা ‘‘নৰন্নং পাটিকুল্যানং ৰসেনা’’তি এত্থ নিযমস্স অকতত্তা. ইমিনা ৰা নযেন ইতরেসম্পেত্থ সঙ্গহো দট্ঠব্বো যথাসম্ভৰমেত্থ পটিকূলতাপচ্চৰেক্খণস্স অধিপ্পেতত্তা.
এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৯৪-২৯৫) দসহি আকারেহি পটিকূলতা ৰেদিতব্বা. সেয্যথিদং – গমনতো, পরিযেসনতো, পরিভোগতো, আসযতো, নিধানতো, অপরিপক্কতো, পরিপক্কতো, ফলতো, নিস্সন্দতো, সম্মক্খনতোতি. এৰং দসন্নং ৰসেন পাটিকুল্যৰচনেনপি ইধ ‘‘নৰন্ন’’ন্তি ৰচনং ন ৰিরুজ্ঝতি, সম্মক্খনস্স পরিভোগাদীসু লব্ভমানভাৰা ৰিসুং তং অগ্গহেত্ৰা ন ৰদন্তি. ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩০৪) পন সম্মক্খনং পরিভোগাদীসু লব্ভমানম্পি নিস্সন্দৰসেন ৰিসেসতো পটিকূলন্তি দস্সেতুং সব্বপচ্ছা ঠপিতা.
উক্কণ্ঠিতসঞ্ঞায সমন্নাগতোতি তীসু ভৰেসু অরুচ্চনৰসেন পৰত্তায ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সমন্নাগতো. নিব্বিদানুপস্সনা হেসা সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তা. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
অসুভসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪-৬. পঠমখমসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৬৪-১৬৬. চতুত্থে পধানকরণকালে সীতাদীনি নক্খমতি ন সহতীতি অক্খমা. খমতি সহতি অভিভৰতীতি খমা. ইন্দ্রিযদমনং দমা. ‘‘উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১৪; ৬.৫৮) নযেন ৰিতক্কসমনং সমাতি আহ ‘‘অকুসলৰিতক্কানং ৰূপসমনপটিপদা’’তি. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, সব্বেসম্পি কিলেসানং সমনৰসেন পৰত্তা পটিপদা সমা. পঞ্চমছট্ঠানি উত্তানত্থানেৰ.
পঠমখমসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭-৮. মহামোগ্গল্লানসুত্তাদিৰণ্ণনা
১৬৭-১৬৮. সত্তমট্ঠমেসু মহামোগ্গল্লানত্থেরস্সাতিআদিনা মোগ্গল্লানত্থেরস্স হেট্ঠা তিণ্ণং মগ্গানং সুখপটিপদদন্ধাভিঞ্ঞভাৰো, অরহত্তমগ্গস্স দুক্খপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞভাৰো ৰুত্তো, সারিপুত্তত্থেরস্স পন হেট্ঠিমানং তিণ্ণং মগ্গানং সুখপটিপদদন্ধাভিঞ্ঞভাৰো, অরহত্তমগ্গস্স চ সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞভাৰো দস্সিতো. যং পন ৰুত্তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৮০১) ‘‘বুদ্ধানং পন চত্তারোপি মগ্গা সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞাৰ অহেসুং, তথা ধম্মসেনাপতিস্স. মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স পন পঠমমগ্গো সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞো অহোসি, উপরি তযো দুক্খপটিপদদন্ধাভিঞ্ঞা’’তি. যঞ্চ ৰুত্তং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪৭৬) ‘‘তথাগতস্স হি সারিপুত্তত্থেরস্স চ চত্তারোপি মগ্গা সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞাৰ অহেসুং, মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স পন পঠমমগ্গো সুখপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞো উপরি তযো দুক্খপটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞা’’তি, তং সব্বং অঞ্ঞমঞ্ঞং নানুলোমেতি. ইমায পাল়িযা ইমায চ অট্ঠকথায ন সমেতি, তস্মা ৰীমংসিতব্বমেতং. তংতংভাণকানং ৰা মতেন তত্থ তত্থ তথা তথা ৰুত্তন্তি গহেতব্বং.
মহামোগ্গল্লানসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. সসঙ্খারসুত্তৰণ্ণনা
১৬৯. নৰমে সসঙ্খারেন দুক্খেন কসিরেন অধিমত্তপযোগং কত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানধম্মোতি সসঙ্খারপরিনিব্বাযী. অসঙ্খারেন অপ্পযোগেন অধিমত্তপযোগং অকত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানধম্মোতি অসঙ্খারপরিনিব্বাযী. ধম্মানুসারী পুগ্গলো হি আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অকসিরেন অকিলমন্তোৰ ৰিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. সদ্ধানুসারী পুগ্গলো পন দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো হুত্ৰা ৰিক্খম্ভেতুং, তস্মা ধম্মানুসারিস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকং ঞাণং অদন্ধং তিখিণং সূরং হুত্ৰা ৰহতি. যথা নাম তিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অতিসীঘং ৰহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৰৰাযামকিচ্চং ন হোতি, এৰরূপা ধম্মানুসারিনো পুব্বভাগভাৰনা হোতি. সদ্ধানুসারিনো পন পুব্বভাগক্খণে কিলেসচ্ছেদকং ঞাণং দন্ধং অতিখিণং অসূরং হুত্ৰা ৰহতি. যথা নাম কুণ্ঠেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং ন মট্ঠং হোতি, অতিসীঘং ন ৰহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৰৰাযামকিচ্চং ইচ্ছিতব্বং হোতি, এৰরূপা সদ্ধানুসারিনো পুব্বভাগভাৰনা হোতি. এৰং সন্তেপি নেসং কিলেসক্খযে নানত্তং নত্থি, অনৰসেসাৰ কিলেসা খীযন্তি.
সসঙ্খারসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. যুগনদ্ধসুত্তৰণ্ণনা
১৭০. দসমে সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতীতি ইদং সমথযানিকস্স ৰসেন ৰুত্তং. সো হি পঠমং উপচারসমাধিং ৰা অপ্পনাসমাধিং ৰা উপ্পাদেতি, অযং সমথো. সো তঞ্চ তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে অনিচ্চাদীহি ৰিপস্সতি, অযং ৰিপস্সনা, ইতি পঠমং সমথো, পচ্ছা ৰিপস্সনা. তেন ৰুচ্চতি ‘‘সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতী’’তি. ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতীতি ইদং পন ৰিপস্সনাযানিকস্স ৰসেন ৰুত্তং. সো তং ৰুত্তপ্পকারং সমথং অসম্পাদেত্ৰা পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনিচ্চাদীহি ৰিপস্সতি. পঠমো লোকুত্তরমগ্গো নিব্বত্ততীতি সোতাপত্তিমগ্গং সন্ধায ৰদতি, লোকিযমগ্গৰসেনেৰ ৰা ইমিস্সা পাল়িযা অত্থো ৰেদিতব্বো. কথং? মগ্গো সঞ্জাযতি, পুব্বভাগিযো লোকিযমগ্গো উপ্পজ্জতি. আসেৰতি নিব্বিদানুপস্সনাৰসেন. ভাৰেতি মুচ্চিতুকম্যতাৰসেন. বহুলীকরোতি পটিসঙ্খানুপস্সনাৰসেন. আসেৰতি ৰা ভযতুপট্ঠানাদিঞাণৰসেন. ভাৰেতি মুচ্চিতুকম্যতাদিঞাণৰসেন. বহুলীকরোতি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাৰসেন. সংযোজনানি পহীযন্তি. অনুসযা ব্যন্তী হোন্তীতি মগ্গপ্পটিপাটিযা পহীযন্তি ব্যন্তী হোন্তি.
ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসন্তি ওভাসাদীসু অরিযধম্মোতি পৰত্তং উদ্ধচ্চং ৰিক্খেপো ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৰিপস্সনাৰীথিতো উগ্গমনেন ৰিরূপং গহিতং পৰত্তিযমানং ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসং হোতি, অনিচ্চতো মনসি করোতি, ওভাসো উপ্পজ্জতি, ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৰজ্জতি, ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তথা অনিচ্চতো মনসিকরোতো ঞাণং উপ্পজ্জতি…পে… পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, নিকন্তি ধম্মোতি নিকন্তিং আৰজ্জতি, ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চং, তেন উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খতো…পে… অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতী’’তি (পটি. ম. ২.৬). সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
যুগনদ্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পটিপদাৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.