৪. নিদানসুত্তৰণ্ণনা
৩৪. চতুত্থে পিণ্ডকরণত্থাযাতি আযূহনৰসেন রাসিকরণত্থায. অভিন্নানীতি একদেসেনপি অখণ্ডিতানি. ভিন্নকালতো পট্ঠায হি বীজং বীজকিচ্চায ন উপকপ্পতি. অপূতীনীতি উদকতেমনেন পূতিভাৰং ন উপগতানি. পূতিবীজঞ্হি বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘পূতিভাৰেন অবীজত্তং অপ্পত্তানী’’তি. ন ৰাতেন ন চ আতপেন হতানীতি ৰাতেন চ আতপেন চ ন হতানি, নিরোজতং ন পাপিতানি. নিরোজঞ্হি কসটবীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. সারাদানীতি তণ্ডুলসারস্স আদানতো সারাদানি. নিস্সারঞ্হি বীজং বীজত্থায ন উপকপ্পতি. তেনাহ ‘‘গহিতসারানী’’তি, পতিট্ঠিতসারানীতি অত্থো. সন্নিচযভাৰেন সুখং সযিতানীতি চত্তারো মাসে কোট্ঠপক্খিত্তনিযামেনেৰ সুখসযিতানি.
কম্মৰিভত্তীতি কম্মৰিভাগো. দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খভূতো পচ্চুপ্পন্নো অত্তভাৰো, তত্থ ৰেদিতব্বফলং কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং. পচ্চুপন্নভৰতো অনন্তরং ৰেদিতব্বফলং কম্মং উপপজ্জৰেদনীযং. অপরপরিযাযৰেদনীযন্তি দিট্ঠধম্মানন্তরভৰতো অঞ্ঞস্মিং অত্তভাৰপরিযাযে অত্তভাৰপরিৰত্তে ৰেদিতব্বফলং কম্মং. পটিপক্খেহি অনভিভূততায পচ্চযৰিসেসেন পটিলদ্ধৰিসেসতায চ বলৰভাৰপ্পত্তা তাদিসস্স পুব্বাভিসঙ্খারস্স ৰসেন সাতিসযা হুত্ৰা পৰত্তা পঠমজৰনচেতনা তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ফলদাযিনী দিট্ঠধম্মৰেদনীযকম্মং নাম. সা হি ৰুত্তাকারেন বলৰতী জৰনসন্তানে গুণৰিসেসযুত্তেসু উপকারানুপকারৰসপ্পৰত্তিযা আসেৰনালাভেন অপ্পৰিপাকতায চ পঠমজৰনচেতনা ইতরদ্ৰযং ৰিয পৰত্তসন্তানুপরমাপেক্খং ওকাসলাভাপেক্খঞ্চ কম্মং ন হোতীতি ইধেৰ পুপ্ফমত্তং ৰিয পৰত্তিৰিপাকমত্তং ফলং দেতি. তথা অসক্কোন্তন্তি কম্মস্স ৰিপাকদানং নাম উপধিপ্পযোগাদিপচ্চযন্তরসমৰাযেনেৰ হোতীতি তদভাৰতো তস্মিংযেৰ অত্তভাৰে ৰিপাকং দাতুং অসক্কোন্তং. অহোসিকম্মন্তি অহোসি এৰ কম্মং, ন তস্স ৰিপাকো অহোসি অত্থি ভৰিস্সতি চাতি এৰং ৰেদিতব্বং কম্মং.
অত্থসাধিকাতি দানাদিপাণাতিপাতাদিঅত্থস্স নিপ্ফাদিকা. কা পন সাতি আহ ‘‘সত্তমজৰনচেতনা’’তি. সা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৰুত্তনযেন পটিলদ্ধৰিসেসা পুরিমজৰনচেতনাহি লদ্ধাসেৰনা চ সমানা অনন্তরত্তভাৰে ৰিপাকদাযিনী উপপজ্জৰেদনীযকম্মং নাম. পুরিমউপমাযযেৰাতি মিগলুদ্দকোপমাযযেৰ.
সতি সংসারপ্পৰত্তিযাতি ইমিনা অসতি সংসারপ্পৰত্তিযং অহোসিকম্মপক্খে তিট্ঠতি ৰিপচ্চনোকাসস্স অভাৰতোতি দীপেতি. যং গরুকন্তি যং অকুসলং মহাসাৰজ্জং, কুসলঞ্চ মহানুভাৰং কম্মং. কুসলং ৰা হি হোতু অকুসলং ৰা, যং গরুকং মাতুঘাতাদিকম্মং ৰা মহগ্গতকম্মং ৰা, তদেৰ পঠমং ৰিপচ্চতি. তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলেসু পনা’’তিআদি. যং বহুলন্তি যং বহুলং অভিণ্হসো কতং সমাসেৰিতং. তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলেসু পন যং বহুলং হোতী’’তিআদি. যদাসন্নং নাম মরণকালে অনুস্সরিতং কম্মং, আসন্নকালে কতে পন ৰত্তব্বমেৰ নত্থীতি আহ ‘‘যং পন কুসলাকুসলেসু আসন্নমরণে’’তিআদি. অনুস্সরিতুন্তি পরিব্যত্তভাৰেন অনুস্সরিতুং.
তেসং অভাৰেতি তেসং যংগরুকাদীনং তিণ্ণং কম্মানং অভাৰে. যত্থ কত্থচি ৰিপাকং দেতীতি পটিসন্ধিজনকৰসেন ৰিপাকং দেতি. পটিসন্ধিজনকৰসেন হি গরুকাদিকম্মচতুক্কং ৰুত্তং. তত্থ গরুকং সব্বপঠমং ৰিপচ্চতি, গরুকে অসতি বহুলীকতং, তস্মিং অসতি যদাসন্নং, তস্মিং অসতি ‘‘কটত্তা ৰা পনা’’তি ৰুত্তং পুরিমজাতীসু কতকম্মং ৰিপচ্চতি. বহুলাসন্নপুব্বকতেসু চ বলাবলং জানিতব্বং. পাপতো পাপন্তরং কল্যাণঞ্চ, কল্যাণতো কল্যাণন্তরং পাপঞ্চ বহুলীকতং. ততো মহতোৰ পুব্বকতাদি অপ্পঞ্চ বহুলানুস্সরণেন ৰিপ্পটিসারাদিজননতো, পটিপক্খস্স অপরিপুণ্ণতায আরদ্ধৰিপাকস্স কম্মস্স কম্মসেসস্স ৰা অপরপরিযাযৰেদনীযস্স অপরিক্খীণতায সন্ততিযা পরিণামৰিসেসতোতি তেহি তেহি কারণেহি আযূহিতফলং পঠমং ৰিপচ্চতি. মহানারদকস্সপজাতকে (জা. ২.২২.১১৫৩ আদযো) ৰিদেহরঞ্ঞো সেনাপতি অলাতো, বীজকো দাসো, রাজকঞ্ঞা রুচা চ এত্থ নিদস্সনং. তথা হি ৰুত্তং ভগৰতা –
‘‘তত্রানন্দ, য্ৰাযং পুগ্গলো ইধ পাণাতিপাতী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি. কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতি, পুব্বে ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, পচ্ছা ৰাস্স তং কতং হোতি পাপকম্মং দুক্খৰেদনীযং, মরণকালে ৰাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি সমত্তা সমাদিন্না, তেন সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতী’’তি –
আদি. সব্বং মহাকম্মৰিভঙ্গসুত্তং (ম. নি. ৩.৩০৩) ৰিত্থারেতব্বং. কিং বহুনা. যং তং তথাগতস্স মহাকম্মৰিভঙ্গঞাণং, তস্সেৰাযং ৰিসযো, যদিদং তস্স তস্স কম্মস্স তেন তেন কারণেন পুব্বাপরৰিপাকতা সমত্থীযতি.
ইদানি জনকাদিকম্মচতুক্কং ৰিভজন্তো ‘‘জনকং নামা’’তিআদিমাহ. পৰত্তিং ন জনেতীতি পৰত্তিৰিপাকং ন জনেতি. পঠমনযে জনককম্মস্স পটিসন্ধিৰিপাকমত্তস্সেৰ ৰুত্তত্তা তস্স পৰত্তিৰিপাকদাযকত্তম্পি অনুজানন্তো ‘‘অপরো নযো’’তিআদিমাহ. তত্থ পটিসন্ধিদানাদিৰসেন ৰিপাকসন্তানস্স নিব্বত্তকং জনকং. সুখদুক্খসন্তানস্স নামরূপপ্পবন্ধস্স ৰা চিরতরং পৰত্তিহেতুভূতং উপত্থম্ভকং. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং উপত্থম্ভেতি, অদ্ধানং পৰত্তেতী’’তি. উপপীল়কং সুখদুক্খপ্পবন্ধে পৰত্তমানে সণিকং সণিকং হাপেতি. তেনাহ ‘‘সুখদুক্খং পীল়েতি বাধেতি, অদ্ধানং পৰত্তিতুং ন দেতী’’তি.
ৰাতকাল়কো মহল্লকো চোরে ঘাতেতুং ন সক্কোতীতি সো কির মহল্লককালে একপ্পহারেন সীসং ছিন্দিতুং ন সক্কোতি, দ্ৰে তযো ৰারে পহরন্তো মনুস্সে কিলমেতি, তস্মা তে এৰমাহংসু. অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভিত্ৰাতি সোতাপত্তিমগ্গস্স ওরতো অনুলোমিকং খন্তিং লভিত্ৰা. তরুণৰচ্ছায গাৰিযা মদ্দিত্ৰা জীৰিতক্খযং পাপিতোতি একা কির যক্খিনী ধেনুৰেসেন আগন্ত্ৰা উরে পহরিত্ৰা মারেসি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. নগরে ভৰো নাগরিযো.
ঘাতেত্ৰাতি উপচ্ছিন্দিত্ৰা. কম্মস্স উপচ্ছিন্দনং নাম তস্স ৰিপাকপ্পটিবাহনমেৰাতি আহ ‘‘তস্স ৰিপাকং পটিবাহিত্ৰা’’তি. তঞ্চ অত্তনো ৰিপাকুপ্পত্তিযা ওকাসকরণন্তি ৰুত্তং ‘‘অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসং করোতী’’তি. ৰিপচ্চনায কতোকাসং কম্মং ৰিপক্কম্মেৰ নাম হোতীতি আহ ‘‘এৰং পন কম্মেন কতে ওকাসে তং ৰিপাকং উপ্পন্নং নাম ৰুচ্চতী’’তি. উপপীল়কং অঞ্ঞস্স ৰিপাকং উপচ্ছিন্দতি, ন সযং অত্তনো ৰিপাকং দেতি. উপঘাতকং পন দুব্বলকম্মং উপচ্ছিন্দিত্ৰা অত্তনো ৰিপাকং উপ্পাদেতীতি অযমেতেসং ৰিসেসো. কিঞ্চি বহ্ৰাবাধতাদিপচ্চযূপসন্নিপাতেন ৰিপাকস্স ৰিবাধকং উপপীল়কং, তথা ৰিপাকস্সেৰ উপচ্ছেদকং. উপঘাতককম্মং পন উপঘাতেত্ৰা অত্তনো ৰিপাকস্স ওকাসকরণেন ৰিপচ্চনে সতি জনকমেৰ সিযা. জনকাদিভাৰো নাম ৰিপাকং পতি ইচ্ছিতব্বো, ন কম্মং পতীতি ৰিপাকস্সেৰ উপঘাতকতা যুত্তা ৰিয দিস্সতি, ৰীমংসিতব্বং.
অপরো নযো – যস্মিং কম্মে কতে পটিসন্ধিযং পৰত্তে চ ৰিপাককটত্তারূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৰা অনিট্ঠস্স ৰা ফলস্স ৰিবাধকৰিচ্ছেদকপচ্চযানুপ্পত্তিযা উপব্রূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা জনকসামত্থিযানুরূপং পরিসুদ্ধিচিরতরপ্পবন্ধা হোতি, তং উপত্থম্ভকং. জনকেন নিব্বত্তিতং কুসলফলং ৰা অকুসলফলং ৰা যেন পচ্চনীকভূতেন রোগধাতুৰিসমতাদিনিমিত্ততায ৰিবাধযতি, তং উপপীল়কং. যেন পন কম্মুনা জনকসামত্থিযৰসেন চিরতরপ্পবন্ধারহম্পি সমানং ফলং ৰিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা উপহঞ্ঞতি ৰিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকন্তি অযমেত্থ সারো.
তত্থ কেচি দুতিযস্স কুসলভাৰং ইত্থত্তমাগতস্স অপ্পাবাধদীঘাযুকতাসংৰত্তনৰসেন, পচ্ছিমানং দ্ৰিন্নং অকুসলভাৰং বহ্ৰাবাধঅপ্পাযুকতাসংৰত্তনৰসেন ৰণ্ণেন্তি. তথা চ ৰুত্তং মজ্ঝিমনিকাযে চূল়কম্মৰিভঙ্গসুত্তৰণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২৯০) –
‘‘চত্তারি হি কম্মানি – উপপীল়কং, উপচ্ছেদকং, জনকং, উপত্থম্ভকন্তি. বলৰকম্মেন হি নিব্বত্তং পৰত্তে উপপীল়কং আগন্ত্ৰা অত্থতো এৰং ৰদতি নাম ‘সচাহং পঠমতরং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, চতূসুযেৰ তং অপাযেসু নিব্বত্তাপেয্যং. হোতু, ত্ৰং যত্থ কত্থচি নিব্বত্ত, অহং উপপীল়ককম্মং নাম তং পীল়েত্ৰা নিরোজং নিযূসং কসটং করিস্সামী’তি. ততো পট্ঠায তং তাদিসং করোতি. কিং করোতি? পরিস্সযং উপনেতি, ভোগে ৰিনাসেতি.
‘‘তত্থ দারকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতু অস্সাদো ৰা সুখং ৰা ন হোতি, মাতাপিতূনং পীল়াৰ উপ্পজ্জতি. এৰং পরিস্সযং উপনেতি. দারকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগা উদকং পত্ৰা লোণং ৰিয রাজাদীনং ৰসেন নস্সন্তি, কুম্ভদোহনধেনুযো খীরং ন দেন্তি, সূরতা গোণা চণ্ডা হোন্তি, কাণা হোন্তি, খঞ্জা হোন্তি, গোমণ্ডলে রোগো পততি, দাসাদযো ৰচনং ন করোন্তি, ৰাপিতং সস্সং ন জাযতি, গেহগতং গেহে, অরঞ্ঞগতং অরঞ্ঞে নস্সতি, অনুপুব্বেন ঘাসচ্ছাদনমত্তং দুল্লভং হোতি, গব্ভপরিহারো ন হোতি, ৰিজাতকালে মাতু থঞ্ঞং ছিজ্জতি, দারকো পরিহারং অলভন্তো পীল়িতো নিরোজো নিযূসো কসটো হোতি. ইদং উপপীল়ককম্মং নাম.
‘‘দীঘাযুককম্মেন পন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আগন্ত্ৰা আযুং ছিন্দতি. যথা হি পুরিসো অট্ঠুসভগমনং কত্ৰা সরং খিপেয্য, তমঞ্ঞো ধনুতো মুত্তমত্তং মুগ্গরেন পহরিত্ৰা তত্থেৰ পাতেয্য, এৰং দীঘাযুককম্মেন নিব্বত্তস্স উপচ্ছেদককম্মং আযুং ছিন্দতি. কিং করোতি? চোরানং অটৰিং পৰেসেতি, ৰাল়মচ্ছোদকং ওতারেতি, অঞ্ঞতরং ৰা পন সপরিস্সযঠানং উপনেতি. ইদং উপচ্ছেদককম্মং নাম. ‘উপঘাতক’ন্তিপি এতস্সেৰ নামং. পটিসন্ধিনিব্বত্তকং পন কম্মং জনককম্মং নাম. অপ্পভোগকুলাদীসু নিব্বত্তস্স ভোগসম্পদাদিকরণেন উপত্থম্ভককম্মং উপত্থম্ভককম্মং নাম.
‘‘পরিত্তকম্মেনপি নিব্বত্তং এতং পৰত্তে পাণাতিপাতাদিৰিরতিকম্মং আগন্ত্ৰা অত্থতো এৰং ৰদতি নাম ‘সচাহং পঠমতরং জানেয্যং, ন তে ইধ নিব্বত্তিতুং দদেয্যং, দেৰলোকেযেৰ তং নিব্বত্তাপেয্যং, হোতু, ত্ৰং যত্থ কত্থচি নিব্বত্ত, অহং উপত্থম্ভককম্মং নাম উপত্থম্ভং তে করিস্সামী’তি উপত্থম্ভং করোতি. কিং করোতি? পরিস্সযং নাসেতি, ভোগে উপ্পাদেতি.
‘‘তত্থ দারকস্স মাতুকুচ্ছিযং নিব্বত্তকালতো পট্ঠায মাতাপিতূনং সুখমেৰ সাতমেৰ হোতি. যেপি পকতিযা মনুস্সামনুস্সপরিস্সযা হোন্তি, তে সব্বে অপগচ্ছন্তি. এৰং পরিস্সযং নাসেতি. দারকস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তকালতো পট্ঠায গেহে ভোগানং পমাণং ন হোতি, নিধিকুম্ভিযো পুরতোপি পচ্ছতোপি গেহং পরিৰট্টমানা পৰিসন্তি. মাতাপিতরো পরেহি ঠপিতধনস্সপি সম্মুখীভাৰং গচ্ছন্তি, ধেনুযো বহুখীরা হোন্তি, গোণা সুখসীলা হোন্তি, ৰপ্পট্ঠানে সস্সানি সম্পজ্জন্তি, ৰড্ঢিযা ৰা সম্পযুত্তং, তাৰকালিকং ৰা দিন্নং ধনং অচোদিতা সযমেৰ আহরিত্ৰা দেন্তি, দাসাদযো সুব্বচা হোন্তি, কম্মন্তা ন পরিহাযন্তি, দারকো গব্ভতো পট্ঠায পরিহারং লভতি, কোমারিকৰেজ্জা সন্নিহিতাৰ হোন্তি. গহপতিকুলে জাতো সেট্ঠিট্ঠানং, অমচ্চকুলাদীসু জাতো সেনাপতিট্ঠানাদীনি লভতি. এৰং ভোগে উপ্পাদেতি. সো অপরিস্সযো সভোগো চিরং জীৰতি. ইদং উপত্থম্ভককম্মং নাম. ইমেসু চতূসু পুরিমানি দ্ৰে অকুসলানেৰ, জনকং কুসলম্পি অকুসলম্পি, উপত্থম্ভকং কুসলমেৰা’’তি.
এত্থ ৰিবাধূপঘাতা নাম কুসলৰিপাকম্হি ন যুত্তাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দ্ৰে অকুসলানেৰা’’তি ৰুত্তং. দেৰদত্তাদীনং পন নাগাদীনং ইতো অনুপ্পদিন্নযাপনকপেতানঞ্চ নরকাদীসু অকুসলৰিপাকূপত্থম্ভনূপপীল়নূপঘাতকানি সন্তীতি চতুন্নম্পি কুসলাকুসলভাৰো ন ৰিরুজ্ঝতি. এৰঞ্চ কত্ৰা যা বহূসু আনন্তরিযেসু কতেসু একেন গহিতপ্পটিসন্ধিকস্স ইতরেসং তস্স অনুবলপ্পদাযিতা ৰুত্তা, সাপি সমত্থিতা হোতি.
সুত্তন্তপরিযাযেন একাদস কম্মানি ৰিভজিত্ৰা ইদানি অভিধম্মপরিযাপন্নং দস্সেন্তো ‘‘অত্থেকচ্চানি পাপকানি কম্মসমাদানানী’’তিআদিনা ৰিভঙ্গপাল়িং (ৰিভ. ৮১০) দস্সেতি. তত্থ গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হানীতি গতিসম্পত্তিযা পটিবাহিতানি নিৰারিতানি পটিসেধিতানি. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ চ গতিসম্পত্তীতি সম্পন্নগতি দেৰলোকো চ মনুস্সলোকো চ. গতিৰিপত্তীতি ৰিপন্নগতি চত্তারো অপাযা. উপধিসম্পত্তীতি অত্তভাৰসমিদ্ধি. উপধিৰিপত্তীতি হীনঅত্তভাৰতা. কালসম্পত্তীতি সুরাজসুমনুস্সকালসঙ্খাতো সম্পন্নকালো. কালৰিপত্তীতি দুরাজদুম্মনুস্সকালসঙ্খাতো ৰিপন্নকালো. পযোগসম্পত্তীতি সম্মাপযোগো. পযোগৰিপত্তীতি মিচ্ছাপযোগো.
ইদানি যথাৰুত্তপাল়িযা অত্থং দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ অনিট্ঠারম্মণানুভৰনারহে কম্মে ৰিজ্জমানেযেৰাতি ইমিনা অনিট্ঠারম্মণানুভৰননিম্মিত্তকস্স পাপকম্মস্স সব্ভাৰং দস্সেতি. তং কম্মন্তি তং পাপকং কম্মং. একচ্চস্স হি অনিট্ঠারম্মণানুভৰননিমিত্তং বহুপাপকম্মং ৰিজ্জমানম্পি গতিৰিপত্তিযং ঠিতস্সেৰ ৰিপচ্চতি. যদি পন সো একেন কল্যাণকম্মেন গতিসম্পত্তিযং দেৰেসু ৰা মনুস্সেসু ৰা নিব্বত্তেয্য, তাদিসে ঠানে অকুসলস্স ৰারো নত্থি, একন্তং কুসলস্সেৰাতি তং কম্মং গতিসম্পত্তিপটিবাল়্হং ন ৰিপচ্চতি. পতিবাহিতং হুত্ৰাতি বাধিতং হুত্ৰা. অত্তভাৰসমিদ্ধিযন্তি সরীরসম্পত্তিযং. কিলিট্ঠকম্মস্সাতি হত্থিমেণ্ডঅস্সবন্ধকগোপালকাদিকম্মস্স. পলাযিতব্বযুত্তকালেতি হত্থিআদিপচ্চত্থিকসমাগমকালে. লঞ্জং দেতীতি এৰং মে বাধতং পরেসং ৰসে ন হোতীতি দেতি. চোরিকযুত্তকালেতি পক্খবলাদীনং লব্ভমানকালে. অন্তরকপ্পেতি পরিযোসানপ্পত্তে অন্তরকপ্পে.
অভিধম্মনযেন সোল়স কম্মানি ৰিভজিত্ৰা পটিসম্ভিদামগ্গপরিযাযেন (পটি. ম. ১.২৩৪-২৩৫) দ্ৰাদস কম্মানি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপরানিপী’’তিআদিমাহ. তত্থ অতীতভৰেসু কতস্স কম্মস্স অতীতভৰেসুযেৰ ৰিপক্কৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যং কম্মং অতীতে আযূহিত’’ন্তিআদি. ৰিপাকৰারন্তি ৰিপচ্চনাৰসরং ৰিপাকৰারং. ‘‘ৰিপাকৰারং লভতী’’তি ইমিনা ৰুত্তমেৰত্থং ‘‘পটিসন্ধিং জনেসী’’তিআদিনা ৰিভাৰেতি. তত্থ পটিসন্ধিং জনেসীতি ইমিনা চ পটিসন্ধিদাযকস্স কম্মস্স পৰত্তিৰিপাকদাযিতাপি ৰুত্তা হোতি. পৰত্তিৰিপাকস্সেৰ পন দাযকং রূপজনকসীসেন ৰদতি. তস্সেৰ অতীতস্স কম্মস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযস্স উপপজ্জৰেদনীযস্স চ পচ্চযৰেকল্লেন অতীতভৰেসুযেৰ অৰিপক্কৰিপাকঞ্চ, অতীতেযেৰ পরিনিব্বুতস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযউপপজ্জৰেদনীযঅপরপরিযাযৰেদনীযস্স কম্মস্স অৰিপক্কৰিপাকঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তিপি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন ৰিপাকৰারং ন লভী’’তিআদি.
অতীতস্সেৰ কম্মস্স অৰিপক্কৰিপাকস্স পচ্চুপ্পন্নভৰে পচ্চযসম্পত্তিযা ৰিপচ্চমানং ৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন অতীতে আযূহিত’’ন্তিআদিমাহ. অতীতস্সেৰ কম্মস্স অতিক্কন্তৰিপাককালস্স চ পচ্চুপ্পন্নভৰে পরিনিব্বাযন্তস্স চ অৰিপচ্চমানৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অলদ্ধৰিপাকৰার’’ন্তিআদি. অতীতস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকারহস্স অৰিপক্কৰিপাকস্স অনাগতভৰে পচ্চযসম্পত্তিযা ৰিপচ্চিতব্বং ৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অহোসি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং পন অতীতে আযূহিত’’ন্তিআদিমাহ. অতীতস্সেৰ কম্মস্স অতিক্কন্তৰিপাককালস্স চ অনাগতভৰে পরিনিব্বাযিতব্বস্স অৰিপচ্চিতব্বৰিপাকঞ্চ গহেত্ৰা ‘‘অহোসি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যং অনাগতে ৰিপাকৰারং ন লভিস্সতী’’তিআদি. এৰং তাৰ অতীতকম্মং অতীতপচ্চুপ্পন্নানাগতৰিপাকাৰিপাকৰসেন ছধা দস্সিতং.
ইদানি পচ্চুপ্পন্নভৰে কতস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযস্স ইধেৰ ৰিপচ্চমানং ৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অত্থি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং পন এতরহি আযূহিত’’ন্তিআদিমাহ. যং পন এতরহি ৰিপাকৰারং ন লভতীতিআদিনা তস্সেৰ পচ্চুপ্পন্নস্স কম্মস্স পচ্চযৰেকল্লেন ইধ অৰিপচ্চমানঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে পরিনিব্বাযন্তস্স ইধ অৰিপচ্চমানঞ্চ ৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেতি. পচ্চুপ্পন্নস্সেৰ কম্মস্স উপপজ্জৰেদনীযস্স অপরপরিযাযৰেদনীযস্স চ অনাগতভৰে ৰিপচ্চিতব্বৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অত্থি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন এতরহি আযূহিতং অনাগতে ৰিপাকৰারং লভিস্সতী’’তিআদি. পচ্চুপ্পন্নস্সেৰ কম্মস্স উপপজ্জৰেদনীযস্স পচ্চযৰেকল্লেন অনাগতভৰে অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ অনাগতভৰে পরিনিব্বাযিতব্বস্স অপরপরিযাযৰেদনীযস্স অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ ৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘অত্থি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন ৰিপাকৰারং ন লভিস্সতী’’তিআদি.
এৰঞ্চ পচ্চুপ্পন্নকম্মং পচ্চুপ্পন্নানাগতৰিপাকাৰিপাকৰসেন চতুধা দস্সেত্ৰা ইদানি অনাগতভৰে কতস্স কম্মস্স অনাগতে ৰিপচ্চিতব্বৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘ভৰিস্সতি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং পনানাগতে আযূহিস্সতী’’তিআদিমাহ. তস্সেৰ অনাগতস্স কম্মস্স পচ্চযৰেকল্লেন অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ অনাগতভৰে পরিনিব্বাযিতব্বস্স অৰিপচ্চিতব্বঞ্চ ৰিপাকং গহেত্ৰা ‘‘ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘যং পন ৰিপাকৰারং ন লভিস্সতী’’তিআদি. এৰং অনাগতকম্মং অনাগতৰিপাকাৰিপাকৰসেন দ্ৰিধা দস্সিতং. এৰন্তিআদিনা যথাৰুত্তদ্ৰাদসকম্মানি নিগমেতি.
ইদানি সব্বেসু যথাৰুত্তপ্পভেদেসু কম্মেসু যানি অভিধম্মনযেন ৰিভত্তানি সোল়স কম্মানি, যানি চ পটিসম্ভিদামগ্গপরিযাযেন ৰিভত্তানি দ্ৰাদস কম্মানি, তানি সব্বানি সুত্তন্তিকপরিযাযেন ৰিভত্তেসু একাদসৰিধেসুযেৰ কম্মেসু অন্তোগধানি, তানি চ দিট্ঠধম্মৰেদনীযউপপজ্জৰেদনীযঅপরপরিযাযৰেদনীযেসু তীসুযেৰ অন্তোগধানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমানি চেৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ অত্তনো ঠানা ওসক্কিত্ৰাতি অত্তনো যথাৰুত্তদ্ৰাদসসোল়সপ্পভেদসঙ্খাতট্ঠানতো পরিহাপেত্ৰা, তং তং পভেদং হিত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. একাদস কম্মানিযেৰ ভৰন্তীতি তংসভাৰানংযেৰ কম্মানং দ্ৰাদসধা সোল়সধা চ ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তত্তা এৰমাহ. যস্মা একাদসধা ৰুত্তকম্মানি দিট্ঠধম্মৰেদনীযানি ৰা সিযুং উপপজ্জৰেদনীযানি ৰা অপরপরিযাযৰেদনীযানি ৰা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তীণিযেৰ কম্মানি হোন্তী’’তি.
তেসং সঙ্কমনং নত্থীতি তেসং দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীনং সঙ্কমনং নত্থি, সঙ্কমনং উপপজ্জৰেদনীযাদিভাৰাপত্তি. তেনাহ ‘‘যথাঠানেযেৰ তিট্ঠন্তী’’তি, অত্তনো দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদিট্ঠানেযেৰ তিট্ঠন্তীতি অত্থো. দিট্ঠধম্মৰেদনীযমেৰ হি পঠমজৰনচেতনা, উপপজ্জৰেদনীযমেৰ সত্তমজৰনচেতনা, মজ্ঝে পঞ্চ অপরপরিযাযৰেদনীযমেৰাতি নত্থি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্গহো, তস্মা অত্তনো অত্তনো দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদিসভাৰেযেৰ তিট্ঠন্তি. তেনেৰ ভগৰতা – ‘‘দিট্ঠে ৰা ধম্মে, উপপজ্জ ৰা, অপরে ৰা পরিযাযে’’তি তযো ৰিকপ্পা দস্সিতা. তেনেৰাহ ‘‘দিট্ঠধম্মৰেদনীযং কম্ম’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘দিট্ঠে ৰা ধম্মে’’তি সত্থা ন ৰদেয্যাতি অসতি নিযামে ন ৰদেয্য. যস্মা পন তেসং সঙ্কমনং নত্থি, নিযতসভাৰা হি তানি, তস্মা সত্থা ‘‘দিট্ঠে ৰা ধম্মে’’তিআদিমৰোচ.
সুক্কপক্খেতি ‘‘অলোভো নিদানং কম্মানং সমুদযাযা’’তিআদিনা আগতে কুসলপক্খে. নিরুদ্ধেতি অরিযমগ্গাধিগমেন অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুদ্ধে. তালৰত্থু ৰিয কতন্তি যথা তালে ছিন্নে ঠিতট্ঠানে কিঞ্চি ন হোতি, এৰং কম্মে পহীনে কিঞ্চি ন হোতীতি অত্থো. তালৰত্থূতি ৰা মত্থকচ্ছিন্নো তালো ৰুত্তো পত্তফলমকুলসূচিআদীনং অভাৰতো. ততো এৰ সো অৰিরুল়্হিধম্মো. এৰং পহীনকম্মো সত্তসন্তানো. তেনাহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিযা’’তি. অনুঅভাৰং কতং পচ্ছতো ধম্মপ্পৰত্তিযা অভাৰতো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. অপ্পৰত্তিকতকালো ৰিযাতি বীজানং সব্বসো অপ্পৰত্তিযা কতকালো ৰিয. ছিন্নমূলকানন্তি কিলেসমূলস্স সব্বসো ছিন্নত্তা ছিন্নমূলকানং. কিলেসা হি খন্ধানং মূলানি.
ৰেদনীযন্তি ৰেদিতব্বং. অঞ্ঞং ৰত্থু নত্থীতি অঞ্ঞং অধিট্ঠানং নত্থি. সুগতিসঞ্ঞিতাপি হেট্ঠিমন্তেন সঙ্খারদুক্খতো অনপগতত্তা দুগ্গতিযো এৰাতি ৰুত্তং ‘‘সব্বা দুগ্গতিযো’’তি, এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. লোভো এতস্স কারণভূতো অত্থীতি লোভং, লোভনিমিত্তং কম্মং. তথা দোসন্তি এত্থাপি. তেনাহ ‘‘লোভদোসসীসেন লোভজঞ্চ দোসজঞ্চ কম্মমেৰ নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি. ৰট্টৰিৰট্টন্তি ৰট্টঞ্চ ৰিৰট্টঞ্চ.
নিদানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.