৪. সমচিত্তৰগ্গৰণ্ণনা
৩৩. চতুত্থস্স পঠমে ভৰন্তি এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি ভূমি, অসপ্পুরিসানং ভূমি অসপ্পুরিসভূমি. সপ্পুরিসভূমিযম্পি এসেৰ নযো. কতং ন জানাতীতি অকতঞ্ঞূ, অসমত্থসমাসোযং গমকত্তা ‘‘অসূরিযপস্সা’’তিআদীসু ৰিয. তেনাহ ‘‘কতং ন জানাতী’’তি. অকতৰেদীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পাকটং কত্ৰা ন জানাতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ময্হং ইমিনা কত’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝগণমজ্ঝাদীসু পাকটং কত্ৰা ন জানাতি, ন পকাসেতীতি ৰুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাতন্তি থোমনাৰসেন উপগন্ত্ৰা ঞাতং. তেনাহ ‘‘ৰণ্ণিত’’ন্তিআদি.
৩৪. দুতিযে ৰস্সসতপরিমাণমাযু অস্সাতি ৰস্সসতাযুকো, ৰস্সসতাযুকতঞ্চ ৰস্সসতাযুককালে জাতস্সেৰ হোতি, নাঞ্ঞস্সাতি আহ ‘‘ৰস্সসতাযুককালে জাতো’’তি. ৰস্সসতং জীৰতি সীলেনাতি ৰস্সসতজীৰী. ৰস্সসতন্তি চ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. তেনাহ ‘‘সকলং ৰস্সসতং জীৰন্তো’’তি. মাতাপিতূনং মাতাৰ বহূপকারতরাতি তস্সাযেৰ পধানভাৰেন পটিকাতব্বত্তা দক্খিণং অংসকূটং ৰদন্তি. হদযলোহিতং পাযেত্ৰাতি খীরং সন্ধায ৰদতি. লোহিতঞ্হি খীরভাৰেন পরিণামং গচ্ছতি. ত্যাস্সাতি তে অস্স. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৩৫. ততিযে তেনুপসঙ্কমীতি এত্থ যেনাধিপ্পাযেন সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং উপসঙ্কমি, তং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সো হি ব্রাহ্মণো’’তিআদিমাহ. ৰিরজ্ঝনপঞ্হন্তি যং পঞ্হং পুট্ঠো ৰিরজ্ঝিত্ৰা কথেসি, অৰিপরীতং কত্ৰা সম্পাদেতুং ন সক্কোতি, তাদিসং পঞ্হন্তি অত্থো. উভতোকোটিকং পঞ্হন্তি উভোহি কোটীহি যুত্তং পঞ্হং. ‘‘কিংৰাদী ভৰং গোতমো’’তি হি পুট্ঠো ‘‘কিরিযৰাদিম্হী’’তি ৰা ৰদেয্য ‘‘অকিরিযৰাদিম্হী’’তি ৰা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে ‘‘কিরিযৰাদিম্হী’’তি একা কোটি, ‘‘অকিরিযৰাদিম্হী’’তি দুতিযাতি কোটিদ্ৰযযুত্তো অযং পঞ্হো. উগ্গিলিতুন্তি দ্ৰে কোটিযো মোচেত্ৰা কথেতুং অসক্কোন্তো বহি নীহরিতুং অত্থতো অপনেতুং ন সক্খিস্সতি. দ্ৰে কোটিযো মোচেন্তো হি তং বহি নীহরতি নাম. নিগ্গিলিতুন্তি পুচ্ছায দোসং দত্ৰা হারেতুং অসক্কোন্তো পৰেসেতুং ন সক্খিস্সতি. তত্থ দোসং দত্ৰা হারেন্তো হি গিলিত্ৰা ৰিয অদস্সনং গমেন্তো পৰেসেতি নাম. কিংলদ্ধিকোতি কিংদ্দিট্ঠিকো. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দিট্ঠি. কো ৰাদো এতস্সাতি কিংৰাদী. কিমক্খাযীতি কিমভিধাযী, কীদিসী ধম্মকথা. তেনাহ ‘‘কিং নাম…পে… পুচ্ছতী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৩৬. চতুত্থে দক্খিণং অরহন্তীতি দক্খিণেয্যা. আহুনং ৰুচ্চতি দানং, তং অরহন্তীতি আহুনেয্যা.
৩৭. পঞ্চমে কথমযং মিগারমাতা নাম জাতাতি আহ ‘‘সা হী’’তিআদি. সব্বজেট্ঠকস্স পুত্তস্সাতি অত্তনো পুত্তেসু সব্বপঠমং জাতস্স পুত্তস্স. অয্যকসেট্ঠিনোৰ সমাননামকত্তাতি মিগারসেট্ঠিনা এৰ সদিসনামকত্তা. তস্সা কির সব্বজেট্ঠস্স পুত্তস্স নামগ্গহণদিৰসে অয্যকস্স মিগারসেট্ঠিস্সেৰ নামং অকংসু. অনিবদ্ধৰাসো হুত্ৰাতি একস্মিংযেৰ ৰিহারে নিবদ্ধৰাসো অহুত্ৰা. ধুৰপরিভোগানীতি নিযতপরিভোগানি. ননু ভগৰা কদাচি চারিকম্পি পক্কমতি, কথং তানি সেনাসনানি ধুৰপরিভোগেন পরিভুঞ্জীতি আহ ‘‘উতুৰস্সং চারিকং চরিত্ৰাপী’’তিআদি. তত্থ উতুৰস্সন্তি হেমন্তগিম্হে সন্ধায ৰদতি. মগ্গং ঠপেত্ৰাতি থেরস্স আগমনমগ্গং ঠপেত্ৰা. উণ্হৰলাহকাতি উণ্হউতুনো পচ্চযভূতমেঘমালাসমুট্ঠাপকা দেৰপুত্তা. তেসং কির তথাচিত্তুপ্পাদসমকালমেৰ যথিচ্ছিতং ঠানং উণ্হং ফরমানা, ৰলাহকমালা নাতিবহলা ইতো চিতো নভং ছাদেন্তী ৰিধাৰতি. এস নযো সীতৰলাহকৰস্সৰলাহকাসু. অব্ভৰলাহকা পন দেৰতা সীতুণ্হৰস্সেহি ৰিনা কেৰলং অব্ভপটলস্সেৰ সমুট্ঠাপকা ৰেদিতব্বা. কেৰলং ৰা ৰাতস্সেৰ, তেনেৰ দেৰতা ৰাতৰলাহকা.
এত্থ চ যং ৰস্সানে চ সিসিরে চ অব্ভং উপ্পজ্জতি, তং উতুসমুট্ঠানং পাকতিকমেৰ. যং পন অব্ভম্হিযেৰ অতিঅব্ভং সত্তাহম্পি চন্দসূরিযে ছাদেত্ৰা একন্ধকারং করোতি, যঞ্চ চিত্তৰেসাখমাসেসু অব্ভং, তং দেৰতানুভাৰেন উপ্পন্নং অব্ভন্তি ৰেদিতব্বং. যো চ তস্মিং তস্মিং উতুম্হি উত্তরদক্খিণাদিপকতিৰাতো হোতি, অযং উতুসমুট্ঠানো. ৰাতেপি ৰনরুক্খক্খন্ধাদিপ্পদালনো অতিৰাতো নাম অত্থি. অযঞ্চেৰ, যো চ অঞ্ঞোপি অকালৰাতো, অযঞ্চ দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তো. যং গিম্হানে উণ্হং, তং উতুসমুট্ঠানিকং পাকতিমেৰ. যং পন উণ্হেপি অতিউণ্হং সীতকালে চ উপ্পন্নং উণ্হং, তং দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তং. যং ৰস্সানে চ হেমন্তে চ সীতং হোতি, তং উতুসমুট্ঠানমেৰ. যং পন সীতেপি অতিসীতং, গিম্হে চ উপ্পন্নং সীতং, তং দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তং. যং ৰস্সিকে চত্তারো মাসে ৰস্সং, তং উতুসমুট্ঠানমেৰ, যং পন ৰস্সেযেৰ অতিৰস্সং, যঞ্চ চিত্তৰেসাখমাসেসু ৰস্সং, তং দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তং.
তত্রিদং ৰত্থু – একো কির ৰস্সৰলাহকদেৰপুত্তো তগরকূটৰাসিখীণাসৰত্থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. থেরো – ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছি. অহং, ভন্তে, ৰস্সৰলাহকো দেৰপুত্তোতি. তুম্হাকং কির চিত্তেন দেৰো ৰস্সতীতি? আম, ভন্তেতি. পস্সিতুকামা মযন্তি. তেমিস্সথ, ভন্তেতি. মেঘসীসং ৰা গজ্জিতং ৰা ন পঞ্ঞাযতি, কথং তেমিস্সামাতি? ভন্তে, অম্হাকং চিত্তেন দেৰো ৰস্সতি, তুম্হে পণ্ণসালং পৰিসথাতি. সাধু দেৰপুত্তাতি পাদে ধোৰিত্ৰা পণ্ণসালং পাৰিসি. দেৰপুত্তো তস্মিং পৰিসন্তেযেৰ একং গীতং গাযিত্ৰা হত্থং উক্খিপি, সমন্তা তিযোজনট্ঠানং একমেঘং অহোসি. থেরো অড্ঢতিন্তো পণ্ণসালং পৰিট্ঠোতি.
কামং হেট্ঠা ৰুত্তাপি দেৰতা চাতুমহারাজিকাৰ, তা পন তেন তেন ৰিসেসেন ৰত্ৰা ইদানি তদঞ্ঞে পঠমভূমিকে কামাৰচরদেৰে সামঞ্ঞতো গণ্হন্তো ‘‘চাতুমহারাজিকা’’তি আহ. ধতরট্ঠৰিরূল়্হকৰিরূপক্খকুৰেরসঙ্খাতা চত্তারো মহারাজানো এতেসন্তি চাতুমহারাজিকা, তে সিনেরুস্স পব্বতস্স ৰেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা চন্দিমা দেৰপুত্তো সূরিযো দেৰপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহারাজিকদেৰলোকট্ঠা এৰ.
তাৰতিংসাতি তাৰতিংসানং দেৰানং নামং, তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা, অত্থি আকাসট্ঠকা, তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা. তথা যামাদীনং. একদেৰলোকেপি হি দেৰানং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. তত্থ মঘেন মাণৰেন সদ্ধিং মচলগামে কালং কত্ৰা তেত্তিংস সহপুঞ্ঞকারিনো এত্থ নিব্বত্তাতি তং সহচারিতং ঠানং তেত্তিংসং, তদেৰ তাৰতিংসং, তং নিৰাসো এতেসন্তি তাৰতিংসাতি ৰদন্তি. যস্মা পন সেসচক্কৰাল়েসুপি ছকামাৰচরদেৰলোকা অত্থি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সহস্সং চাতুমহারাজিকানং সহস্সং তাৰতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ৩.৮১). তস্মা নামপণ্ণত্তিযেৰেসা তস্স দেৰলোকস্সাতি ৰেদিতব্বা. দুক্খতো যাতা অপযাতাতি যামা. অত্তনো সিরিসম্পত্তিযা তুসং ইতা গতাতি তুসিতা. নিম্মানে রতি এতেসন্তি নিম্মানরতিনো. ৰসৰত্তী দেৰতাতি পরনিম্মিতৰসৰত্তিনো দেৰা. পরনিম্মিতেসু ভোগেসু ৰসং ৰত্তেন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তিনো.
ব্রূহিতো পরিৰুদ্ধো তেহি তেহি ঝানাদীহি ৰিসিট্ঠেহি গুণেহীতি ব্রহ্মা. ৰণ্ণৰন্ততায চেৰ দীঘাযুকতায চ ব্রহ্মপারিসজ্জাদীহি মহন্তো ব্রহ্মাতি মহাব্রহ্মা. তস্স পরিসাযং ভৰা পরিচারিকাতি ব্রহ্মপারিসজ্জা. তস্সেৰ পুরোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্রহ্মপুরোহিতা. আভস্সরেহি পরিত্তা আভা এতেসন্তি পরিত্তাভা. অপ্পমাণা আভা এতেসন্তি অপ্পমাণাভা. দীপিকায অচ্চি ৰিয এতেসং সরীরতো আভা ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পতন্তী ৰিয সরতি ৰিস্সরতীতি আভস্সরা, যথাৰুত্তপ্পভায আভাসনসীলা ৰা আভস্সরা. সুভাতি সোভনা পভা. সুভাতি হি একগ্ঘনা নিচ্চলা সরীরাভা ৰুচ্চতি, সা পরিত্তা সুভা এতেসন্তি পরিত্তসুভা. অপ্পমাণা সুভা এতেসন্তি অপ্পমাণসুভা. সুভেন ওকিণ্ণা ৰিকিণ্ণা, সুভেন সরীরপ্পভাৰণ্ণেন একগ্ঘনা সুৰণ্ণমঞ্জূসায ঠপিতসম্পজ্জলিতকঞ্চনপিণ্ডসস্সিরিকাতি সুভকিণ্ণা. তত্থ সোভনায পভায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৰত্তব্বে ভা-সদ্দস্স রস্সত্তং অন্তিম ণ-কারস্স হ-কারঞ্চ কত্ৰা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৰুত্তং. ৰিপুলফলা ৰেহপ্ফলা. ৰিপুলফলাতি চ ৰিপুলসন্তসুখৰণ্ণাদিফলা. অপ্পকেন কালেন অত্তনো ঠানং ন ৰিজহন্তীতি অৰিহা. কেনচি ন তপনীযাতি অতপ্পা. অকিচ্ছেন সুখেন পস্সিতব্বা মনুঞ্ঞরূপতাযাতি সুদস্সা. সুপরিসুদ্ধদস্সনতায সম্মা পস্সন্তি সীলেনাতি সুদস্সী. উক্কট্ঠসম্পত্তীহি যোগতো নত্থি এতেসং কনিট্ঠা সম্পত্তীতি অকনিট্ঠা.
কাযসক্খীহীতি নামকাযেন দেসনায সম্পটিচ্ছনৰসেন সক্খিভূতেহি. হলাহলন্তি কোলাহলং. মহগ্গতচিত্তেনাতি চতুত্থজ্ঝানপাদকেন অভিঞ্ঞাচিত্তেন.
ননু চ ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৰো, বহিদ্ধাতি রূপারূপভৰো’’তি চ অযুত্তমেতং? যস্মিঞ্হি ভৰে সত্তা বহুতরং কালং ৰসন্তি, সো নেসং অজ্ঝত্তং. যস্মিঞ্চ অপ্পতরং কালং ৰসন্তি, সো নেসং বহিদ্ধাতি ৰত্তুং যুত্তং. রূপারূপভৰে চ সত্তা চিরতরং ৰসন্তি, অপ্পতরং কামভৰে, তস্মা ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৰো, বহিদ্ধাতি রূপারূপভৰো’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. চতুত্থমেৰ কোট্ঠাসন্তি ৰিৰট্টট্ঠাযিসঙ্খাতং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পং. ইতরেসূতি সংৰট্টসংৰট্টট্ঠাযিৰিৰট্টসঙ্খাতেসু তীসু অসঙ্খ্যেয্যকপ্পেসু. আলযোতি সঙ্গো. পত্থনাতি ‘‘কথং নাম তত্রূপপন্না ভৰিস্সামা’’তি অভিপত্থনা. অভিলাসোতি তত্রূপপজ্জিতুকামতা. তস্মাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং নিগমেতি.
এত্থাযং অধিপ্পাযো – কস্সচিপি কিলেসস্স অৰিক্খম্ভিতত্তা কেনচিপি পকারেন ৰিক্খম্ভনমত্তেনপি অৰিমুত্তো কামভৰো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তগ্গাহস্স ৰিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সংযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো. তব্বিপরিযাযতো বহিদ্ধাসংযোজনোতি.
ছন্দরাগৰসেনেৰ অজ্ঝত্তসংযোজনং বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দস্সেত্ৰা ইদানি ওরম্ভাগিযউদ্ধম্ভাগিযসংযোজনৰসেনপি দস্সেতুং ‘‘ওরম্ভাগিযানি ৰা’’তিআদিমাহ. ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু, পটিসন্ধিযা পচ্চযভাৰেন তং ওরং ভজন্তীতি ওরম্ভাগিযানি. তত্থ চ কম্মুনা ৰিপাকং সত্তেন চ দুক্খং সংযোজেন্তীতি সংযোজনানি, সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসকামরাগপটিঘা. উদ্ধং ৰুচ্চতি রূপারূপধাতু, ৰুত্তনযেনেতং উদ্ধং ভজন্তীতি উদ্ধম্ভাগিযানি, সংযোজনানি. রূপরাগারূপরাগমানুদ্ধচ্চাৰিজ্জা. অথ ৰা ওরম্ভাগো ৰুচ্চতি কামধাতু রূপারূপভৰতো হেট্ঠাভূতত্তা, তত্রূপপত্তিযা পচ্চযভাৰতো ওরম্ভাগস্স হিতানীতি ওরম্ভাগিযানি যথা ‘‘ৰচ্ছাযোগো দুহকো’’তি. উদ্ধম্ভাগো নাম মহগ্গতভাৰো, তস্স হিতানি উদ্ধম্ভাগিযানি. পাদেসু বদ্ধপাসাণো ৰিয পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানি হেট্ঠা আকড্ঢমানাকারানি হোন্তি. হত্থেহি গহিতরুক্খসাখা ৰিয পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি উপরি আকড্ঢমানাকারানি. যেসঞ্হি সক্কাযদিট্ঠিআদীনি অপ্পহীনানি, তে ভৰগ্গেপি নিব্বত্তে এতানি আকড্ঢিত্ৰা কামভৰেযেৰ পাতেন্তি, তস্মা এতানি পঞ্চ গচ্ছন্তং ৰারেন্তি, গতং পুন আনেন্তি. রূপরাগাদীনি পঞ্চ গচ্ছন্তং ন ৰারেন্তি, আগন্তুং পন ন দেন্তি.
অসমুচ্ছিন্নেসু ওরম্ভাগিযসংযোজনেসু লদ্ধপচ্চযেসু উদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি অগণনূপগানি হোন্তীতি লব্ভমানানম্পি পুথুজ্জনানং ৰসেন অৰিভজিত্ৰা অরিযানং যোগৰসেন ৰিভজিতুকামো ‘‘উভযম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ৰট্টনিস্সিতমহাজনস্সাতি পুথুজ্জনে সন্ধায ৰদতি. দ্ৰেধা পরিচ্ছিন্নোতি কামসুগতিরূপারূপভৰৰসেন দ্ৰীহি পকারেহি পরিচ্ছিন্নো.
ৰচ্ছকসালোপমং উত্তানত্থমেৰ. ওপম্মসংসন্দনে পন কস্সচি কিলেসস্স অৰিক্খম্ভিতত্তা, কথঞ্চিপি অৰিমুত্তো কামভৰো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৰিসেসপচ্চযত্তা, ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তরট্ঠেন অন্তো নাম. রূপারূপভৰো তব্বিপরিযাযতো বহি নাম. তথা হি যস্স ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, সো অজ্ঝত্তসংযোজনো ৰুত্তো. যস্স তানি পহীনানি, সো বহিদ্ধাসংযোজনো. তস্মা অন্তো অসমুচ্ছিন্নবন্ধনতায বহি চ পৰত্তমানভৰঙ্গসন্তানতায অন্তোবদ্ধো বহিসযিতো নাম. নিরন্তরপ্পৰত্তভৰঙ্গসন্তানৰসেন হি সযিতৰোহারো. কামং নেসং বহিবন্ধনম্পি অসমুচ্ছিন্নং, অন্তোবন্ধনস্স পন মূলতায এৰং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সংযোজনং পন তেসং কামাৰচরূপনিবদ্ধমেৰা’’তি. ইমিনা নযেন সেসত্তযেপি অত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্তাৰতা চ কিরাতি কির-সদ্দো অরুচিসংসূচনত্থো. তেনেত্থ আচরিযৰাদস্স অত্তনো অরুচ্চনভাৰং দীপেতি. ‘‘সীলৰা’’তি অনামট্ঠৰিসেসসামঞ্ঞতো সীলসঙ্খেপেন গহিতং, তঞ্চ চতুব্বিধন্তি আচরিযত্থেরো ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৰা’’তি আহ. তত্থাতি চতুপারিসুদ্ধিসীলেসু. জেট্ঠকসীলন্তি পধানসীলং. উভযত্থাতি উদ্দেসনিদ্দেসেসু, নিদ্দেসে ৰিয উদ্দেসেপি পাতিমোক্খসংৰরোৰ থেরেন ৰুত্তো ‘‘সীলৰা’’তি ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. সীলগ্গহণঞ্হি পাল়িযং পাতিমোক্খসংৰরৰসেনেৰ আগতং. তেনাহ ‘‘পাতিমোক্খসংৰরোযেৰা’’তিআদি. তত্থ অৰধারণেন ইতরেসং তিণ্ণং একদেসেন পাতিমোক্খন্তোগধভাৰং দীপেতি. তথা হি অনোলোকিযোলোকনে আজীৰহেতু চ সিক্খাপদৰীতিক্কমে গিলানপচ্চযস্স অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগে চ আপত্তি ৰিহিতাতি. তীণীতি ইন্দ্রিযসংৰরসীলাদীনি. সীলন্তি ৰুত্তট্ঠানং নাম অত্থীতি সীলপরিযাযেন তেসং কত্থচি সুত্তে গহিতট্ঠানং নাম কিং অত্থি যথা ‘‘পাতিমোক্খসংৰরো’’তি? আচরিযস্স সম্মুখতায অপ্পটিক্খিপন্তো উপচারেন পুচ্ছন্তো ৰিয ৰদতি. তেনাহ ‘‘অননুজানন্তো’’তি. ছদ্ৰাররক্খামত্তকমেৰাতি তস্স সল্লহুকভাৰমাহ চিত্তাধিট্ঠানভাৰমত্তেন পটিপাকতিকভাৰাপত্তিতো. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপ্পাদনহেতুকা হি পচ্চযানং উপ্পত্তি. ইদমত্থন্তি ইদং পযোজনং ইমস্স পচ্চযস্স পরিভুঞ্জনেতি অধিপ্পাযো. নিপ্পরিযাযেনাতি ইমিনা ইন্দ্রিযসংৰরাদীনি তীণি পধানস্স সীলস্স পরিপালনৰসেন পৰত্তিযা পরিযাযসীলানি নামাতি দস্সেতি. ইদানি পাতিমোক্খসংৰরস্সেৰ পধানভাৰং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সো পাতিমোক্খসংৰরো. সেসানি ইন্দ্রিযসংৰরাদীনি.
পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি যো হি নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খন্তি লদ্ধনামেন সিক্খাপদসীলেন পিহিতকাযৰচীদ্ৰারো. সো পন যস্মা এৰংভূতো তেন সমন্নাগতো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পাতীমোক্খসংৰরেন সমন্নাগতো’’তি.
অপরো নযো – কিলেসানং বলৰভাৰতো, পাপকিরিযায চ সুকরভাৰতো, পুঞ্ঞকিরিযায চ দুক্করভাৰতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৰা ভৰাদীসু কম্মৰেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৰিয অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনতো গমনতো গমনসীলোতি পাতী, মরণৰসেন তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৰস্স পাতনসীলো ৰা পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৰ ৰা. তং পাতিং সংসারদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৰিমোক্খেন সত্তো ৰিমুত্তোতি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি, ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি (মহাৰ. ২৮) চ.
অথ ৰা অৰিজ্জাদিনা হেতুনা সংসারে পততি গচ্ছতি পৰত্ততীতি পাতি, ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৰুত্তং, তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. ‘‘কণ্ঠেকাল়ো’’তিআদীনং ৰিযস্স সমাসসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
অথ ৰা পাতেতি ৰিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘চিত্তেন নীযতে লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতী’’তি; (সং. নি. ১.৬২);
তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. পততি ৰা এতেন অপাযদুক্খে সংসারদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘তণ্হা জনেহি পুরিসং, (সং. নি. ১.৫৬-৫৭) তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (ইতিৰু. ১৫, ১০৫; অ. নি. ৪.৯) চ আদি;
ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০; সু. নি. ১৭১);
ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা পাতো ৰিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসারো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা সব্বলোকাধিপতিভাৰতো ধম্মিস্সরো ভগৰা ‘‘পতী’’তি ৰুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো পতিমোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. সব্বগুণানং ৰা মূলভাৰতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৰুত্তট্ঠেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৫) ৰিত্থারো.
অথ ৰা প-ইতি পকারে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকারেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৰসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰসেন, সমুচ্ছেদৰসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খো. পতি পতি মোক্খোতি ৰা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৰীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. মোক্খো ৰা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পতিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৰরো হি সূরিযস্স অরুণুগ্গমনং ৰিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৰিয যথারহং কিলেসনিব্বাপনতো পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৰ পাতিমোক্খং.
অথ ৰা মোক্খং পতি ৰত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৰা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৰ পাতিমোক্খন্তি এৰমেত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
আচারগোচরসম্পন্নোতি কাযিকৰাচসিকঅৰীতিক্কমসঙ্খাতেন আচারেন, নৰেসিযাদিগোচরতাদিসঙ্খাতেন গোচরেন সম্পন্নো, সম্পন্নআচারগোচরোতি অত্থো. অপ্পমত্তকেসূতি পরিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. ‘‘দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূ’’তি অপরে. ৰজ্জেসূতি গারয্হেসু. তে পন একন্ততো অকুসলসভাৰা হোন্তীতি আহ ‘‘অকুসলধম্মেসূ’’তি. ভযদস্সীতি ভযতো দস্সনসীলো, পরমাণুমত্তম্পি ৰজ্জং সিনেরুপ্পমাণং ৰিয কত্ৰা ভাযনসীলো. সম্মা আদিযিত্ৰাতি সম্মদেৰ সক্কচ্চং সব্বসোৰ আদিযিত্ৰা. সিক্খাপদেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মন্তি সমুদাযতো অৰযৰনিদ্ধারণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খাপদেসু তং তং সিক্খাপদং সমাদিযিত্ৰা সিক্খতী’’তি অত্থমাহ, সিক্খাপদমেৰ হি সমাদাতব্বং সিক্খিতব্বঞ্চাতি অধিপ্পাযো. যং কিঞ্চি সিক্খাপদেসূতি সিক্খাকোট্ঠাসেসু মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিআদিভেদং যং কিঞ্চি সিক্খিতব্বং. যং পটিপজ্জিতব্বং পূরেতব্বং সীলং, তং পন দ্ৰারৰসেন দুৰিধমেৰাতি আহ ‘‘কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা’’তি. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে সিক্খাপদেসূতি আধারে ভুম্মং সিক্খাভাগেসু কস্সচি ৰিসুং অগ্গহণতো. তেনাহ ‘‘তং সব্ব’’ন্তি.
অঞ্ঞতরং দেৰঘটন্তি অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং. আগামী হোতীতি পটিসন্ধিৰসেন আগমনসীলো হোতি. আগন্তাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইমিনা অঙ্গেনাতি ইমিনা কারণেন.
সুক্খৰিপস্সকো যেভুয্যেন চতুধাতুৰৰত্থানমুখেন কম্মট্ঠানাভিনিৰেসী হোতীতি আহ ‘‘সুক্খৰিপস্সকস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকভিক্খুনো’’তি. ৰুত্তমেৰত্থং সম্পিণ্ডেত্ৰা নিগমেন্তো ‘‘পঠমেন অঙ্গেনা’’তিআদিমাহ.
চিত্তস্স সুখুমভাৰো ইধ সুখমত্তভাৰমাপন্নেন দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘সব্বাপি হি তা’’তিআদি. তন্তিৰসেনাতি কেৰলং তন্তিট্ঠপনৰসেন, ন পন থেরস্স কস্সচি মগ্গস্স ৰা ফলস্স ৰা উপ্পাদনত্থায, নাপি সম্মাপটিপত্তিযং যোজনত্থাযাতি অধিপ্পাযো.
৩৮. ছট্ঠে মহাকচ্চানোতি গিহিকালে উজ্জেনিরঞ্ঞো পুরোহিতপুত্তো অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো সুৰণ্ণৰণ্ণো চ. ৰরণা নাম রুক্খো, তস্স অৰিদূরে ভৰত্তা নগরম্পি ৰরণসদ্দেন ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰরণা নাম একং নগর’’ন্তি. দ্ৰন্দপদস্স পচ্চেকং অভিসম্বন্ধো হোতীতি হেতুসদ্দং পচ্চেকং যোজেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘কামরাগাভিনিৰেসহেতূ’’তিআদিমাহ. হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যো অত্থো সম্ভৰতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইদং ৰুত্তং হোতী’’তিআদিমাহ. তত্থ কামরাগেন অভিনিৰিট্ঠত্তাতি এতেন কামরাগাভিনিৰেসহেতূতি ইমস্স অত্থং দীপেতি, তথা ৰিনিবদ্ধত্তাতিআদীহি কামরাগৰিনিবদ্ধহেতূতিআদীনং. ততো মুখোতি তদভিমুখো. মানন্তি আল়্হকাদিমানভণ্ডং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৩৯. সত্তমে মধুরাযন্তি উত্তরমধুরাযং. গুন্দাৰনেতি কণ্হগুন্দাৰনে, কাল়পিপ্পলিৰনেতি অত্থো. জরাজিণ্ণেতি জরায জিণ্ণে, ন ব্যাধিআদীনং ৰসেন জিণ্ণসদিসে নাপি অকালিকেন জরায অভিভূতে. ৰযোৰুদ্ধেতি জিণ্ণত্তা এৰ চস্স ৰযোৰুদ্ধিপ্পত্তিযা ৰুদ্ধেন সীলাদিৰুদ্ধিযা. জাতিমহল্লকেতি জাতিযা মহন্ততায চিররত্ততায মহল্লকে, ন ভোগপরিৰারাদীহীতি অত্থো. অদ্ধগতেতি এত্থ অদ্ধ-সদ্দো দীঘকালৰাচীতি আহ ‘‘দীঘকালদ্ধানং অতিক্কন্তে’’তি. ৰযোতি পুরিমপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পচ্ছিমৰয’’ন্তি, ৰস্সসতস্স ততিযকোট্ঠাসসঙ্খাতং পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তেতি অত্থো.
ভৰতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ভূমি, কারণন্তি আহ ‘‘যেন কারণেনা’’তিআদি. পরিপক্কোতি পরিণতো, ৰুদ্ধিভাৰং পত্তোতি অত্থো. মোঘজিণ্ণোতি অন্তো থিরকরণানং ধম্মানং অভাৰেন তুচ্ছজিণ্ণো নাম. বালদারকোপি দহরোতি ৰুচ্চতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘যুৰা’’তি ৰুত্তং. অতিক্কন্তপঠমৰযা এৰ সত্তা সভাৰেন পলিতসিরা হোন্তীতি পঠমৰযে ঠিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘সুসুকাল়কেসো’’তি ৰুত্তং. ভদ্রেনাতি লদ্ধকেন. একচ্চো হি দহরোপি সমানো কাণো ৰা হোতি কুণিআদীনং ৰা অঞ্ঞতরো, সো ন ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. যো পন অভিরূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো সব্বসম্পত্তিসম্পন্নো যং যদেৰ অলঙ্কারপরিহারং ইচ্ছতি, তেন তেন অলঙ্কতো দেৰপুত্তো ৰিয চরতি, অযং ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. তেনেৰাহ ‘‘যেন যোব্বনেন সমন্নাগতো’’তিআদি.
যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চাতি যম্হি পুগ্গলে সোল়সহাকারেহি পটিৰিদ্ধত্তা চতুব্বিধং সচ্চং, ঞাণেন সচ্ছিকতত্তা নৰৰিধলোকুত্তরধম্মো চ অত্থি. অহিংসাতি দেসনামত্তমেতং, যম্হি পন চতুব্বিধাপি অপ্পমঞ্ঞাভাৰনা অত্থীতি অত্থো. সংযমো দমোতি সীলঞ্চেৰ ইন্দ্রিযসংৰরো চ. ৰন্তমলোতি মগ্গঞাণেন নীহটমলো. ধীরোতি ধিতিসম্পন্নো. থেরোতি সো ইমেহি থিরভাৰকারণেহি সমন্নাগতত্তা থেরোতি পৰুচ্চতীতি অত্থো.
৪০. অট্ঠমে ‘‘চোরা বলৰন্তো হোন্তী’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা যেহি কারণেহি তে বলৰন্তো হোন্তি, তেসং সব্ভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পক্খসম্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ নিৰাসট্ঠানসম্পন্নতা গিরিদুগ্গাদিসব্ভাৰতো. অতিযাতুন্তি অন্তো যাতুং, গন্তুং পৰিসিতুন্তি অত্থো. তং পন অন্তোপৰিসনং কেনচি কারণেন বহিগতস্স হোতীতি আহ ‘‘বহিদ্ধা জনপদচারিকং চরিত্ৰা’’তিআদি. নিয্যাতুন্তি বহি নিক্খমিতুং. তঞ্চ বহিনিক্খমনং বহিদ্ধাকরণীযে সতি সম্ভৰতীতি আহ ‘‘চোরা জনপদং ৰিলুম্পন্তী’’তিআদি. অনুসঞ্ঞাতুন্তি অনুসঞ্চরিতুং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৪১. নৰমে মিচ্ছাপটিপত্তাধিকরণহেতূতি এত্থ অধি-সদ্দো অনত্থকোতি আহ ‘‘মিচ্ছাপটিপত্তিযা করণহেতূ’’তি. ন আরাধকোতি ন সম্পাদকো ন পরিপূরকো. ঞাযতি পটিৰিজ্ঝনৰসেন নিব্বানং গচ্ছতীতি ঞাযো, সো এৰ তংসমঙ্গিনং ৰট্টদুক্খপাততো ধারণট্ঠেন ধম্মোতি ঞাযো ধম্মো, অরিযমগ্গো. সো পনেত্থ সহ ৰিপস্সনায অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সহৰিপস্সনকং মগ্গ’’ন্তি. আরাধনং নাম সংসিদ্ধি, সা পন যস্মা সম্পাদনেন পরিপূরণেন ইচ্ছিতা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সম্পাদেতুং পূরেতু’’ন্তি.
৪২. দসমে দুগ্গহিতেহীতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ দুট্ঠু গহিতেহি, ঊনাধিকৰিপরীতপদপচ্চাভট্ঠাদিৰসেন ৰিলোমেত্ৰা গহিতেহীতি অত্থো. উপ্পটিপাটিযা গহিতেহীতি ইদং পন নিদস্সনমত্তং দুগ্গহস্স ঊনাধিকাদিৰসেনপি সম্ভৰতো. তেনেৰাহ ‘‘অত্তনো দুগ্গহিতসুত্তন্তানংযেৰ অত্থঞ্চ পাল়িঞ্চ উত্তরিতরং কত্ৰা দস্সেন্তী’’তি.
সমচিত্তৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.