(৯) ৪. সমণৰগ্গো

১-৫. সমণসুত্তাদিৰণ্ণনা

৮২-৮৬. চতুত্থস্স পঠমে সম্মা আদানং গহণং সমাদানন্তি আহ ‘‘সমাদানং ৰুচ্চতি গহণ’’ন্তি. অধিকং ৰিসিট্ঠং সীলন্তি অধিসীলং. লোকিযসীলস্স অধিসীলভাৰো পরিযাযেনাতি নিপ্পরিযাযমেৰ তং দস্সেতুং ‘‘অপিচ সব্বম্পি লোকিযসীল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. সিক্খিতব্বতোতি আসেৰিতব্বতো. পঞ্চপি দসপি ৰা সীলানি সীলং নাম, পাতিমোক্খসংৰরো অধিসীলং নাম অনৰসেসকাযিকচেতসিকসংৰরভাৰতো মগ্গসীলস্স পদট্ঠানভাৰতো চ. অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তং, ৰিপস্সনাপাদকজ্ঝানং অধিচিত্তং মগ্গসমাধিস্স অধিট্ঠানভাৰতো. কম্মস্সকতঞাণং পঞ্ঞা, ৰিপস্সনা অধিপঞ্ঞা মগ্গপঞ্ঞায অধিট্ঠানভাৰতো. অপিচ নিব্বানং পত্থযন্তেন সমাদিন্নং পঞ্চসীলং দসসীলম্পি অধিসীলমেৰ নিব্বানাধিগমস্স পচ্চযভাৰতো. নিব্বানং পত্থযন্তেন সমাপন্না অট্ঠ সমাপত্তিযোপি অধিচিত্তমেৰ.

‘‘কল্যাণকারী কল্যাণং, পাপকারী চ পাপকং;

অনুভোতি দ্ৰযমেতং, অনুবন্ধঞ্হি কারণ’’ন্তি. –

এৰং অতীতে অনাগতে চ ৰট্টমূলকদুক্খসল্লক্খণৰসেন সংৰেগৰত্থুতায ৰিমুত্তিআকঙ্খায পচ্চযভূতা কম্মস্সকতপঞ্ঞাপি অধিপঞ্ঞাতি ৰদন্তি. দুতিযততিযচতুত্থপঞ্চমানি উত্তানত্থানেৰ.

সমণসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. পঠমসিক্খাসুত্তৰণ্ণনা

৮৭. ছট্ঠে সমত্তকারীতি অনূনেন পরিপূরেন আকারেন সমন্নাগতো. সিক্খাপদানং খুদ্দানুখুদ্দকত্তং অপেক্খাসিদ্ধন্তি আহ ‘‘তত্রাপি সঙ্ঘাদিসেসং খুদ্দক’’ন্তিআদি. অঙ্গুত্তরমহানিকাযৰল়ঞ্জনকআচরিযাতি অঙ্গুত্তরনিকাযং পরিহরন্তা আচরিযা, অঙ্গুত্তরভাণকাতি ৰুত্তং হোতি. লোকৰজ্জং নাপজ্জতি লোকৰজ্জসিক্খাপদানং ৰীতিক্কমসাধকস্স কিলেসগহনস্স সব্বসো পহীনত্তা. পণ্ণত্তিৰজ্জমেৰ আপজ্জতি পণ্ণত্তিৰীতিক্কমং ৰা অজানতোপি আপত্তিসম্ভৰতো. চিত্তেন আপজ্জন্তো রূপিযপ্পটিগ্গহণং আপজ্জতীতি উপনিক্খিত্তসাদিযেন আপজ্জতি.

ব্রহ্মচরিযস্স আদিভূতানি আদিব্রহ্মচরিযানি, তানি এৰ আদিব্রহ্মচরিযকানি যথা ‘‘ৰিনযো এৰ ৰেনযিকো’’তি আহ ‘‘মগ্গব্রহ্মচরিযস্সা’’তিআদি. চত্তারি মহাসীলসিক্খাপদানীতি চত্তারি পারাজিকানি সন্ধায ৰদতি. পটিপক্খধম্মানং অনৰসেসতো সৰনতো পগ্ঘরণতো সোতো, অরিযমগ্গোতি আহ ‘‘সোতসঙ্খাতেন মগ্গেনা’’তি. ৰিনিপাতেতি ৰিরূপং সদুক্খং সউপাযাসং নিপাতেতীতি ৰিনিপাতো, অপাযদুক্খে খিপনকো. ধম্মোতি সভাৰো. নাস্স ৰিনিপাতো ধম্মোতি অৰিনিপাতধম্মো, ন অত্তানং অপাযেসু ৰিনিপাতনসভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. কস্মা? যে ধম্মা অপাযগমনীযা, তেসং পহীনত্তা. তেনাহ ‘‘অৰিনিপাতধম্মোতি চতূসু অপাযেসু অপতনসভাৰো’’তি. তত্থ অপতনসভাৰোতি অনুপ্পজ্জনসভাৰো. সোতাপত্তিমগ্গনিযামেন নিযতোতি উপরিমগ্গাধিগমস্স অৰস্সংভাৰীভাৰতো নিযতো. তেনেৰাহ ‘‘সম্বোধিপরাযণো’’তি. হেট্ঠিমন্ততো সত্তমভৰতো উপরি অনুপ্পজ্জনধম্মতায ৰা নিযতো. সম্বুজ্ঝতীতি সম্বোধি, অরিযমগ্গো. সো পন পঠমমগ্গস্স অধিগতত্তা অৰসিট্ঠো চ অধিগন্তব্বভাৰেন ইচ্ছিতব্বোতি উপরিমগ্গত্তযসঙ্খাতা সম্বোধি পরং অযনং পরা গতি অস্সাতি সম্বোধিপরাযণো. তেনাহ ‘‘উপরিমগ্গত্তযসম্বোধিপরাযণো’’তি.

তনুভাৰাতি পরিযুট্ঠানমন্দতায চ কদাচি করহচি উপ্পত্তিযা চ তনুভাৰেন. তনুত্তঞ্হি দ্ৰীহি কারণেহি ৰেদিতব্বং অধিচ্চুপ্পত্তিযা চ পরিযুট্ঠানমন্দতায চ. সকদাগামিস্স হি ৰট্টানুসারিমহাজনস্স ৰিয কিলেসা অভিণ্হং ন উপ্পজ্জন্তি, কদাচি করহচি উপ্পজ্জন্তি ৰিরল়াকারা হুত্ৰা ৰিরল়ৰাপিতে খেত্তে অঙ্কুরা ৰিয. উপ্পজ্জমানাপি চ ৰট্টানুসারিমহাজনস্সেৰ মদ্দন্তা ফরন্তা ছাদেন্তা অন্ধকারং করোন্তা ন উপ্পজ্জন্তি, মন্দমন্দা উপ্পজ্জন্তি তনুকাকারা হুত্ৰা অব্ভপটলমিৰ মক্খিকাপত্তমিৰ চ. তত্থ কেচি থেরা ভণন্তি ‘‘সকদাগামিস্স কিলেসা কিঞ্চাপি চিরেন উপ্পজ্জন্তি, বহলাৰ উপ্পজ্জন্তি. তথা হিস্স পুত্তা চ ধীতরো চ দিস্সন্তী’’তি. এতং পন অপ্পমাণং. পুত্তধীতরো হি অঙ্গপচ্চঙ্গপরামসনমত্তেনপি হোন্তীতি. দ্ৰীহিযেৰ কারণেহিস্স কিলেসানং তনুত্তং ৰেদিতব্বং অধিচ্চুপ্পত্তিযা চ পরিযুট্ঠানমন্দতায চাতি.

হেট্ঠাভাগিযানন্তি এত্থ হেট্ঠাতি মহগ্গতভূমিতো হেট্ঠা, কামভূমিযন্তি অত্থো. তেসং পচ্চযভাৰেন হেট্ঠাভাগস্স হিতাতি হেট্ঠাভাগিযা, তেসং হেট্ঠাভাগিযানং, হেট্ঠাভাগস্স কামভৰস্স পচ্চযভাৰেন গহিতানন্তি অত্থো. সংযোজেন্তি বন্ধন্তি খন্ধগতিভৰাদীহি খন্ধগতিভৰাদযো, কম্মং ৰা ফলেনাতি সংযোজনানীতি আহ ‘‘সংযোজনানন্তি বন্ধনান’’ন্তি. অসমুচ্ছিন্নরাগাদিকস্স হি এতরহি খন্ধাদীনং আযতিং খন্ধাদীহি সম্বন্ধো, সমুচ্ছিন্নরাগাদিকস্স পন তং নত্থি, কতানম্পি কম্মানং অসমত্থভাৰাপত্তিতো রাগাদীনং অন্ৰযতো ব্যতিরেকতো চ সংযোজনট্ঠো সিদ্ধো. পরিক্খযেনাতি সমুচ্ছেদেন.

ওপপাতিকোতি উপপাতিকযোনিকো উপপতনে সাধুকারী. সেসযোনিপটিক্খেপৰচনমেতং. তেন গব্ভৰাসদুক্খাভাৰমাহ. তত্থ পরিনিব্বাযীতি ইমিনা সেসদুক্খাভাৰং. তত্থ পরিনিব্বাযিতা চস্স কামলোকে খন্ধবীজস্স অপুনাগমনৰসেনেৰাতি দস্সেতুং ‘‘অনাৰত্তিধম্মো’’তি ৰুত্তং. উপরিযেৰাতি ব্রহ্মলোকেযেৰ. অনাৰত্তিধম্মোতি ততো ব্রহ্মলোকা পুনপ্পুনং পটিসন্ধিৰসেন ন আৰত্তনধম্মো. তেনাহ ‘‘যোনিগতিৰসেন অনাগমনধম্মো’’তি.

পদেসং পদেসকারী আরাধেতীতি সীলক্খন্ধাদীনং পারিপূরিযা একদেসভূতং হেট্ঠিমমগ্গত্তযং পদেসো, তং করোন্তো পদেসং একদেসভূতং হেট্ঠিমং ফলত্তযমেৰ আরাধেতি, নিপ্ফাদেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পদেসকারী পুগ্গলো নাম সোতাপন্নো’’তিআদি. পরিপূরং পরিপূরকারীতি সীলক্খন্ধাদীহি সদ্ধিন্দ্রিযাদীহি চ পরিতো পূরণেন পরিপূরসঙ্খাতং অরহত্তমগ্গং করোন্তো নিব্বত্তেন্তো পরিপূরং অরহত্তফলং আরাধেতি, নিপ্ফাদেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পরিপূরকারী নাম অরহা’’তিআদি.

পঠমসিক্খাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-১০. দুতিযসিক্খাসুত্তাদিৰণ্ণনা

৮৮-৯১. সত্তমে কুলা কুলং গমনকোতি কুলতো কুলং গচ্ছন্তো. দ্ৰে ৰা তযো ৰা ভৰেতি দেৰমনুস্সৰসেন দ্ৰে ৰা তযো ৰা ভৰে. মিস্সকভৰৰসেন হেতং ৰুত্তং. দেসনামত্তমেৰ চেতং ‘‘দ্ৰে ৰা তীণি ৰা’’তি. যাৰ ছট্ঠভৰা সংসরন্তোপি কোলংকোলোৰ হোতি. তেনেৰাহ ‘‘অযঞ্হি দ্ৰে ৰা ভৰে…পে… এৰমেত্থ ৰিকপ্পো দট্ঠব্বো’’তি. উল়ারকুলৰচনো ৰা এত্থ কুলসদ্দো, কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযতো পট্ঠায হি নীচকুলে উপ্পত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসু এৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো. কেৰলো হি কুলসদ্দো মহাকুলমেৰ ৰদতি ‘‘কুলপুত্তো’’তিআদীসু ৰিয. একবীজীতি এত্থ খন্ধবীজং নাম কথিতং, খন্ধবীজন্তি চ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং ৰুচ্চতি. যস্স হি সোতাপন্নস্স একং খন্ধবীজং অত্থি, একং ভৰগ্গহণং, সো একবীজী নাম. তেনাহ ‘‘একস্সেৰ ভৰস্স বীজং এতস্স অত্থীতি একবীজী’’তি. ‘‘মানুসকং ভৰ’’ন্তি ইদং পনেত্থ দেসনামত্তমেৰ, ‘‘দেৰভৰং নিব্বত্তেতী’’তিপি পন ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ.

উদ্ধংৰাহিভাৰেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৰট্টসোতং ৰাতি উদ্ধংসোতো, উদ্ধং ৰা গন্ত্ৰা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো. পটিসন্ধিৰসেন অকনিট্ঠভৰং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী. যত্থ কত্থচীতি অৰিহাদীসু যত্থ কত্থচি. সপ্পযোগেনাতি ৰিপস্সনাঞাণাভিসঙ্খারসঙ্খাতেন পযোগেন সহ, মহতা ৰিপস্সনাপযোগেনাতি অত্থো. উপহচ্চাতি এতস্স উপগন্ত্ৰাতি অত্থো. তেন ৰেমজ্ঝাতিক্কমো কালকিরিযাপগমনঞ্চ সঙ্গহিতং হোতি, তস্মা আযুৰেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৰা পরিনিব্বাযন্তো উপহচ্চপরিনিব্বাযী নাম হোতীতি আহ ‘‘যো পন কপ্পসহস্সাযুকেসু অৰিহেসূ’’তিআদি. সো তিৰিধো হোতীতি ঞাণস্স তিক্খমজ্ঝমুদুভাৰেন তিৰিধো হোতি. তেনাহ ‘‘কপ্পসহস্সাযুকেসূ’’তিআদি.

সদ্ধাধুরেন অভিনিৰিসিত্ৰাতি ‘‘সচে সদ্ধায সক্কা নিব্বত্তেতুং, নিব্বত্তেস্সামি লোকুত্তরমগ্গ’’ন্তি এৰং সদ্ধাধুরৰসেন অভিনিৰিসিত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা. পঞ্ঞাধুরেন অভিনিৰিট্ঠোতি ‘‘সচে পঞ্ঞায সক্কা, নিব্বত্তেস্সামি লোকুত্তরমগ্গ’’ন্তি এৰং পঞ্ঞাধুরং কত্ৰা অভিনিৰিট্ঠো. যথাৰুত্তমেৰ অট্ঠৰিধত্তং কোলংকোলসত্তক্খত্তুপরমেসু অতিদিসন্তো ‘‘তথা কোলংকোলা সত্তক্খত্তুপরমা চা’’তি আহ. ৰুত্তনযেনেৰ অট্ঠ কোলংকোলা, অট্ঠ সত্তক্খত্তুপরমাতি ৰুত্তং হোতি.

তত্থ সত্তক্খত্তুং পরমা ভৰূপপত্তি অত্তভাৰগ্গহণং অস্স, ততো পরং অট্ঠমং ভৰং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপরমো. ভগৰতা গহিতনামৰসেনেৰ চেতানি অরিযায জাতিযা জাতানং তেসং নামানি জাতানি কুমারানং মাতাপিতূহি গহিতনামানি ৰিয. এত্তকঞ্হি ঠানং গতো একবীজী নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং সত্তক্খত্তুপরমোতি ভগৰতা এতেসং নামং গহিতং. নিযমতো পন অযং একবীজী, অযং কোলংকোলো, অযং সত্তক্খত্তুপরমোতি নত্থি. কো পন নেসং এতং পভেদং নিযমেতীতি? কেচি তাৰ থেরা ‘‘পুব্বহেতু নিযমেতী’’তি ৰদন্তি, কেচি পঠমমগ্গো, কেচি উপরি তযো মগ্গা, কেচি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনাতি.

তত্থ ‘‘পুব্বহেতু নিযমেতী’’তি ৰাদে পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযো কতো নাম হোতি, ‘‘উপরি তযো মগ্গা নিরুপনিস্সযা উপ্পন্না’’তি ৰচনং আপজ্জতি. ‘‘পঠমমগ্গো নিযমেহী’’তি ৰাদে উপরি তিণ্ণং মগ্গানং নিরত্থকতা আপজ্জতি. ‘‘উপরি তযো মগ্গা নিযমেন্তী’’তি ৰাদে পঠমমগ্গে অনুপ্পন্নেযেৰ উপরি তযো মগ্গা উপ্পন্নাতি আপজ্জতীতি. ‘‘তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা নিযমেতী’’তি ৰাদো পন যুজ্জতি. সচে হি উপরি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা বলৰতী হোতি, একবীজী নাম হোতি, ততো মন্দতরায কোলংকোলো, ততো মন্দতরায সত্তক্খত্তুপরমোতি.

একচ্চো হি সোতাপন্নো ৰট্টজ্ঝাসযো হোতি ৰট্টাভিরতো, পুনপ্পুনং ৰট্টস্মিংযেৰ চরতি সন্দিস্সতি. অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি, ৰিসাখা উপাসিকা, চূল়রথমহারথা দেৰপুত্তা, অনেকৰণ্ণো দেৰপুত্তো, সক্কো দেৰরাজা, নাগদত্তো দেৰপুত্তোতি ইমে হি এত্তকা জনা ৰট্টজ্ঝাসযা ৰট্টাভিরতা আদিতো পট্ঠায ছ দেৰলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠে ঠত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, ইমে ইধ ন গহিতা. ন কেৰলঞ্চিমেৰ, যোপি মনুস্সেসুযেৰ সত্তক্খত্তুং সংসরিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, যোপি দেৰলোকে নিব্বত্তো দেৰেসুযেৰ সত্তক্খত্তুং অপরাপরং সংসরিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. ইমেপি ইধ ন গহিতা, কালেন দেৰে, কালেন মনুস্সে সংসরিত্ৰা পন অরহত্তং পাপুণন্তোৰ ইধ গহিতো, তস্মা ‘‘সত্তক্খত্তুপরমো’’তি ইদং ইধট্ঠকৰোকিণ্ণভৰূপপত্তিকসুক্খৰিপস্সকস্স নামং কথিতন্তি ৰেদিতব্বং.

‘‘সকিদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা’’তি (পু. প. ৩৪) ৰচনতো পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তারো ৰজ্জেত্ৰা একোৰ গহিতো. একচ্চো হি ইধ সকদাগামিফলং পত্ৰা ইধেৰ পরিনিব্বাযতি, একচ্চো ইধ পত্ৰা দেৰলোকে পরিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযতি. ইমে চত্তারোপি ইধ ন গহিতা. যো পন ইধ পত্ৰা দেৰলোকে যাৰতাযুকং ৰসিত্ৰা পুন ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সতি, অযং একোৰ ইধ গহিতোতি ৰেদিতব্বো.

ইদানি তস্স পভেদং দস্সেন্তো ‘‘তীসু পন ৰিমোক্খেসূ’’তিআদিমাহ. ইমস্স পন সকদাগামিনো একবীজিনা সদ্ধিং কিং নানাকরণন্তি? একবীজিস্স একাৰ পটিসন্ধি, সকদাগামিস্স দ্ৰে পটিসন্ধিযো, ইদং তেসং নানাকরণং. সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুত্তখীণাসৰো পটিপদাৰসেন চতুব্বিধো হোতি, তথা অনিমিত্তঅপ্পণিহিতৰিমোক্খেহীতি এৰং দ্ৰাদস অরহন্তা হোন্তীতি আহ ‘‘যথা পন সকদাগামিনো, তথেৰ অরহন্তো দ্ৰাদস ৰেদিতব্বা’’তি. অট্ঠমনৰমদসমানি উত্তানত্থানেৰ.

দুতিযসিক্খাসুত্তাদিৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১১. সঙ্কৰাসুত্তৰণ্ণনা

৯২. একাদসমে ৰিহারপটিবদ্ধনৰকম্মাদিভারং হরতি পৰত্তেতীতি ভারহারো. তেনেৰাহ ‘‘নৰে আৰাসে সমুট্ঠাপেতি, পুরাণে পটিজগ্গতী’’তি. সিক্খিতব্বতো সিক্খা, পজ্জিতব্বতো, পজ্জন্তি এতেহীতি ৰা পদানি, সিক্খাযেৰ পদানি সিক্খাপদানীতি আহ ‘‘সিক্খাসঙ্খাতেহি পদেহী’’তি. দস্সেতীতি পচ্চক্খতো দস্সেতি, হত্থামলকং ৰিয পাকটে ৰিভূতে কত্ৰা ৰিভাৰেতি. গণ্হাপেতীতি তে ধম্মে মনসা অনুপক্খিতে দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধে কারেন্তো উগ্গণ্হাপেতি. সমুস্সাহেতীতি সমাধিম্হি উস্সাহং জনেতি. পটিলদ্ধগুণেহীতি তায দেসনায তন্নিস্সযপচ্চত্তপুরিসকারেন চ তেসং পটিৰিদ্ধগুণেহি. ৰোদাপেতীতি তেসং চিত্তসন্তানং অস্সদ্ধিযাদিকিলেসমলাপগমনেন পভস্সরং করোতি. সণ্হং সণ্হং কথেতীতি অতিৰিয সুখুমং কত্ৰা কথেতি.

অচ্চযনং সাধুমরিযাদং মদ্দিত্ৰা ৰীতিক্কমনং অচ্চযোতি আহ ‘‘অপরাধো’’তি. অচ্চেতি অতিক্কমতি এতেনাতি ৰা অচ্চযো, ৰীতিক্কমস্স পৰত্তনকো অকুসলধম্মো. সো এৰ অপরজ্ঝতি এতেনাতি অপরাধো. সো হি অপরজ্ঝন্তং পুরিসং অধিভৰিত্ৰা পৰত্ততি. তেনাহ ‘‘অতিক্কম্ম অধিভৰিত্ৰা পৰত্তো’’তি. পটিগ্গণ্হাতূতি অধিৰাসনৰসেন সম্পটিচ্ছতূতি অত্থোতি আহ ‘‘খমতূ’’তি. সদেৰকেন লোকেন নিস্সরণন্তি অরণীযতো অরিযো, তথাগতোতি আহ ‘‘অরিযস্স ৰিনযেতি বুদ্ধস্স ভগৰতো সাসনে’’তি. পুগ্গলাধিট্ঠানং করোন্তোতি কামং ‘‘ৰুদ্ধি হেসা’’তি ধম্মাধিট্ঠানৰসেন ৰাক্যং আরদ্ধং, তথাপি দেসনং পন পুগ্গলাধিট্ঠানং করোন্তো ‘‘সংৰরং আপজ্জতী’’তি আহাতি যোজনা.

সঙ্কৰাসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সমণৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.