.নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তরনিকাযে
দুকনিপাত-টীকা
১. পঠমপণ্ণাসকং
১. কম্মকারণৰগ্গো
১. ৰজ্জসুত্তৰণ্ণনা
১. দুকনিপাতস্স পঠমে পহারসাধনত্থন্তি দণ্ডপ্পহারস্স সুখসিদ্ধি-অত্থং. কঞ্জিতো নিব্বত্তং কঞ্জিযং, আরনালং, যং বিলঙ্গন্তিপি ৰুচ্চতি, তং যত্থ সিঞ্চতি, সা কঞ্জিযউক্খলিকা বিলঙ্গথালিকা, তংসদিসং কারণং বিলঙ্গথালিকং. সীসকটাহং উপ্পাটেত্ৰাতি অযোগুল়প্পৰেসপ্পমাণং ছিদ্দং কত্ৰা. সঙ্খমুণ্ডকম্মকারণন্তি সঙ্খং ৰিয মুণ্ডকরণং কম্মকারণং. রাহুমুখকম্মকারণন্তি রাহুমুখগতসূরিযসদিসকম্মকারণং.
জোতিমালিকন্তি জোতিমালৰন্তং কম্মকারণং. হত্থপজ্জোতিকন্তি হত্থস্স পজ্জোতনকম্মকারণং. এরকৰত্তকম্মকারণন্তি এরকৰত্তসদিসে সরীরতো চম্মৰত্তে উপ্পাটনকম্মকারণং. চীরকৰাসিককম্মকারণন্তি সরীরতো উপ্পাটিতৰত্তচীরকেহি নিৰাসাপনকম্মকারণং. তং করোন্তা যথা গীৰতো পট্ঠায ৰদ্ধে কন্তিত্ৰা কটিযং ঠপেন্তি, এৰং গোপ্ফকতো পট্ঠায কন্তিত্ৰাপি কটিযমেৰ ঠপেন্তি. অট্ঠকথাযং পন ‘‘কটিতো পট্ঠায কন্তিত্ৰা গোপ্ফকেসু ঠপেন্তী’’তি ৰুত্তং. এণেয্যককম্মকারণন্তি এণিমিগসদিসকম্মকারণং. অযৰলযানি দত্ৰাতি অযৰলযানি পটিমুঞ্চিত্ৰা. অযসূলানি কোট্টেন্তীতি কপ্পরজণ্ণুককোটীসু অযসূলানি পৰেসেন্তি. তন্তি তং তথাকতকম্মকারণং সত্তং.
বল়িসমংসিকন্তি বলিসেহি মংসুপ্পাটনকম্মকারণং. কহাপণিকন্তি কহাপণমত্তসো ছিন্দনকম্মকারণং. কোট্টেন্তীতি ছিন্দন্তি. খারাপতচ্ছিকন্তি তচ্ছেত্ৰা খারাপসিঞ্চনকম্মকারণং. পলিঘপরিৰত্তিকন্তি পলিঘস্স ৰিয পরিৰত্তনকম্মকারণং. একাবদ্ধং করোন্তি অযসূলস্স কোট্টনেন. পলালপীঠকন্তি পলালপীঠস্স ৰিয সরীরস্স সংৰেল্লনকম্মকারণং. কারণিকাতি ঘাতনকারকা. পলালৰট্টিং ৰিয কত্ৰাতি যথা পলালপীঠং করোন্তা পলালং ৰট্টিং কত্ৰা সংৰেল্লনৰসেন পুন ৰেঠেন্তি, এৰং করোন্তীতি অত্থো. ছাতকসুনখেহীতি খুদ্দকেহি কোলেয্যকসুনখেহি. তে হি বলৰন্তা জৰযোগা সূরা চ হোন্তি. সহস্সভণ্ডিকন্তি সহস্সত্থৰিকং.
যাহন্তি যং অহং. যন্তি চ কারণৰচনং. তেনাহ ‘‘যেন অহ’’ন্তি. ছিন্নমূলকেতি তণ্হামূলস্স উচ্ছিন্নত্তা সঞ্ছিন্নমূলকে.
ৰজ্জসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পধানসুত্তৰণ্ণনা
২. দুতিযে উভতোব্যূল়্হসঙ্গামপ্পৰেসনসদিসন্তি যুদ্ধত্থায উভতোরাসিকতচতুরঙ্গিনিসেনামজ্ঝপ্পৰেসনসদিসং. দানঞ্চ যুদ্ধঞ্চ সমানমাহূতি এত্থ কথং পনীদমুভযং সমানং? জীৰিতৰিনাসভীরুকো হি যুজ্ঝিতুং ন সক্কোতি, ভোগক্খযভীরুকো দানং দাতুং ন সক্কোতি. ‘‘জীৰিতঞ্চ রক্খিস্সামি, যুজ্ঝিস্সামী’’তি হি ৰদন্তো ন যুজ্ঝতি, জীৰিতে পন আলযং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘হত্থপাদাদিচ্ছেদো ৰা হোতু মরণং ৰা, গণ্হিস্সামেতং ইস্সরিয’’ন্তি উস্সহন্তোৰ যুজ্ঝতি. ‘‘ভোগে চ রক্খিস্সামি, দানঞ্চ দস্সামী’’তি ৰদন্তোপি ন দদাতি, ভোগেসু পন আলযং পিস্সজ্জেত্ৰা ‘‘মহাদানং দস্সামী’’তি উস্সহন্তোৰ দেতি. এৰং দানঞ্চ যুদ্ধঞ্চ সমং হোতি. কিঞ্চ ভিয্যো – অপ্পাপি সন্তা বহুকে জিনন্তি, যথা চ যুদ্ধে অপ্পকাপি ৰীরপুরিসা বহুকে ভীরুপুরিসে জিনন্তি, এৰং সদ্ধাদিসম্পন্নো অপ্পকম্পি দানং দদন্তো বহুৰিধং লোভদোসইস্সামচ্ছরিযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাদিভেদং তপ্পটিপক্খং অভিভৰতি, বহুঞ্চ দানৰিপাকং অধিগচ্ছতি. এৰম্পি দানঞ্চ যুদ্ধঞ্চ সমানং. তেনাহ ‘‘অপ্পম্পি চে সদ্দহানো দদাতি, তেনেৰ সো হোতি সুখী পরত্থা’’তি.
অগারস্স হিতং কসিগোরক্খাদি অগারিযং, তং নত্থি এত্থাতি অনগারিযং, পব্বজ্জাতি আহ ‘‘অগারস্স…পে… অনগারিযং পব্বজ্জ’’ন্তি. সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গত্থাযাতি এত্থ চত্তারো উপধী – কামুপধি, খন্ধুপধি, কিলেসুপধি, অভিসঙ্খারুপধীতি. কামাপি হি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (অ. নি. ৯.৩৪) এৰং ৰুত্তস্স সুখস্স, তদস্সাদনিমিত্তস্স ৰা দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো উপধীযতি এত্থ সুখন্তি ইমিনা ৰচনত্থেন ‘‘উপধী’’তি ৰুচ্চন্তি. খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো, অভিসঙ্খারাপি ভৰদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৰতো ‘‘উপধী’’তি ৰুচ্চন্তি. সব্বেসং উপধীনং পটিনিস্সগ্গো পহানং এত্থাতি সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গং, নিব্বানং. তেনাহ ‘‘সব্বেসং খন্ধূপধি…পে… নিব্বানস্স অত্থাযা’’তি.
পধানসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. তপনীযসুত্তৰণ্ণনা
৩. ততিযে তপনীযাতি এত্থ কত্তুঅত্থে অনীয-সদ্দোতি আহ ‘‘তপন্তীতি তপনীযা’’তি. তপন্তীতি ৰিবাধেন্তি, ৰিহেঠেন্তীতি অত্থো. তপনং ৰা দুক্খং, দিট্ঠে চেৰ ধম্মে অভিসম্পরাযঞ্চ তস্স উপ্পাদনেন চেৰ অনুবলপ্পদানেন চ হিতাতি তপনীযা. অথ ৰা তপন্তি তেনাতি তপনং, অনুতাপো, ৰিপ্পটিসারোতি অত্থো. তস্স হেতুভাৰতো হিতাতি তপনীযা. অনুসোচতীতি ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা কতাকতং অনুগম্ম সোচতি. সোচনঞ্হি কতত্তা চ হোতি অকতত্তা চ. তথা চেৰ পাল়িযং ৰিভত্তং. নন্দযক্খাদীনং ৰত্থূনি পাকটানীতি তানি অদস্সেত্ৰা দ্ৰেভাতিকৰত্থুং দস্সেন্তো ‘‘তে কিরা’’তি আদিমাহ. তত্থ তেতি দ্ৰে ভাতরো. পুন কিং মগ্গসীতি পুন কিং ইচ্ছসি.
তপনীযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. উপঞ্ঞাতসুত্তৰণ্ণনা
৫. পঞ্চমে ইমঞ্হি ধম্মদ্ৰযন্তি কুসলেসু ধম্মেসু অসন্তুট্ঠিতা, পধানস্মিং অনোসক্কনসঙ্খাতং ধম্মদ্ৰযং. ইমিনাতি ‘‘অসন্তুট্ঠিতা কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি ৰচনেন. ইমং দীপেতীতি ‘‘যাৰ সো উপ্পজ্জতি, ন তাৰাহং সন্তুট্ঠো অহোসি’’ন্তি এতং পরিযন্তং কত্ৰা ৰক্খমানত্থং দীপেতি. পধানস্মিন্তি ৰীরিযারম্ভে. ইমমত্থন্তি ‘‘পধানস্মিঞ্চা’’তিআদিনা ৰুত্তমত্থং. ৰীরিযপ্পৰাহে ৰত্তমানে অন্তরা এৰ পটিগমনং নিৰত্তনং পটিৰানং, তদস্স অত্থীতি পটিৰানী, ন পটিৰানী অপ্পটিৰানী, তস্স ভাৰো অপ্পটিৰানিতা, অনোসক্কনাতি আহ ‘‘অপ্পটিৰানিতাতি অপ্পটিক্কমনা অনোসক্কনা’’তি. তত্থ অনোসক্কনাতি অপ্পটিনিৰত্তি.
আগমনীযপটিপদাতি সমথৰিপস্সনাসঙ্খাতা পুব্বভাগপটিপত্তি. সা হি আগচ্ছন্তি ৰিসেসমধিগচ্ছন্তি এতায, আগচ্ছতি ৰা ৰিসেসাধিগমো এতাযাতি আগমনীযা, সা এৰ পটিপজ্জিতব্বতো পটিপদাতি আগমনীযপটিপদা. অপ্পটিৰানপধানন্তি ওসক্কনারহিতপ্পধানং, অন্তরা অনোসক্কিত্ৰা কতৰীরিযন্তি অত্থো.
উপঞ্ঞাতসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সংযোজনসুত্তৰণ্ণনা
৬. ছট্ঠে সংযোজনানং হিতা পচ্চযভাৰেনাতি সংযোজনিযা, তেভূমকা ধম্মা. তেনাহ ‘‘দসন্নং সংযোজনান’’ন্তিআদি. সংযোজনিযে ধম্মে অস্সাদতো অনুপস্সতি সীলেনাতি অস্সাদানুপস্সী, তস্স ভাৰো অস্সাদানুপস্সিতা. নিব্বিদানুপস্সিতাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. উক্কণ্ঠনৰসেনাতি সংযোজনিযেসু তেভূমকধম্মেসু নিব্বিন্দনৰসেন. জননং জাতি, খন্ধানং পাতুভাৰোতি আহ ‘‘জাতিযাতি খন্ধনিব্বত্তিতো’’তি, খন্ধানং তত্থ তত্থ ভৰে অপরাপরং নিব্বত্তিতোতি অত্থো. খন্ধপরিপাকো একভৰপরিযাপন্নানং খন্ধানং পুরাণভাৰো. একভৰপরিযাপন্নজীৰিতিন্দ্রিযপ্পবন্ধৰিচ্ছেদৰসেন খন্ধানং ভেদো ইধ মরণন্তি আহ ‘‘মরণেনাতি খন্ধভেদতো’’তি. অন্তোনিজ্ঝানং চিত্তসন্তাপো. পরিদেৰো নাম ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স ৰাচাৰিপ্পলাপো. সো চ সোকসমুট্ঠানোতি আহ ‘‘তন্নিস্সিতলালপ্পিতলক্খণেহি পরিদেৰেহী’’তি. লালপ্পিতং ৰাচাৰিপ্পলাপো, সো চ অত্থতো সদ্দোযেৰ.
দুক্খন্তি ইধ কাযিকং দুক্খং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘কাযপটিপীল়নদুক্খেহী’’তি. মনোৰিঘাতদোমনস্সেহীতি মনসো ৰিঘাতকরেহি দোমনস্সেহি. ব্যাপাদসম্পযোগেন মনসো ৰিহননরসঞ্হি দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো যথা ‘‘ভুসমাদানং উপাদান’’ন্তি, সো চ অত্থতো ঞাতিব্যসনাদীহি ফুট্ঠস্স অধিমত্তচেতোদুক্খপ্পভাৰিতো দোসোযেৰ. কাযচিত্তানঞ্হি আযাসনৰসেন দোসস্সেৰ পৰত্তিআকারো উপাযাসোতি ৰুচ্চতি সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো. তং চুদ্দসহি অকুসলচেতসিকেহি অঞ্ঞো একো চেতসিকধম্মোতি একে. যং ৰিসাদোতি চ ৰদন্তি.
সংযোজনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. কণ্হসুত্তৰণ্ণনা
৭. সত্তমে যথা ‘‘কণ্হা গাৰী’’তিআদীসু কাল়ৰণ্ণেন সমন্নাগতা ‘‘কণ্হা’’তি ৰুচ্চতি, ন এৰং কাল়ৰণ্ণতায ধম্মা ‘‘কণ্হা’’তি ৰুচ্চন্তি, অথ খো কণ্হাভিজাতিনিব্বত্তিহেতুতো অপ্পভস্সরভাৰকরণতো ৰা ‘‘কণ্হা’’তি ৰুচ্চন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘ন কাল়ৰণ্ণতাযা’’তিআদিমাহ. কণ্হতাযাতি কণ্হাভিজাতিতায. কণ্হাভিজাতীতি চ অপাযা ৰুচ্চন্তি মনুস্সেসু চ দোভগ্গিযং. সরসেনাতি সভাৰেন. ন হিরীযতি ন লজ্জতীতি অহিরিকো, পুগ্গলো, চিত্তং, তং সম্পযুত্তধম্মসমুদাযো ৰা. তস্স ভাৰো অহিরিক্কন্তি ৰত্তব্বে একস্স ক-কারস্স লোপং কত্ৰা অহিরিকন্তি ৰুত্তন্তি আহ ‘‘অহিরিকন্তি অহিরিকভাৰো’’তি. ন ওত্তপ্পতীতি অনোত্তাপী, পুগ্গলো, যথাৰুত্তধম্মসমুদাযো ৰা, তস্স ভাৰো অনোত্তপ্পন্তি আহ ‘‘অনোত্তাপিভাৰো’’তি.
কণ্হসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. সুক্কসুত্তৰণ্ণনা
৮. অট্ঠমে ‘‘সুক্কং ৰত্থ’’ন্তিআদীসু ৰিয ন ৰণ্ণসুক্কতায ধম্মানং সুক্কতা, অথ খো সুক্কাভিজাতিহেতুতো পভস্সরভাৰকরণতো চাতি দস্সেন্তো ‘‘ন ৰণ্ণসুক্কতাযা’’তিআদিমাহ. সুক্কতাযাতি সুক্কাভিজাতিতায. হিরী পাপধম্মে গূথং ৰিয পস্সন্তী জিগুচ্ছতীতি আহ ‘‘পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা হিরী’’তি. ওত্তপ্পং তে উণ্হং ৰিয পস্সন্তং ততো ভাযতীতি ৰুত্তং ‘‘ভাযনলক্খণং ওতপ্প’’ন্তি. ইদঞ্চ হিরোত্তপ্পং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযোগী পাপতো ৰিমুখভূতঞ্চ, তস্মা নেসং ইদং নানাকরণং – অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিরী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতি হিরী, লোকাধিপতি ওতপ্পং. লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী, ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পন্তি.
তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিরিং চতূহি কারণেহি সমুট্ঠাপেতি জাতিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা, ৰযং, সূরভাৰং, বাহুসচ্চং পচ্চৰেক্খিত্ৰা. কথং? ‘‘পাপকরণং নামেতং ন জাতিসম্পন্নানং কম্মং, হীনজচ্চানং কেৰট্টাদীনং কম্মং, মাদিসস্স জাতিসম্পন্নস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং তাৰ জাতিং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকরণং নামেতং দহরেহি কত্তব্বং কম্মং, মাদিসস্স ৰযে ঠিতস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং ৰযং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকরণং নামেতং দুব্বলজাতিকানং কম্মং, মাদিসস্স সূরভাৰসম্পন্নস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং সূরভাৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং অন্ধবালানং কম্মং, ন পণ্ডিতানং, মাদিসস্স পণ্ডিতস্স বহুস্সুতস্স ইদং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৰং বাহুসচ্চং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পাপং অকরোন্তো হিরিং সমুট্ঠাপেতি. এৰং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিরিং চতূহি কারণেহি সমুট্ঠাপেতি, সমুট্ঠাপেন্তো চ হিরিং নিস্সায পাপকম্মং ন করোতি.
কথং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং? ‘‘সচে ত্ৰং পাপকম্মং করিস্সসি, চতূসু পরিসাসু গরহপ্পত্তো ভৰিস্সসি, ততো তং সীলৰন্তো সব্রহ্মচারী ৰিৰজ্জিস্সন্তী’’তি পচ্চৰেক্খিত্ৰা বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নিস্সায পাপকম্মং ন করোতি. এৰং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং.
কথং অত্তাধিপতি হিরী? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো অত্তানং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা ‘‘মাদিসস্স সদ্ধাপব্বজিতস্স বহুস্সুতস্স ধুতধরস্স ন যুত্তং পাপকম্মং কাতু’’ন্তি পাপং ন করোতি. এৰং অত্তাধিপতি হিরী. তেনাহ ভগৰা ‘‘সো অত্তানংযেৰ অধিপতিং করিত্ৰা অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৰেতি, সাৰজ্জং পজহতি, অনৰজ্জং ভাৰেতি, সুদ্ধং অত্তানং পরিহরতী’’তি (অ. নি. ৩.৪০).
কথং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো লোকং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৰা ‘‘সচে খো ত্ৰং পাপকম্মং করেয্যাসি, সব্রহ্মচারিনো তাৰ তং জানিস্সন্তি, মহিদ্ধিকা মহানুভাৰা লোকে চ সমণব্রাহ্মণা দেৰতা চ, তস্মা তে ন যুত্তং পাপং কাতু’’ন্তি পাপকম্মং ন করোতি. যথাহ – ‘‘মহা খো পনাযং লোকসন্নিৰাসো, মহন্তস্মিং খো পন লোকসন্নিৰাসে সন্তি সমণব্রাহ্মণা ইদ্ধিমন্তো দিব্বচক্খুকা পরচিত্তৰিদুনো. তে দূরতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং জানন্তি, তেপি মং এৰং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ, ভো, ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো সমানো ৰোকিণ্ণো ৰিহরতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি. সন্তি দেৰতা ইদ্ধিমন্তিনিযো দিব্বচক্খুকা পরচিত্তৰিদুনিযো, তা দূরতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং জানন্তি, তাপি মং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ, ভো, ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো সমানো ৰোকিণ্ণো ৰিহরতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি…পে… সো লোকংযেৰ অধিপতিং করিত্ৰা অকুসলং…পে… পরিহরতী’’তি. এৰং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং.
লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতাতি এত্থ লজ্জাতি লজ্জনাকারো, তেন সভাৰেন সণ্ঠিতা হিরী. ভযন্তি অপাযভযং, তেন সভাৰেন সণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. তদুভযং পাপপরিৰজ্জনে পাকটং হোতি. তত্থ যথা দ্ৰীসু অযোগুল়েসু একো সীতলো ভৰেয্য গূথমক্খিতো, একো উণ্হো আদিত্তো. তেসু যথা সীতলং গূথমক্খিতত্তা জিগুচ্ছন্তো ৰিঞ্ঞুজাতিকো ন গণ্হাতি, ইতরং ডাহভযেন. এৰং পণ্ডিতো লজ্জায জিগুচ্ছন্তো পাপং ন করোতি, ওত্তপ্পেন অপাযভযভীতো পাপং ন করোতি, এৰং লজ্জাসভাৰসণ্ঠিতা হিরী, ভযসভাৰসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং.
কথং সপ্পতিস্সৰলক্খণা হিরী, ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং? একচ্চো হি জাতিমহত্তপচ্চৰেক্খণা, সত্থুমহত্তপচ্চৰেক্খণা, দাযজ্জমহত্তপচ্চৰেক্খণা, সব্রহ্মচারিমহত্তপচ্চৰেক্খণাতি এৰং চতূহি কারণেহি তত্থ গারৰেন সপ্পতিস্সৰলক্খণং হিরিং সমুট্ঠাপেত্ৰা পাপং ন করোতি. একচ্চো অত্তানুৰাদভযং, পরানুৰাদভযং, দণ্ডভযং, দুগ্গতিভযন্তি এৰং চতূহি কারণেহি ৰজ্জতো ভাযন্তো ৰজ্জভীরুকভযদস্সাৰিলক্খণং ওত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৰা পাপকম্মং ন করোতি. এত্থ চ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা হিরোত্তপ্পানং তত্থ তত্থ পাকটভাৰেন ৰুত্তা, ন পন নেসং কদাচি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিপ্পযোগো. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং, পাপভযং ৰা অলজ্জনং অত্থীতি. এৰমেত্থ ৰিত্থারতো অত্থৰণ্ণনা ৰেদিতব্বা.
সুক্কসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. চরিযসুত্তৰণ্ণনা
৯. নৰমে লোকন্তি সত্তলোকং. সন্ধারেন্তীতি আচারসন্ধারণৰসেন ধারেন্তি. ঠপেন্তীতি মরিযাদাযং ঠপেন্তি. রক্খন্তীতি আচারসন্ধারণেন মরিযাদাযং ঠপেত্ৰা রক্খন্তি. গরুচিত্তীকারৰসেন ন পঞ্ঞাযেথাতি গরুং কত্ৰা চিত্তে করণৰসেন ন পঞ্ঞাযেথ, অযমাচারো ন লব্ভেয্য. মাতুচ্ছাতি ৰাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো. তেন মাতুলানীতি ৰা আচরিযভরিযাতি ৰা গরূনং দারাতি ৰাতি ইমে সঙ্গণ্হাতি. তত্থ মাতু ভগিনী মাতুচ্ছা. মাতুলভরিযা মাতুলানী. গরূনং দারা মহাপিতুচূল়পিতুজেট্ঠভাতুআদীনং গরুট্ঠানিযানং ভরিযা. যথা অজেল়কাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যথা অজেল়কাদযো তিরচ্ছানা হিরোত্তপ্পরহিতা মাতাতি সঞ্ঞং অকত্ৰা ভিন্নমরিযাদা সব্বত্থ সম্ভেদেন ৰত্তন্তি, এৰমযং মনুস্সলোকো যদি লোকপালধম্মা ন ভৰেয্যুং, সব্বত্থ সম্ভেদেন ৰত্তেয্য. যস্মা পনিমে লোকপালকধম্মা লোকং পালেন্তি, তস্মা নত্থি সম্ভেদোতি.
চরিযসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ৰস্সূপনাযিকসুত্তৰণ্ণনা
১০. দসমে অপঞ্ঞত্তাতি অননুঞ্ঞাতা, অৰিহিতা ৰা. ৰস্সেতি ৰস্সারত্তং সন্ধায ৰদতি, উতুৰস্সেতি হেমন্তং সন্ধায. একিন্দ্রিযং জীৰং ৰিহেঠেন্তাতি রুক্খলতাদীসু জীৰসঞ্ঞিতায এৰমাহংসু. একিন্দ্রিযন্তি চ কাযিন্দ্রিযং অত্থীতি মঞ্ঞমানা ৰদন্তি. সঙ্ঘাতং আপাদেন্তাতি ৰিনাসং আপাদেন্তা. সংকসাযিস্সন্তীতি অপ্পোস্সুক্কা নিবদ্ধৰাসং ৰসিস্সন্তি. অপরজ্জুগতায আসাল়্হিযা উপগন্তব্বাতি এত্থ অপরজ্জু গতায অস্সাতি অপরজ্জুগতা, তস্সা অপরজ্জুগতায অতিক্কন্তায, অপরস্মিং দিৰসেতি অত্থো, তস্মা আসাল়্হিপুণ্ণমায অনন্তরে পাটিপদদিৰসে উপগন্তব্বাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. মাসগতায আসাল়্হিযা উপগন্তব্বাতি মাসো গতায অস্সাতি মাসগতা, তস্সা মাসগতায অতিক্কন্তায, মাসে পরিপুণ্ণেতি অত্থো. তস্মা আসাল়্হিপুণ্ণমতো পরায পুণ্ণমায অনন্তরে পাটিপদদিৰসে উপগন্তব্বাতি অত্থো দট্ঠব্বো.
ৰস্সূপনাযিকসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
কম্মকারণৰগ্গৰণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা নিট্ঠিতা.
২. অধিকরণৰগ্গৰণ্ণনা
১১. দুতিযৰগ্গস্স পঠমে অপ্পটিসঙ্খানে ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং, উপপরিক্খনপঞ্ঞাযেতং নামং. ৰীরিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৰেন্তস্স উপ্পন্নং বলং ভাৰনাবলং. ৰীরিযুপত্থম্ভেন হি কুসলভাৰনা বলৰতী থিরা উপ্পজ্জতি, তথা উপ্পন্না বলৰতী কুসলভাৰনা বলৰন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিপি ৰুচ্চন্তি. অত্থতো ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমং ভাৰনাবলং? যা কুসলানং ধম্মানং আসেৰনা ভাৰনা বহুলীকম্মং, ইদং ৰুচ্চতি ভাৰনাবলং. সত্তপি বোজ্ঝঙ্গা ভাৰনাবল’’ন্তি (ধ. স. ১৩৬১).
অকম্পিযট্ঠেনাতি পটিপক্খেহি অকম্পনীযট্ঠেন. দুরভিভৰনট্ঠেনাতি দুরভিভৰনীযট্ঠেন. অনজ্ঝোমদ্দনট্ঠেনাতি অধিভৰিত্ৰা অনৰমদ্দনট্ঠেন. এতানীতি এতানি যথাৰুত্তানি দ্ৰেপি বলানি. এতদগ্গং নাগতন্তি ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং বলানং যদিদং ভাৰনাবল’’ন্তি এৰমেত্থ এতদগ্গং নাগতন্তি অত্থো.
১২. দুতিযে ৰিৰেকং নিস্সিতন্তি ৰিৰেকনিস্সিতং, যথা ৰা ৰিৰেকৰসেন পৰত্তং ঝানং ‘‘ৰিৰেকজ’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং ৰিৰেকৰসেন পৰত্তো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ‘‘ৰিৰেকনিস্সিতো’’তি দট্ঠব্বো. নিস্সযট্ঠো চ ৰিপস্সনামগ্গানং ৰসেন মগ্গফলানং ৰেদিতব্বো, অসতিপি ৰা পুব্বাপরভাৰে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ পচ্চযেন সমুপ্পাদনং ৰিয অৰিনাভাৰিধম্মব্যাপারা নিস্সযনভাৰনা সম্ভৰন্তীতি. ‘‘তদঙ্গসমুচ্ছেদনিস্সরণৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি ৰত্ৰা পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সিতস্স অৰচনং ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতী’’তিআদিনা ইধ ভাৰেতব্বানং সম্বোজ্ঝঙ্গানং ৰুত্তত্তা. ভাৰিতবোজ্ঝঙ্গস্স হি সচ্ছিকাতব্বা বলবোজ্ঝঙ্গা, তেসং কিচ্চং পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকো. অজ্ঝাসযতোতি ‘‘নিব্বানং সচ্ছিকরিস্সামী’’তি পৰত্তঅজ্ঝাসযতো. যদিপি হি ৰিপস্সনাক্খণে সঙ্খারারম্মণং চিত্তং, সঙ্খারেসু পন আদীনৰং দিস্ৰা তপ্পটিপক্খে নিব্বানে নিন্নতায অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতো হোতি উণ্হাভিভূতস্স পুগ্গলস্স সীতনিন্নচিত্ততা ৰিয.
‘‘পঞ্চৰিধৰিৰেকনিস্সিতম্পীতি একে’’তি ৰত্ৰা তত্থ যথাৰুত্তৰিৰেকত্তযতো অঞ্ঞং ৰিৰেকদ্ৰযং উদ্ধরিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘তে হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ঝানক্খণে তাৰ কিচ্চতো ৰিক্খম্ভনৰিৰেকনিস্সিতং, ৰিপস্সনাক্খণে অজ্ঝাসযতো পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সিতং ভাৰেতীতি ৰত্তব্বং ‘‘এৰাহং অনুত্তরং ৰিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সামী’’তি তত্থ নিন্নজ্ঝাসযতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তেসং মতেনা’’তিআদি. হেট্ঠা কসিণজ্ঝানগ্গহণেন আরুপ্পানম্পি গহণং দট্ঠব্বং, তস্মা ‘‘এতেসং ঝানান’’ন্তি ইমিনাপি তেসং সঙ্গহো ৰেদিতব্বো. যস্মা পহানৰিনযো ৰিয ৰিরাগনিরোধাপি ইধাধিপ্পেতৰিৰেকেন অত্থতো নিব্বিসিট্ঠা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘এস নযো ৰিরাগনিস্সিতন্তিআদীসূ’’তি. তেনাহ ‘‘ৰিৰেকত্থা এৰ হি ৰিরাগাদযো’’তি.
ৰোস্সগ্গ-সদ্দো পরিচ্চাগত্থো পক্খন্দনত্থো চাতি ৰোস্সগ্গস্স দুৰিধতা ৰুত্তা. ৰোস্সজ্জনঞ্হি পহানং ৰিস্সট্ঠভাৰেন নিরোধনপক্খন্দনম্পি চ. তস্মা ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৰসেন মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৰসেন পটিপক্খস্স পহানং ৰোস্সগ্গো, তথা ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে আরম্মণকরণেন ৰিস্সট্ঠসভাৰতা ৰোস্সগ্গোতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰাহ ‘‘তত্থ পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো’’তিআদি. অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি অযং মিস্সকৰসেন ৰুত্তো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. যথাৰুত্তেন পকারেনাতি তদঙ্গপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানপ্পকারেন তন্নিন্নতদারম্মণপ্পকারেন চ. পুব্বে ৰোস্সগ্গৰচনস্সেৰ অত্থস্স ৰুত্তত্তা আহ ‘‘সকলেন ৰচনেনা’’তি. পরিণমন্তন্তি ৰিপস্সনাক্খণে তদঙ্গতন্নিন্নপ্পকারেন পরিণমন্তং. পরিণতন্তি মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদতদারম্মণপ্পকারেন পরিণতং. পরিণামো নাম ইধ পরিপাকোতি আহ ‘‘পরিপচ্চন্তং পরিপক্কঞ্চা’’তি. পরিপাকো চ আসেৰনলাভেন লদ্ধসামত্থিযস্স কিলেসে পরিচ্চজিতুং নিব্বানং পক্খন্দিতুং তিক্খৰিসদভাৰো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. এস নযোতি য্ৰাযং নযো ‘‘ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৰুত্তো, সেসেসু ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীসুপি এসেৰ নযো, এৰং তত্থ নেতব্বন্তি অত্থো.
‘‘ৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তিআদীসু লব্ভমানমত্থং সামঞ্ঞতো দস্সেত্ৰা ইদানি ইধাধিপ্পেতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বসঙ্খতেহীতি সব্বেহি পচ্চযসমুপ্পন্নধম্মেহি. সব্বেসন্তি সঙ্খতধম্মানং. ৰিৰেকং আরম্মণং কত্ৰাতি নিব্বানসঙ্খাতং ৰিৰেকং আরম্মণং কত্ৰা. তঞ্চ খোতি তদেৰ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং.
১৩. ততিযে চিত্তেকগ্গত্থাযাতি চিত্তসমাধানত্থায, দিট্ঠধম্মে সুখৰিহারাযাতি অত্থো. চিত্তেকগ্গতাসীসেন হি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারো ৰুত্তো. সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰানং ৰসেন হেতং ৰুত্তং. তে হি সমাপজ্জিত্ৰা ‘‘একগ্গচিত্তা সুখং দিৰসং ৰিহরিস্সামা’’তি ইচ্চেৰ কসিণপরিকম্মং কত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তি. ৰিপস্সনাপাদকত্থাযাতিআদীসু পন সেক্খপুথুজ্জনা ‘‘সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায সমাহিতেন চিত্তেন ৰিপস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তা ৰিপস্সনাপাদকত্থায ভাৰেন্তি.
যে পন অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ‘‘একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৮; ম. নি. ১.১৪৭; সং. নি. ২.৭০; ৫.৮৩৪, ৮৪২) ৰুত্তনযা অভিঞ্ঞাযো পত্থেন্তা নিব্বত্তেন্তি, তে অভিঞ্ঞাপাদকত্থায ভাৰেন্তি. যে অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ‘‘সত্তাহং অচিত্তা হুত্ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে নিরোধং নিব্বানং পত্ৰা সুখং ৰিহরিস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তি, তে নিরোধপাদকত্থায ভাৰেন্তি. যে পন অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘অপরিহীনজ্ঝানা ব্রহ্মলোকে উপ্পজ্জিস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তি, তে ভৰৰিসেসত্থায ভাৰেন্তি.
যুত্তং তাৰ চিত্তেকগ্গতায ভৰৰিসেসত্থতা ৰিয ৰিপস্সনাপাদকত্থতাপি চতুক্কজ্ঝানসাধারণাতি তেসং ৰসেন ‘‘চত্তারি ঝানানী’’তি ৰচনং, অভিঞ্ঞাপাদকত্থতা পন নিরোধপাদকত্থতা চ চতুত্থস্সেৰ ঝানস্স আৰেণিকা, সা কথং চতুক্কজ্ঝানসাধারণা ৰুত্তাতি? পরম্পরাধিট্ঠানভাৰতো. পদট্ঠানপদট্ঠানম্পি হি পদট্ঠানন্তি ৰুচ্চতি কারণকারণন্তি যথা ‘‘তিণেহি ভত্তং সিদ্ধ’’ন্তি.
১৪. চতুত্থে সসকস্স উপ্পতনং ৰিয হোতীতি পথৰিজিগুচ্ছনসসকস্স উপ্পতনং ৰিয হোতি. তত্থাযং অত্থসল্লাপিকা উপমা – পথৰী কির সসকং আহ – ‘‘হে সসকা’’তি. সসকো আহ – ‘‘কো এসো’’তি. কস্মা মমেৰ উপরি সব্বইরিযাপথে কপ্পেন্তো উচ্চারপস্সাৰং করোন্তো মং ন জানাসীতি? সুট্ঠু তযা অহং দিট্ঠো, মযা অক্কন্তট্ঠানঞ্হি অঙ্গুলগ্গেহি ফুট্ঠট্ঠানং ৰিয হোতি, ৰিস্সট্ঠউদকং অপ্পমত্তকং, করীসং কটকফলমত্তং, হত্থিঅস্সাদীহি পন অক্কন্তট্ঠানম্পি মহন্তং, পস্সাৰোপি নেসং ঘটমত্তো, উচ্চারোপি পচ্ছিমত্তো হোতি, অলং ময্হং তযাতি উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞস্মিং ঠানে পতিতো. ততো নং পথৰী আহ – ‘‘অহো দূরং গতোপি ননু ময্হংযেৰ উপরি পতিতোসী’’তি? সো পুন তং জিগুচ্ছন্তো উপ্পতিত্ৰা অঞ্ঞত্থ পতিতো. এৰং ৰস্সসহস্সম্পি উপ্পতিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা পতমানো সসকো নেৰ পথৰিযা অন্তং পাপুণিতুং সক্কোতি. ন কোটিন্তি ন পুব্বকোটিং. ইতরেসন্তি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপদপরমানং.
১৫. পঞ্চমে সমথেহি অধিকরীযতি ৰূপসম্মতীতি অধিকরণং, অট্ঠারস ভেদকরৰত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নো ৰিৰাদোযেৰ ৰিৰাদাধিকরণং. ‘‘ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং অনুৰদন্তি সীলৰিপত্তিযা ৰা’’তিআদিনা (চূল়ৰ. ২১৫) চতস্সো ৰিপত্তিযো নিস্সায উপ্পন্নো অনুৰাদোযেৰ অনুৰাদাধিকরণং. পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তাধিকরণং. ‘‘সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তাধিকরণ’’ন্তি (চূল়ৰ. ২১৫) ৰচনতো আপত্তিযেৰ আপত্তাধিকরণং. ‘‘যা সঙ্ঘস্স কিচ্চযতা করণীযতা অপলোকনকম্মং ঞত্তিকম্মং ঞত্তিদুতিযকম্মং ঞত্তিচতুত্থকম্ম’’ন্তি (চূল়ৰ. ২১৫) এৰমাগতং চতুব্বিধং সঙ্ঘকিচ্চং কিচ্চাধিকরণন্তি ৰেদিতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
১৬. ছট্ঠে অপাকটনামোতি ‘‘সেলো, কূটদন্তো’’তিআদিনা অনভিঞ্ঞাতো. যেন ৰা কারণেনাতি হেতুম্হি ইদং করণৰচনং. হেতুঅত্থো হি কিরিযাকারণং, ন করণং ৰিয কিরিযত্থো, তস্মা নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমত্থা ইধ উপসঙ্কমনকিরিযাতি ‘‘অন্নেন ৰসতি, অজ্ঝেনেন ৰসতী’’তিআদীসু ৰিয হেতুঅত্থমেৰেতং করণৰচনং যুত্তং, ন করণত্থং তস্স অযুজ্জমানত্তাতি ৰুত্তং ‘‘যেন ৰা কারণেনা’’তি. অৰিভাগতো সততং পৰত্তিতনিরতিসযসাদুৰিপুলামতরসসদ্ধম্মফলতায সাদুফলনিচ্চফলিতমহারুক্খেন ভগৰা উপমিতো. সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযগ্গহণেনেৰ হি রুক্খস্স সাদুফলতা গহিতাতি. উপসঙ্কমীতি উপসঙ্কন্তো. সম্পত্তকামতায হি কিঞ্চি ঠানং গচ্ছন্তো তংতংপদেসাতিক্কমনেন উপসঙ্কমি, উপসঙ্কন্তোতি চ ৰত্তব্বতং লভতি. তেনাহ ‘‘গতোতি ৰুত্তং হোতী’’তি, উপগতোতি অত্থো. উপসঙ্কমিত্ৰাতি পুব্বকালকিরিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপন’’ন্তি. ততোতি যং ঠানং পত্তো ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৰুত্তো, ততো উপগতট্ঠানতো.
যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি যথা ভগৰা ‘‘কচ্চি তে, ব্রাহ্মণ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো তেন ব্রাহ্মণেন সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, এৰং সোপি ব্রাহ্মণো তদনুকরণেন ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৰত্তমোদতং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৰিযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং. একীভাৰন্তি সম্মোদনকিরিযায সমানতং. খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৰদ্ৰারং সরীরযন্তং দুক্খবহুলতায সভাৰতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি আহারাদিপ্পটিবদ্ধৰুত্তিকং চিরপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসরোগাদিআবাধাভাৰেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৰিকাভাৰেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকরণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনুরূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৰিহারসম্ভৰেন কচ্চি ফাসুৰিহারো অত্থীতি সব্বত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.
বলপ্পত্তা পীতি পীতিযেৰ. তরুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদং জনেতি করোতীতি সম্মোদনীকং, তদেৰ সম্মোদনীযং. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেতুং ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো’’তি আহ. সরিতব্বভাৰতোতি অনুস্সরিতব্বভাৰতো. ‘‘সরণীয’’ন্তি ৰত্তব্বে দীঘং কত্ৰা ‘‘সারণীয’’ন্তি ৰুত্তং. সুয্যমানসুখতোতি আপাথগতমধুরতং আহ, অনুস্সরিযমানসুখতোতি ৰিমদ্দরমণীযতং. ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতাযাতি সভাৰনিরুত্তিভাৰেন তস্সা কথায ৰচনচাতুরিযমাহ. অত্থপরিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিরুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পরিযাযেহীতি অনেকেহি কারণেহি.
অতিদূরঅচ্চাসন্নপ্পটিক্খেপেন নাতিদূরং নচ্চাসন্নং নাম গহিতং, তং পন অৰকংসতো উভিন্নং পসারিতহত্থাসঙ্ঘট্টনেন দট্ঠব্বং. গীৰং পসারেত্ৰাতি গীৰং পরিৰট্টনৰসেন পসারেত্ৰা.
এতদৰোচাতি এতং ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতূ’’তিআদিপুচ্ছাৰচনং অৰোচ. তেনেৰ ‘‘এতদৰোচা’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা দুৰিধা হি পুচ্ছাতিআদিনা পুচ্ছাৰিভাগং দস্সেতি. তত্থ অগারে নিযুত্তো অগারিকো, তস্স পুচ্ছা অগারিকপুচ্ছা. অগারিকতো অঞ্ঞো অনগারিকো পব্বজ্জূপগতো, তস্স পুচ্ছা অনগারিকপুচ্ছা. কিঞ্চাপি অঞ্ঞত্থ ‘‘জনকো হেতু, পগ্গাহকো পচ্চযো. অসাধারণো হেতু, সাধারণো পচ্চযো. সভাগো হেতু, অসভাগো পচ্চযো. পুব্বকালিকো হেতু, সহপৰত্তো পচ্চযো’’তিআদিনা হেতুপচ্চযা ৰিভজ্জ ৰুচ্চন্তি. ইধ পন ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খৰে, মহাভূতা হেতু চত্তারো মহাভূতা পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) ৰিয হেতুপচ্চযসদ্দা সমানত্থাতি দস্সেন্তো ‘‘উভযম্পেতং কারণৰেৰচনমেৰা’’তি আহ. ৰিসমচরিযাতি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো.
অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা, ৰিগতাতি অত্থোতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তথা হি ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি উপরি ৰুত্তং. অভিক্কন্ততরোতি অতিৰিয কন্ততরো মনোরমো, তাদিসো চ সুন্দরো ভদ্দকো নাম হোতীতি আহ ‘‘সুন্দরে দিস্সতী’’তি. কোতি দেৰনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো কতমো? মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৰরূপায দেৰিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা এদিসেন পরিৰারেন পরিচ্ছেদেন চ. জলন্তি ৰিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৰিয কন্তেন কমনীযেন অভিরূপেন. ৰণ্ণেনাতি ছৰিৰণ্ণেন সরীরৰণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি দস দিসা পভাসেন্তো, চন্দো ৰিয সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একালোকং করোন্তোতি গাথায অত্থো. অভিরূপেতি উল়াররূপে সম্পন্নরূপে.
‘‘চোরো, চোরো; সপ্পো, সপ্পো’’তিআদীসু ভযে আমেডিতং. ‘‘ৰিজ্ঝ, ৰিজ্ঝ; পহর, পহরা’’তিআদীসু কোধে. ‘‘সাধু, সাধূ’’তিআদীসু (ম. নি. ৩২৭.সং. নি. ২.১২৭; ৩.৩৫; ৫.১০৮৫) পসংসাযং. ‘‘গচ্ছ, গচ্ছ; লুনাহি, লুনাহী’’তিআদীসু তুরিতে. ‘‘আগচ্ছ, আগচ্ছা’’তিআদীসু কোতূহলে. ‘‘বুদ্ধো, বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো’’তিআদীসু (বু. ৰং. ২.৪৪) অচ্ছরে. ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো’’তিআদীসু হাসে. ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৫৩; সং. নি. ২.৬৩) সোকে. ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তিআদীসু (উদা. ২০; দী. নি. ৩.৩০৫; চূল়ৰ. ৩৩২) পসাদে. চ-সদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্তো. তেন গরহাঅসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘পাপো, পাপো’’তিআদীসু গরহাযং. ‘‘অভিরূপক, অভিরূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে দট্ঠব্বং.
নযিদং আমেডিতৰসেন দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তং, অথ খো অত্থদ্ৰযৰসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৰচনং অপেক্খিত্ৰা নপুংসকৰসেন ৰুত্তং, তং পন ভগৰতো ৰচনং ধম্মস্স দেসনাতি কত্ৰা তথা ৰুত্তং ‘‘ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনা’’তি. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. দোসনাসনতোতি রাগাদিকিলেসৰিধমনতো. গুণাধিগমনতোতি সীলাদিগুণানং সম্পাপনতো. যে গুণে দেসনা অধিগমেতি, তেসু পধানভূতে তাৰ দস্সেতুং ‘‘সদ্ধাজননতো পঞ্ঞাজননতো’’তি ৰুত্তং. সদ্ধাপমুখা হি লোকিযা গুণা, পঞ্ঞাপমুখা লোকুত্তরা.
সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা সাত্থতো, সভাৰনিরুত্তিসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনতো. সুৰিঞ্ঞেয্যসদ্দপ্পযোগতায উত্তানপদতো, সণ্হসুখুমভাৰেন দুৰিঞ্ঞেয্যত্থতায গম্ভীরত্থতো. সিনিদ্ধমুদুমধুরসদ্দপ্পযোগতায কণ্ণসুখতো, ৰিপুলৰিসুদ্ধপেমনীযত্থতায হদযঙ্গমতো. মানাতিমানৰিধমনেন অনত্তুক্কংসনতো, থম্ভসারম্ভনিম্মদ্দনেন অপরৰম্ভনতো. হিতাধিপ্পাযপ্পৰত্তিযা পরেসং রাগপরিল়াহাদিৰূপসমনেন করুণাসীতলতো, কিলেসন্ধকারৰিধমনেন পঞ্ঞাৰদাততো. করৰীকরুতমঞ্জুতায আপাথরমণীযতো, পুব্বাপরাৰিরুদ্ধসুৰিসুদ্ধত্থতায ৰিমদ্দক্খমতো. আপাথরমণীযতায এৰং সুয্যমানসুখতো, ৰিমদ্দক্খমতায হিতজ্ঝাসযপ্পৰত্তিততায চ ৰীমংসিযমানহিততো. এৰমাদীহীতি আদি-সদ্দেন সংসারচক্কনিৰত্তনতো, সদ্ধম্মচক্কপ্পৰত্তনতো, মিচ্ছাৰাদৰিগমনতো, সম্মাৰাদপতিট্ঠাপনতো, অকুসলমূলসমুদ্ধরণতো, কুসলমূলসংরোপনতো, অপাযদ্ৰারপিধানতো, সগ্গমোক্খদ্ৰারৰিৰরণতো, পরিযুট্ঠানৰূপসমনতো, অনুসযসমুগ্ঘাতনতোতি এৰমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অধোমুখট্ঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৰেনেৰ হেট্ঠামুখজাতং. উপরিমুখন্তি উদ্ধংমুখং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৰিৰটং করেয্য. হত্থে গহেত্ৰাতি ‘‘পুরত্থাভিমুখো উত্তরাভিমুখো ৰা গচ্ছা’’তিআদীনি অৰত্ৰা হত্থে গহেত্ৰা ‘‘নিস্সন্দেহং এস মগ্গো, এৰং গচ্ছেয্যা’’তি ৰদেয্য. কাল়পক্খচাতুদ্দসীতি কাল়পক্খে চাতুদ্দসী.
নিক্কুজ্জিতং আধেয্যস্স অনাধারভূতং ভাজনং আধারভাৰাপাদনৰসেন উক্কুজ্জেয্য. হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৰিমুখং, অধোমুখঠপিততায অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৰং পদদ্ৰযং যথারহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খ্যং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা নীৰরণভাৰতো, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৰিসেসং পটিচ্ছাদিকা সত্তে মিচ্ছাভিনিৰেসনৰসেনাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপরমাহং, ভিক্খৰে, ৰজ্জং ৰদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বো অপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৰা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৰ হি তদুভযপ্পটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আৰিকরোন্তেনা’’তি ৰুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং.এতেহি পরিযাযেহীতি এতেহি নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জনপ্পটিচ্ছন্নৰিৰরণাদিউপমোপমিতব্বাকারেহি.
পসন্নকারন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কারং. সরণন্তি পটিসরণং. তেনাহ ‘‘পরাযণ’’ন্তি. পরাযণভাৰো চ অনত্থনিসেধনেন অত্থসম্পটিপাদনেন চ হোতীতি আহ ‘‘অঘস্স, তাতা, হিতস্স চ ৰিধাতা’’তি. অঘস্সাতি দুক্খতোতি ৰদন্তি, পাপতোতি পন অত্থো যুত্তো. নিস্সক্কে চেতং সামিৰচনং. এত্থ চ নাযং গমি-সদ্দো নী-সদ্দাদযো ৰিয দ্ৰিকম্মকো, তস্মা যথা ‘‘অজং গামং নেতী’’তি ৰুচ্চতি, এৰং ‘‘ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামী’’তি ৰত্তুং ন সক্কা. ‘‘সরণন্তি গচ্ছামী’’তি পন ৰত্তব্বং. ইতি-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তস্স চাযমত্থো – গমনঞ্চ তদধিপ্পাযেন ভজনং জাননং ৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভজামীতিআদীসু পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৰচনং. ভজনং ৰা সরণাধিপ্পাযেন উপসঙ্কমনং. সেৰনং সন্তিকাৰচরতা. পযিরুপাসনং ৰত্তপ্পটিৰত্তকরণেন উপট্ঠানন্তি এৰং সব্বথাপি অনঞ্ঞসরণতংযেৰ দীপেতি. ‘‘গচ্ছামী’’তি পদস্স বুজ্ঝামীতি অযমত্থো কথং লব্ভতীতি আহ ‘‘যেসং হী’’তিআদি.
অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিরোধেতি পদদ্ৰযেনপি ফলট্ঠা এৰ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি তে দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ননু চ কল্যাণপুথুজ্জনোপি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জতীতি ৰুচ্চতীতি? কিঞ্চাপি ৰুচ্চতি, নিপ্পরিযাযেন পন মগ্গট্ঠা এৰ তথা ৰত্তব্বা, ন ইতরে সম্মত্তনিযামোক্কমনাভাৰতো. তথা হি তে এৰ ৰুত্তা ‘‘অপাযেসু অপতমানে ধারেতী’’তি. সম্মত্তনিযামোক্কমনেন হি অপাযৰিনিমুত্তিসম্ভৰো. অক্খাযতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো, পকারত্থো ৰা. তেন ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৰু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) সুত্তপদং সঙ্গণ্হাতি, ‘‘ৰিত্থারো’’তি ৰা ইমিনা. এত্থ চ অরিযমগ্গো নিয্যানিকতায, নিব্বানং তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযাতি উভযমেৰ নিপ্পরিযাযেন ধম্মোতি ৰুত্তো. নিব্বানঞ্হি আরম্মণপচ্চযভূতং লভিত্ৰা অরিযমগ্গো তদত্থসিদ্ধিযা সংৰত্ততি, তথাপি যস্মা অরিযফলানং ‘‘তায সদ্ধায অৰূপসন্তাযা’’তিআদিৰচনতো মগ্গেন সমুচ্ছিন্নানং কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চতায নিয্যানানুগুণতায নিয্যানপরিযোসানতায চ. পরিযত্তিধম্মস্স পন নিয্যানিকধম্মসমধিগমহেতুতাযাতি ইমিনা পরিযাযেন ৰুত্তনযেন ধম্মভাৰো লব্ভতি এৰ. স্ৰাযমত্থো পাঠারুল়্হো এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদিমাহ.
কামরাগো ভৰরাগোতি এৰমাদিভেদো সব্বোপি রাগো ৰিরজ্জতি পহীযতি এতেনাতি রাগৰিরাগোতি মগ্গো কথিতো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স সোকস্স চ তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পরিক্খীণত্তা অনেজমসোকন্তি ফলং কথিতং. অপ্পটিকূলন্তি অৰিরোধদীপনতো কেনচি অৰিরুদ্ধং, ইট্ঠং পণীতন্তি ৰা অত্থো. পগুণরূপেন পৰত্তিতত্তা, পকট্ঠগুণৰিভাৰনতো ৰা পগুণং. সব্বধম্মক্খন্ধা কথিতাতি যোজনা.
দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি ‘‘যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথারূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৭; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পরি. ২৭৪) এৰং ৰুত্তায দিট্ঠিযা, ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপরামট্ঠানি সমাধিসংৰত্তনিকানি, তথারূপেহি সীলেহি সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পরি. ২৭৪) চ এৰং ৰুত্তানং সীলানঞ্চ সংহতভাৰেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. সংহতোতি ঘটিতো, সমেতোতি অত্থো. অরিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূরে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতা এৰ. অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তেতি তে পুরিসযুগৰসেন চত্তারোপি পুগ্গলৰসেন অট্ঠেৰ অরিযধম্মস্স পচ্চক্খদস্সাৰিতায ধম্মদসা. তীণি ৰত্থূনি সরণন্তি গমনেন তিক্খত্তুং গমনেন চ তীণি সরণগমনানি. পটিৰেদেসীতি অত্তনো হদযগতং ৰাচায পৰেদেসি.
সরণগমনস্স ৰিসযপ্পভেদফলসংকিলেসভেদানং ৰিয কত্তুৰিভাৰনা তত্থ কোসল্লায হোতীতি সরণগমনেসু অত্থকোসল্লত্থং ‘‘সরণং, সরণগমনং, যো চ সরণং গচ্ছতি, সরণগমনপ্পভেদো, সরণগমনফলং, সংকিলেসো, ভেদোতি অযং ৰিধি ৰেদিতব্বো’’তি ৰুত্তং তেন ৰিনা সরণগমনস্সেৰ অসম্ভৰতো. কস্মা পনেত্থ ৰোদানং ন গহিতং, ননু ৰোদানৰিভাৰনাপি তত্থ কোসল্লায হোতীতি? সচ্চমেতং, তং পন সংকিলেসগ্গহণেন অত্থতো দীপিতং হোতীতি ন গহিতং. যানি হি নেসং সংকিলেসকারণানি অঞ্ঞাণাদীনি, তেসং সব্বেন সব্বং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদনেন, উপ্পন্নানঞ্চ পহানেন ৰোদানং হোতীতি.
হিংসত্থস্স ধাতুসদ্দস্স ৰসেনেতং পদং দট্ঠব্বন্তি ‘‘হিংসতীতি সরণ’’ন্তি ৰত্ৰা তং পন হিংসনং কেসং, কথং, কস্স ৰাতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সরণগতান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ভযন্তি ৰট্টভযং. সন্তাসন্তি চিত্তুত্রাসং. তেনেৰ চেতসিকদুক্খস্স গহিতত্তা দুক্খন্তি কাযিকং দুক্খং. দুগ্গতিপরিকিলেসন্তি দুগ্গতিপরিযাপন্নং সব্বম্পি দুক্খং. তযিদং সব্বং পরতো ফলকথায আৰি ভৰিস্সতি. এতন্তি সরণন্তি পদং. এৰং অৰিসেসতো সরণসদ্দস্স পদত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিসেসতো দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. হিতে পৰত্তনেনাতি ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৰে, ৰিহরথা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৪, ৬৯) অত্থে নিযোজনেন. অহিতা নিৰত্তনেনাতি ‘‘পাণাতিপাতস্স খো পাপকো ৰিপাকো অভিসম্পরায’’ন্তিআদিনা আদীনৰদস্সনাদিমুখেন অনত্থতো নিৰত্তনেন. ভযং হিংসতীতি হিতাহিতেসু অপ্পৰত্তিপ্পৰত্তিহেতুকং ব্যসনং অপ্পৰত্তিকরণেন ৰিনাসেতি বুদ্ধো. ভৰকন্তারা উত্তারণেন মগ্গসঙ্খাতো ধম্মো. ইতরো অস্সাসদানেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি যোজনা. কারানন্তি দানৰসেন পূজাৰসেন চ উপনীতানং সক্কারানং. ৰিপুলফলপ্পটিলাভকরণেন সত্তানং ভযং হিংসতি সঙ্ঘো অনুত্তরদক্খিণেয্যভাৰতোতি অধিপ্পাযো. ইমিনাপি পরিযাযেনাতি ইমিনাপি ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তেন কারণেন.
‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি এৰং পৰত্তো তত্থ রতনত্তযে পসাদো তপ্পসাদো, তদেৰ রত্তনত্তযং গরু এতস্সাতি তগ্গরু, তব্ভাৰো তগ্গরুতা, তপ্পসাদো চ তগ্গরুতা চ তপ্পসাদতগ্গরুতা. তাহি তপ্পসাদতগ্গরুতাহি. ৰিধুতদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসম্মোহঅস্সদ্ধিযাদিতায ৰিহতকিলেসো. তদেৰ রতনত্তযং পরাযণং গতি তাণং লেণন্তি এৰং পৰত্তিযা তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং সরণন্তি গচ্ছতি এতেনাতি. তংসমঙ্গীতি তেন যথাৰুত্তচিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো. এৰং উপেতীতি এৰং ভজতি সেৰতি পযিরুপাসতি, এৰং ৰা জানাতি বুজ্ঝতীতি এৰমত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ পসাদগ্গহণেন লোকিযসরণগমনমাহ. তঞ্হি পসাদপ্পধানং. গরুতাগহণেন লোকুত্তরং. অরিযা হি রতনত্তযগুণাভিঞ্ঞতায পাসাণচ্ছত্তং পিয গরুং কত্ৰা পস্সন্তি, তস্মা তপ্পসাদেন ৰিক্খম্ভনৰসেন ৰিহতকিলেসো, তগ্গরুতায সমুচ্ছেদৰসেনাতি যোজেতব্বং অগারৰকরণহেতূনং সমুচ্ছিন্দনতো. তপ্পরাযণতা পনেত্থ তগ্গতিকতাতি তায চতুব্বিধম্পি ৰক্খমানং সরণগমনং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অৰিসেসেন ৰা পসাদগরুতা জোতিতাতি পসাদগ্গহণেন অৰেচ্চপ্পসাদস্স ইতরস্স চ গহণং, তথা গরুতাগহণেনাতি উভযেনপি উভযং সরণগমনং যোজেতব্বং.
মগ্গক্খণে ইজ্ঝতীতি যোজনা. নিব্বানারম্মণং হুত্ৰাতি এতেন অত্থতো চতুসচ্চাধিগমো এৰ লোকুত্তরসরণগমনন্তি দস্সেতি. তত্থ হি নিব্বানধম্মো সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন, মগ্গধম্মো ভাৰনাভিসমযৰসেন পটিৰিজ্ঝিযমানোযেৰ সরণগমনত্তং সাধেতি, বুদ্ধগুণা পন সাৰকগোচরভূতা পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন, তথা অরিযসঙ্ঘগুণা. তেনাহ ‘‘কিচ্চতো সকলেপি রতনত্তযে ইজ্ঝতী’’তি. ইজ্ঝন্তঞ্চ সহেৰ ইজ্ঝতি, ন লোকিযং ৰিয পটিপাটিযা অসম্মোহপ্পটিৰেধেন পটিৰিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. যে পন ৰদন্তি ‘‘ন সরণগমনং নিব্বানারম্মণং হুত্ৰা পৰত্ততি, মগ্গস্স অধিগতত্তা পন অধিগতমেৰ হোতি একচ্চানং তেৰিজ্জাদীনং লোকিযৰিজ্জাদযো ৰিযা’’তি, তেসং লোকিযমেৰ সরণগমনং সিযা, ন লোকুত্তরং, তঞ্চ অযুত্তং দুৰিধস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা.
তন্তি লোকিযসরণগমনং. সদ্ধাপটিলাভো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৰা’’তিআদিনা. সদ্ধামূলিকাতি যথাৰুত্তসদ্ধাপুব্বঙ্গমা. সম্মাদিট্ঠি বুদ্ধসুবুদ্ধতং, ধম্মসুধম্মতং, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিঞ্চ লোকিযাৰবোধৰসেনেৰ সম্মা ঞাযেন দস্সনতো. সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠীতি এতেন সদ্ধূপনিস্সযা যথাৰুত্তলক্খণা পঞ্ঞা লোকিযসরণগমনন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৰুচ্চতী’’তি. দিট্ঠিযেৰ অত্তনো পচ্চযেহি উজু করীযতীতি কত্ৰা, দিট্ঠি ৰা উজু করীযতি এতেনাতি দিট্ঠিজুকম্মং, তথাপৰত্তো চিত্তুপ্পাদো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো’’তি ইদঞ্চ ৰচনং সমত্থিতং হোতি, সদ্ধাপুব্বঙ্গমসম্মাদিট্ঠিগ্গহণং পন চিত্তুপ্পাদস্স তপ্পধানতাযাতি দট্ঠব্বং. সদ্ধাপটিলাভোতি ইমিনা মাতাদীহি উস্সাহিতদারকাদীনং ৰিয ঞাণৰিপ্পযুত্তং সরণগমনং দস্সেতি, সম্মাদিট্ঠীতি ইমিনা ঞাণসম্পযুত্তং সরণগমনং.
তযিদং লোকিযং সরণগমনং. অত্তা সন্নিয্যাতীযতি অপ্পীযতি পরিচ্চজীযতি এতেনাতি অত্তসন্নিয্যাতনং, যথাৰুত্তং দিট্ঠিজুকম্মং. তং রতনত্তযং পরাযণং পটিসরণং এতস্সাতি তপ্পরাযণো, পুগ্গলো চিত্তুপ্পাদো ৰা, তস্স ভাৰো তপ্পরাযণতা, যথাৰুত্তং দিট্ঠিজুকম্মমেৰ. সরণন্তি অধিপ্পাযেন সিস্সভাৰং অন্তেৰাসিকভাৰং উপগচ্ছতি এতেনাতি সিস্সভাৰূপগমনং. সরণগমনাধিপ্পাযেনেৰ পণিপততি এতেনাতি পণিপাতো. সব্বত্থ যথাৰুত্তদিট্ঠিজুকম্মৰসেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্তপরিচ্চজনন্তি সংসারদুক্খনিস্সরণত্থং অত্তনো অত্থভাৰস্স পরিচ্চজনং. এস নযো সেসেসুপি. বুদ্ধাদীনংযেৰাতি অৰধারণং অত্তসন্নিয্যাতনাদীসুপি তত্থ তত্থ ৰত্তব্বং. এৰঞ্হি তদঞ্ঞনিৰত্তনং কতং হোতি.
এৰং অত্তসন্নিয্যাতনাদীনি একেন পকারেন দস্সেত্ৰা ইদানি অপরেহিপি পকারেহি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আরদ্ধং. তেন পরিযাযন্তরেহিপি অত্তসন্নিয্যাতনং কতমেৰ হোতি অত্থস্স অভিন্নত্তাতি দস্সেতি. আল়ৰকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সাতাগিরিহেমৰতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ননু চেতে আল়ৰকাদযো মগ্গেনেৰ আগতসরণগমনা, কথং তেসং তপ্পরাযণতাসরণগমনং ৰুত্তন্তি? মগ্গেনাগতসরণগমনেহিপি ‘‘সো অহং ৰিচরিস্সামি…পে… সুধম্মতং (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯৪). তে মযং ৰিচরিস্সাম, গামা গামং নগা নগং…পে… সুধম্মত’’ন্তি (সু. নি. ১৮২) চ তেহি তপ্পরাযণতাকারস্স পৰেদিতত্তা তথা ৰুত্তং.
সো পনেস ঞাতি…পে… ৰসেনাতি এত্থ ঞাতিৰসেন, ভযৰসেন, আচরিযৰসেন, দক্খিণেয্যৰসেনাতি পচ্চেকং ‘‘ৰসেনা’’তি পদং যোজেতব্বং. তত্থ ঞাতিৰসেনাতি ঞাতিভাৰৰসেন. এৰং সেসেসুপি. দক্খিণেয্যপণিপাতেনাতি দক্খিণেয্যতাহেতুকেন পণিপতনেনাতি অত্থো. ইতরেহীতি ঞাতিভাৰাদিৰসপ্পৰত্তেহি তীহি পণিপাতেহি. ইতরেহীতিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰন্দতীতি পণিপাতস্স লক্খণৰচনং. এৰরূপন্তি দিট্ঠধম্মিকং সন্ধায ৰদতি. সম্পরাযিকঞ্হি নিয্যানিকং ৰা অনিয্যানিকং ৰা অনুসাসনিং পচ্চাসীসন্তো দক্খিণেয্যপণিপাতমেৰ করোতীতি অধিপ্পাযো. সরণগমনপ্পভেদোতি সরণগমনৰিভাগো.
অরিযমগ্গো এৰ লোকুত্তরং সরণগমনন্তি আহ ‘‘চত্তারি সামঞ্ঞফলানি ৰিপাকফল’’ন্তি. সব্বদুক্খক্খযোতি সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স অনুপ্পাদনিরোধো. এতন্তি ‘‘চত্তারি অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি (ধ. প. ১৯০) এৰং ৰুত্তং অরিযসচ্চানং দস্সনং.
নিচ্চতো অনুপগমনাদিৰসেনাতি নিচ্চন্তি অগ্গহণাদিৰসেন. অট্ঠানন্তি হেতুপ্পটিক্খেপো. অনৰকাসোতি পচ্চযপ্পটিক্খেপো. উভযেনপি কারণমেৰ পটিক্খিপতি. যন্তি যেন কারণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সমন্নাগতো সোতাপন্নো. কঞ্চি সঙ্খারন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খারেসু একসঙ্খারম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি (দী. নি. ১.৭৬, ৭৯) এৰং অত্তদিট্ঠিৰসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অরিযসাৰকো পরিল়াহৰূপসমনত্থং মত্তহত্থিপরিতাসিতো ৰিয চোক্খব্রাহ্মণো উক্কারভূমিং কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৰারে কসিণাদিপঞ্ঞত্তিসঙ্গহত্থং ‘‘সঙ্খার’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘কঞ্চি ধম্ম’’ন্তি ৰুত্তং. ইমেসুপি ঠানেসু চতুভূমকৰসেনেৰ পরিচ্ছেদো ৰেদিতব্বো তেভূমকৰসেনেৰ ৰা. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গাহৰসেন গণ্হাতি, ততো ততো অরিযসাৰকো গাহং ৰিনিৰেঠেতি.
মাতরন্তিআদীসু জনিকা মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতো খীণাসৰো অরহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অরিযসাৰকো অঞ্ঞং জীৰিতা ৰোরোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং, পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জভাৰদস্সনত্থং অরিযভাৰস্স চ ফলদস্সনত্থং এৰং ৰুত্তং. পদুট্ঠচিত্তোতি ৰধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৰমানকসরীরে খুদ্দকমক্খিকায পিৰনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৰাসকং সমানসীমাযং ঠিতং সঙ্ঘং ‘‘কম্মেন উদ্দেসেন ৰোহরন্তো অনুস্সাৰনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮) এৰং ৰুত্তেহি পঞ্চহি কারণেহি ভিন্দেয্য. অঞ্ঞং সত্থারন্তি অঞ্ঞং তিত্থকরং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৰং গণ্হেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতীতি অত্থো.
ন তে গমিস্সন্তি অপাযন্তি তে বুদ্ধং সরণং গতা তন্নিমিত্তং অপাযং ন গমিস্সন্তি, দেৰকাযং পন পরিপূরেস্সন্তীতি অত্থো. দসহি ঠানেহীতি দসহি কারণেহি. অধিগণ্হন্তীতি অধিভৰন্তি.
ৰেলামসুত্তাদিৰসেনাতি এত্থ ‘‘করীসস্স চতুত্থভাগপ্পমাণানং চতুরাসীতিসহস্সসঙ্খানং সুৰণ্ণপাতিরূপিযপাতিকংসপাতীনং যথাক্কমং রূপিযসুৰণ্ণহিরঞ্ঞপূরানং সব্বালঙ্কারপ্পটিমণ্ডিতানং চতুরাসীতিযা হত্থিসহস্সানং, চতুরাসীতিযা অস্সসহস্সানং, চতুরাসীতিযা রথসহস্সানং, চতুরাসীতিযা ধেনুসহস্সানং, চতুরাসীতিযা কঞ্ঞাসহস্সানং, চতুরাসীতিযা পল্লঙ্কসহস্সানং, চতুরাসীতিযা ৰত্থকোটিসহস্সানং, অপরিমাণস্স চ খজ্জভোজ্জাদিভেদস্স আহারস্স পরিচ্চজনৰসেন সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৰচ্ছরানি নিরন্তরং পৰত্তৰেলামমহাদানতো একস্স সোতাপন্নস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতরং. ততো সতং সোতাপন্নানং দিন্নদানতো একস্স সকদাগামিনো, ততো একস্স অনাগামিনো, ততো একস্স অরহতো, ততো একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স, ততো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ততো বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতরং, ততো চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৰিহারকরণং, ততো সরণগমনং মহপ্ফলতর’’ন্তি ইমমত্থং পকাসেন্তস্স ৰেলামসুত্তস্স (অ. নি. ৯.২০) ৰসেন. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যং, গহপতি, ৰেলামো ব্রাহ্মণো দানং অদাসি মহাদানং, যো একং দিট্ঠিসম্পন্নং ভোজেয্য, ইদং ততো মহপ্ফলতর’’ন্তিআদি (অ. নি. ৯.২০). ৰেলামসুত্তাদীতি আদি-সদ্দেন অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনং (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অঞ্ঞাণং ৰত্থুত্তযস্স গুণানং অজাননং তত্থ সম্মোহো, ‘‘বুদ্ধো নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা ৰিচিকিচ্ছা সংসযো. মিচ্ছাঞাণং তস্স গুণানং অগুণভাৰপরিকপ্পনেন ৰিপরীতগ্গাহো. আদি-সদ্দেন অনাদরাগারৰাদীনং সঙ্গহো. ন মহাজুতিকন্তি ন উজ্জলং, অপরিসুদ্ধং অপরিযোদাতন্তি অত্থো. ন মহাৰিপ্ফারন্তি অনুল়ারং. সাৰজ্জোতি দিট্ঠিতণ্হাদিৰসেন সদোসো. লোকিযং সরণগমনং সিক্খাসমাদানং ৰিয অগ্গহিতকালপরিচ্ছেদং জীৰিতপরিযন্তমেৰ হোতি, তস্মা তস্স খন্ধভেদেন ভেদোতি আহ ‘‘অনৰজ্জো কালকিরিযাযা’’তি. সোতি অনৰজ্জো সরণগমনভেদো. সতিপি অনৰজ্জত্তে ইট্ঠফলোপি ন হোতীতি আহ ‘‘অফলো’’তি. কস্মা? অৰিপাকত্তা. ন হি তং অকুসলন্তি.
কো উপাসকোতি সরূপপুচ্ছা, তস্মা ‘‘কিংলক্খণো উপাসকো’’তি ৰুত্তং হোতি. কস্মাতি হেতুপুচ্ছা. তেন কেন পৰত্তিনিমিত্তেন উপাসকসদ্দো তস্মিং পুগ্গলে নিরুল়্হোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কস্মা উপাসকোতি ৰুচ্চতী’’তি. সদ্দস্স অভিধেয্যো পৰত্তিনিমিত্তং তদত্থস্স তব্ভাৰকারণং. কিমস্স সীলন্তি কীদিসং অস্স উপাসকস্স সীলং, কিত্তকেন সীলেনাযং সীলসম্পন্নো নাম হোতীতি অত্থো. কো আজীৰোতি কো অস্স সম্মাআজীৰো? সো পন মিচ্ছাজীৰস্স পরিৰজ্জনেন হোতীতি সোপি ৰিভজীযতীতি. কা ৰিপত্তীতি কা সীলস্স, আজীৰস্স ৰা ৰিপত্তি. অনন্তরস্স হি ৰিধি ৰা পটিসেধো ৰাতি. কা সম্পতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো.
যো কোচীতি খত্তিযাদীসু যো কোচি. তেন সরণগমনমেৰেত্থ কারণং, ন জাতিআদিৰিসেসোতি দস্সেতি. উপাসনতোতি তেনেৰ সরণগমনেন তত্থ চ সক্কচ্চকিরিযায আদরগারৰবহুমানাদিযোগেন পযিরুপাসনতো. ৰেরমণিযোতি ৰেরং ৰুচ্চতি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যং, তস্স মণনতো হননতো ৰিনাসনতো ৰেরমণিযো, পঞ্চ ৰিরতিযো ৰিরতিপ্পধানত্তা তস্স সীলস্স. তেনেৰাহ ‘‘পটিৰিরতো হোতী’’তি.
মিচ্ছাৰণিজ্জাতি ন সম্মাৰণিজ্জা অযুত্তৰণিজ্জা অসারুপ্পৰণিজ্জা. পহাযাতি অকরণেনেৰ পজহিত্ৰা. ধম্মেনাতি ধম্মতো অনপেতেন. তেন অঞ্ঞম্পি অধম্মিকং জীৰিকং পটিক্খিপতি. সমেনাতি অৰিসমেন. তেন কাযৰিসমাদিদুচ্চরিতং ৰজ্জেত্ৰা কাযসমাদিনা সুচরিতেন আজীৰং দস্সেতি. সত্থৰণিজ্জাতি আযুধভণ্ডং কত্ৰা ৰা কারেত্ৰা ৰা যথাকতং ৰা পটিলভিত্ৰা তস্স ৰিক্কযো. সত্তৰণিজ্জাতি মনুস্সৰিক্কযো. মংসৰণিজ্জাতি সূনকারাদযো ৰিয মিগসূকরাদিকে পোসেত্ৰা মংসং সম্পাদেত্ৰা ৰিক্কযো. মজ্জৰণিজ্জাতি যং কিঞ্চি মজ্জং যোজেত্ৰা তস্স ৰিক্কযো. ৰিসৰণিজ্জাতি ৰিসং যোজেত্ৰা ৰিসং গহেত্ৰা ৰা তস্স ৰিক্কযো. তত্থ সত্থৰণিজ্জা পরোপরোধনিমিত্ততায অকরণীযা ৰুত্তা. সত্তৰণিজ্জা অভুজিস্সভাৰকরণতো, মংসৰিসৰণিজ্জা ৰধহেতুতো, মজ্জৰণিজ্জা পমাদট্ঠানতো.
তস্সেৰাতি পঞ্চৰেরমণিলক্খণস্স সীলস্স চেৰ পঞ্চমিচ্ছাৰণিজ্জালক্খণস্স আজীৰস্স চ. ৰিপত্তীতি ভেদো পকোপো চ. যাযাতি যায পটিপত্তিযা. চণ্ডালোতি উপাসকচণ্ডালো. মলন্তি উপাসকমলং. পটিকুট্ঠোতি উপাসকনিহীনো. বুদ্ধাদীসু কম্মকম্মফলেসু চ সদ্ধাৰিপরিযাযো অস্সদ্ধিযং মিচ্ছাধিমোক্খো, যথাৰুত্তেন অস্সদ্ধিযেন সমন্নাগতো অস্সদ্ধো. যথাৰুত্তসীলৰিপত্তিআজীৰৰিপত্তিৰসেন দুস্সীলো. ‘‘ইমিনা দিট্ঠাদিনা ইদং নাম মঙ্গলং হোতী’’তি – এৰং বালজনপরিকপ্পিতকোতূহলসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন সমন্নাগতো কোতূহলমঙ্গলিকো. মঙ্গলং পচ্চেতীতি দিট্ঠমঙ্গলাদিভেদং মঙ্গলমেৰ পত্তিযাযতি. নো কম্মন্তি কম্মস্সকতং নো পত্তিযাযতি. ইতো বহিদ্ধাতি ইতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনতো বহিদ্ধা বাহিরকসমযে. দক্খিণেয্যং পরিযেসতীতি দুপ্পটিপন্নং দক্খিণারহসঞ্ঞী গৰেসতি. পুব্বকারং করোতীতি দানমাননাদিকং কুসলকিরিযং পঠমতরং করোতি. এত্থ চ দক্খিণেয্যপরিযেসনপুব্বকারে একং কত্ৰা পঞ্চ ধম্মা ৰেদিতব্বা.
ৰিপত্তিযং ৰুত্তৰিপরিযাযেন সম্পত্তি ৰেদিতব্বা. অযং পন ৰিসেসো – চতুন্নম্পি পরিসানং রতিজননট্ঠেন উপাসকোৰ রতনং উপাসকরতনং. গুণসোভাকিত্তিসদ্দসুগন্ধতাহি উপাসকোৰ পদুমং উপাসকপদুমং. তথা উপাসকপুণ্ডরীকো.
আদিম্হীতি আদিঅত্থে. কোটিযন্তি পরিযন্তকোটিযং. ৰিহারগ্গেনাতি ওৰরককোট্ঠাসেন, ‘‘ইমস্মিং গব্ভে ৰসন্তানং ইদং নাম ফলং পাপুণাতী’’তিআদীনা তং তং ৰসনট্ঠানকোট্ঠাসেনাতি অত্থো. অজ্জতন্তি অজ্জ ইচ্চেৰ অত্থো.
পাণেহি উপেতন্তি ইমিনা তস্স সরণগমনস্স আপাণকোটিকতং দস্সেন্তো ‘‘যাৰ মে জীৰিতং পৰত্ততী’’তিআদীনি ৰত্ৰা পুন জীৰিতেনপি তং ৰত্থুত্তযং পটিপূজেন্তো সরণগমনং রক্খামীতি উপ্পন্নং তস্স ব্রাহ্মণস্স অধিপ্পাযং ৰিভাৰেন্তো ‘‘অহঞ্হী’’তিআদিমাহ. পাণেহি উপেতন্তি হি যাৰ মে পাণা ধরন্তি, তাৰ সরণং উপেতং. উপেন্তো চ ন ৰাচামত্তেন ন একৰারং চিত্তুপ্পাদমত্তেন, অথ খো পাণানং পরিচ্চজনৰসেনপি যাৰজীৰং উপেতন্তি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.
১৭-১৯. সত্তমে জাণুস্সোণীতি নেতং তস্স মাতাপিতূহি কতং নামং, অপিচ খো ঠানন্তরপ্পটিলাভলদ্ধন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘জাণুস্সোণীতি ঠানন্তরং কিরা’’তিআদি. একং ঠানন্তরন্তি একং পুরোহিতট্ঠানং. উণ্হীসআদিককুধভণ্ডেহি সদ্ধিং লদ্ধং তথা চস্স রঞ্ঞা দিন্নন্তি ৰদন্তি. তেনাহ ‘‘রঞ্ঞো সন্তিকে চ লদ্ধজাণুস্সোণিসক্কারত্তা’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ. অট্ঠমনৰমেসু নত্থি ৰত্তব্বং.
২০-২১. দসমে দুন্নিক্খিত্তন্তি দুট্ঠু নিক্খিত্তং পদপচ্চাভট্ঠং কত্ৰা মনসি ঠপিতং. পজ্জতি ঞাযতি অত্থো এতেনাতি পদং, অত্থং ব্যঞ্জযতি পকাসেতীতি ব্যঞ্জনং, পদমেৰ. তেনেৰাহ ‘‘উপ্পটিপাটিযা…পে… ব্যঞ্জনন্তি ৰুচ্চতী’’তি. পদসমুদাযব্যতিরেকেন ৰিসুং পাল়ি নাম নত্থীতি আহ ‘‘উভযমেতং পাল়িযাৰ নাম’’ন্তি. পকট্ঠানঞ্হি ৰচনপ্পবন্ধানং আল়িযেৰ পাল়ীতি ৰুচ্চতি. সেসমেত্থ একাদসমঞ্চ উত্তানত্থমেৰ.
অধিকরণৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. বালৰগ্গৰণ্ণনা
২২-২৪. ততিযস্স পঠমদুতিযততিযানি উত্তানত্থানেৰ.
২৫. চতুত্থে নেতব্বোতি অঞ্ঞতো আহরিত্ৰা বোধেতব্বো, ঞাপেতব্বোতি অত্থো.
২৭. ছট্ঠে নো চেপি পটিচ্ছাদেত্ৰা করোন্তীতি পাণাতিপাতাদীনি করোন্তো সচেপি অপ্পটিচ্ছাদেত্ৰা করোন্তি. পটিচ্ছন্নমেৰাতি ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বভাৰতো পটিচ্ছাদনারহত্তা পটিচ্ছন্নমেৰাতি ৰুচ্চতি. অৰীচিআদযো পদেসৰিসেসা তত্থূপপন্না সত্তা চ নিরযগ্গহণেন গহিতাতি আহ ‘‘নিরযোতি সহোকাসকা খন্ধা’’তি. তিরচ্ছানযোনি নাম ৰিসুং পদেসৰিসেসো নত্থীতি আহ ‘‘তিরচ্ছানযোনিযং খন্ধাৰ লব্ভন্তী’’তি.
৩১. দসমে অত্থো ফলং তদধীনৰুত্তিতায ৰসো এতস্সাতি অত্থৰসো, হেতূতি আহ ‘‘অত্থৰসেতি কারণানী’’তি. অরঞ্ঞৰনপত্থানীতি অরঞ্ঞলক্খণপ্পত্তানি ৰনপত্থানি. ৰনপত্থ-সদ্দো হি সণ্ডভূতে রুক্খসমূহেপি ৰত্ততীতি অরঞ্ঞগ্গহণং. ৰনীযতি ৰিৰেককামেহি ভজীযতি, ৰনুতে ৰা তে অত্তসম্পত্তিযা ৰসনত্থায যাচন্তো ৰিয হোতীতি ৰনং, পতিট্ঠহন্তি এত্থ ৰিৰেককামা যথাধিপ্পেতৰিসেসাধিগমেনাতি পত্থং, ৰনেসু পত্থং গহনট্ঠানে সেনাসনং ৰনপত্থং. কিঞ্চাপীতি অনুজাননসম্ভাৰনত্থে নিপাতো. কিং অনুজানাতি? নিপ্পরিযাযতো অরঞ্ঞভাৰং গামতো বহি অরঞ্ঞন্তি. তেনাহ ‘‘নিপ্পরিযাযেনা’’তিআদি. কিং সম্ভাৰেতি? আরঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকত্তং. যঞ্হি আরঞ্ঞকঙ্গনিপ্ফাদকং, তং ৰিসেসতো অরঞ্ঞন্তি ৰত্তব্বন্তি. তেনাহ ‘‘যং তং পঞ্চধনুসতিক’’ন্তিআদি. নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলাতি ইন্দখীলতো বহি নিক্খমিত্ৰা, ততো বহি পট্ঠাযাতি অত্থো. বহি ইন্দখীলাতি ৰা যত্থ দ্ৰে তীণি ইন্দখীলানি, তত্থ বহিদ্ধা ইন্দখীলতো পট্ঠায. যত্থ তং নত্থি, তদরহট্ঠানতো পট্ঠাযাতি ৰদন্তি. গামন্তন্তি গামসমীপং. অনুপচারট্ঠানন্তি নিচ্চকিচ্চৰসেন ন উপচরিতব্বট্ঠানং. তেনাহ ‘‘যত্থ ন কসীযতি ন ৰপীযতী’’তি.
অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৰিহারন্তি এতেন সত্থা অত্তনো ৰিৰেকাভিরতিং পকাসেতি. তত্থ দিট্ঠধম্মো নাম অযং পচ্চক্খো অত্তভাৰো, সুখৰিহারো নাম চতুন্নং ইরিযাপথৰিহারানং ফাসুতা. এককস্স হি অরঞ্ঞে অন্তমসো উচ্চারৰস্সাৰকিচ্চং উপাদায সব্বে ইরিযাপথা ফাসুকা হোন্তি, তস্মা দিট্ঠধম্মে সুখৰিহারং দিট্ঠধম্মসুখৰিহারন্তি এৰং ৰা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
পচ্ছিমঞ্চ জনতং অনুকম্পমানোতি কথং অরঞ্ঞৰাসেন পচ্ছিমা জনতা অনুকম্পিতা হোতি? সদ্ধাপব্বজিতা হি কুলপুত্তা ভগৰতো অরঞ্ঞৰাসং দিস্ৰা ‘‘ভগৰাপি নাম অরঞ্ঞসেনাসনানি ন মুঞ্চতি, যস্স নেৰত্থি পরিঞ্ঞাতব্বং ন পহাতব্বং ন ভাৰেতব্বং ন সচ্ছিকাতব্বং, কিমঙ্গং পন ময’’ন্তি চিন্তেত্ৰা তত্থ ৰসিতব্বমেৰ মঞ্ঞিস্সন্তি, এৰং খিপ্পমেৰ দুক্খস্সন্তকরা ভৰিস্সন্তি. এৰং পচ্ছিমা জনতা অনুকম্পিতা হোতি. এতমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পচ্ছিমে মম সাৰকে অনুকম্পন্তো’’তি.
৩২. একাদসমে ৰিজ্জং ভজন্তীতি ৰিজ্জাভাগিযা, ৰিজ্জাভাগে ৰিজ্জাকোট্ঠাসে ৰত্তন্তীতিপি ৰিজ্জাভাগিযা. পদং পচ্ছিন্দতীতি মগ্গচিত্তস্স পতিট্ঠং উপচ্ছিন্দতি, মগ্গচিত্তং পতিট্ঠাপেতুং ন দেতীতি অত্থো. উব্বট্টেত্ৰাতি সমুচ্ছেদৰসেন সমূলং উদ্ধরিত্ৰা. অট্ঠসু ঠানেসূতি বুদ্ধাদীসু অট্ঠসু ঠানেসু. রাগস্স খযৰিরাগেনাতি রাগস্স খযসঙ্খাতেন ৰিরাগেন, রাগস্স অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেনাতি ৰুত্তং হোতি.
বালৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সমচিত্তৰগ্গৰণ্ণনা
৩৩. চতুত্থস্স পঠমে ভৰন্তি এত্থ পতিট্ঠহন্তীতি ভূমি, অসপ্পুরিসানং ভূমি অসপ্পুরিসভূমি. সপ্পুরিসভূমিযম্পি এসেৰ নযো. কতং ন জানাতীতি অকতঞ্ঞূ, অসমত্থসমাসোযং গমকত্তা ‘‘অসূরিযপস্সা’’তিআদীসু ৰিয. তেনাহ ‘‘কতং ন জানাতী’’তি. অকতৰেদীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পাকটং কত্ৰা ন জানাতীতি ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ময্হং ইমিনা কত’’ন্তি সঙ্ঘমজ্ঝগণমজ্ঝাদীসু পাকটং কত্ৰা ন জানাতি, ন পকাসেতীতি ৰুত্তং হোতি. উপঞ্ঞাতন্তি থোমনাৰসেন উপগন্ত্ৰা ঞাতং. তেনাহ ‘‘ৰণ্ণিত’’ন্তিআদি.
৩৪. দুতিযে ৰস্সসতপরিমাণমাযু অস্সাতি ৰস্সসতাযুকো, ৰস্সসতাযুকতঞ্চ ৰস্সসতাযুককালে জাতস্সেৰ হোতি, নাঞ্ঞস্সাতি আহ ‘‘ৰস্সসতাযুককালে জাতো’’তি. ৰস্সসতং জীৰতি সীলেনাতি ৰস্সসতজীৰী. ৰস্সসতন্তি চ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৰচনং. তেনাহ ‘‘সকলং ৰস্সসতং জীৰন্তো’’তি. মাতাপিতূনং মাতাৰ বহূপকারতরাতি তস্সাযেৰ পধানভাৰেন পটিকাতব্বত্তা দক্খিণং অংসকূটং ৰদন্তি. হদযলোহিতং পাযেত্ৰাতি খীরং সন্ধায ৰদতি. লোহিতঞ্হি খীরভাৰেন পরিণামং গচ্ছতি. ত্যাস্সাতি তে অস্স. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৩৫. ততিযে তেনুপসঙ্কমীতি এত্থ যেনাধিপ্পাযেন সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং উপসঙ্কমি, তং পাকটং কত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সো হি ব্রাহ্মণো’’তিআদিমাহ. ৰিরজ্ঝনপঞ্হন্তি যং পঞ্হং পুট্ঠো ৰিরজ্ঝিত্ৰা কথেসি, অৰিপরীতং কত্ৰা সম্পাদেতুং ন সক্কোতি, তাদিসং পঞ্হন্তি অত্থো. উভতোকোটিকং পঞ্হন্তি উভোহি কোটীহি যুত্তং পঞ্হং. ‘‘কিংৰাদী ভৰং গোতমো’’তি হি পুট্ঠো ‘‘কিরিযৰাদিম্হী’’তি ৰা ৰদেয্য ‘‘অকিরিযৰাদিম্হী’’তি ৰা, তস্মা ইমস্স পঞ্হস্স ৰিস্সজ্জনে ‘‘কিরিযৰাদিম্হী’’তি একা কোটি, ‘‘অকিরিযৰাদিম্হী’’তি দুতিযাতি কোটিদ্ৰযযুত্তো অযং পঞ্হো. উগ্গিলিতুন্তি দ্ৰে কোটিযো মোচেত্ৰা কথেতুং অসক্কোন্তো বহি নীহরিতুং অত্থতো অপনেতুং ন সক্খিস্সতি. দ্ৰে কোটিযো মোচেন্তো হি তং বহি নীহরতি নাম. নিগ্গিলিতুন্তি পুচ্ছায দোসং দত্ৰা হারেতুং অসক্কোন্তো পৰেসেতুং ন সক্খিস্সতি. তত্থ দোসং দত্ৰা হারেন্তো হি গিলিত্ৰা ৰিয অদস্সনং গমেন্তো পৰেসেতি নাম. কিংলদ্ধিকোতি কিংদ্দিট্ঠিকো. ৰদন্তি এতেনাতি ৰাদো, দিট্ঠি. কো ৰাদো এতস্সাতি কিংৰাদী. কিমক্খাযীতি কিমভিধাযী, কীদিসী ধম্মকথা. তেনাহ ‘‘কিং নাম…পে… পুচ্ছতী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৩৬. চতুত্থে দক্খিণং অরহন্তীতি দক্খিণেয্যা. আহুনং ৰুচ্চতি দানং, তং অরহন্তীতি আহুনেয্যা.
৩৭. পঞ্চমে কথমযং মিগারমাতা নাম জাতাতি আহ ‘‘সা হী’’তিআদি. সব্বজেট্ঠকস্স পুত্তস্সাতি অত্তনো পুত্তেসু সব্বপঠমং জাতস্স পুত্তস্স. অয্যকসেট্ঠিনোৰ সমাননামকত্তাতি মিগারসেট্ঠিনা এৰ সদিসনামকত্তা. তস্সা কির সব্বজেট্ঠস্স পুত্তস্স নামগ্গহণদিৰসে অয্যকস্স মিগারসেট্ঠিস্সেৰ নামং অকংসু. অনিবদ্ধৰাসো হুত্ৰাতি একস্মিংযেৰ ৰিহারে নিবদ্ধৰাসো অহুত্ৰা. ধুৰপরিভোগানীতি নিযতপরিভোগানি. ননু ভগৰা কদাচি চারিকম্পি পক্কমতি, কথং তানি সেনাসনানি ধুৰপরিভোগেন পরিভুঞ্জীতি আহ ‘‘উতুৰস্সং চারিকং চরিত্ৰাপী’’তিআদি. তত্থ উতুৰস্সন্তি হেমন্তগিম্হে সন্ধায ৰদতি. মগ্গং ঠপেত্ৰাতি থেরস্স আগমনমগ্গং ঠপেত্ৰা. উণ্হৰলাহকাতি উণ্হউতুনো পচ্চযভূতমেঘমালাসমুট্ঠাপকা দেৰপুত্তা. তেসং কির তথাচিত্তুপ্পাদসমকালমেৰ যথিচ্ছিতং ঠানং উণ্হং ফরমানা, ৰলাহকমালা নাতিবহলা ইতো চিতো নভং ছাদেন্তী ৰিধাৰতি. এস নযো সীতৰলাহকৰস্সৰলাহকাসু. অব্ভৰলাহকা পন দেৰতা সীতুণ্হৰস্সেহি ৰিনা কেৰলং অব্ভপটলস্সেৰ সমুট্ঠাপকা ৰেদিতব্বা. কেৰলং ৰা ৰাতস্সেৰ, তেনেৰ দেৰতা ৰাতৰলাহকা.
এত্থ চ যং ৰস্সানে চ সিসিরে চ অব্ভং উপ্পজ্জতি, তং উতুসমুট্ঠানং পাকতিকমেৰ. যং পন অব্ভম্হিযেৰ অতিঅব্ভং সত্তাহম্পি চন্দসূরিযে ছাদেত্ৰা একন্ধকারং করোতি, যঞ্চ চিত্তৰেসাখমাসেসু অব্ভং, তং দেৰতানুভাৰেন উপ্পন্নং অব্ভন্তি ৰেদিতব্বং. যো চ তস্মিং তস্মিং উতুম্হি উত্তরদক্খিণাদিপকতিৰাতো হোতি, অযং উতুসমুট্ঠানো. ৰাতেপি ৰনরুক্খক্খন্ধাদিপ্পদালনো অতিৰাতো নাম অত্থি. অযঞ্চেৰ, যো চ অঞ্ঞোপি অকালৰাতো, অযঞ্চ দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তো. যং গিম্হানে উণ্হং, তং উতুসমুট্ঠানিকং পাকতিমেৰ. যং পন উণ্হেপি অতিউণ্হং সীতকালে চ উপ্পন্নং উণ্হং, তং দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তং. যং ৰস্সানে চ হেমন্তে চ সীতং হোতি, তং উতুসমুট্ঠানমেৰ. যং পন সীতেপি অতিসীতং, গিম্হে চ উপ্পন্নং সীতং, তং দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তং. যং ৰস্সিকে চত্তারো মাসে ৰস্সং, তং উতুসমুট্ঠানমেৰ, যং পন ৰস্সেযেৰ অতিৰস্সং, যঞ্চ চিত্তৰেসাখমাসেসু ৰস্সং, তং দেৰতানুভাৰেন নিব্বত্তং.
তত্রিদং ৰত্থু – একো কির ৰস্সৰলাহকদেৰপুত্তো তগরকূটৰাসিখীণাসৰত্থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. থেরো – ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি পুচ্ছি. অহং, ভন্তে, ৰস্সৰলাহকো দেৰপুত্তোতি. তুম্হাকং কির চিত্তেন দেৰো ৰস্সতীতি? আম, ভন্তেতি. পস্সিতুকামা মযন্তি. তেমিস্সথ, ভন্তেতি. মেঘসীসং ৰা গজ্জিতং ৰা ন পঞ্ঞাযতি, কথং তেমিস্সামাতি? ভন্তে, অম্হাকং চিত্তেন দেৰো ৰস্সতি, তুম্হে পণ্ণসালং পৰিসথাতি. সাধু দেৰপুত্তাতি পাদে ধোৰিত্ৰা পণ্ণসালং পাৰিসি. দেৰপুত্তো তস্মিং পৰিসন্তেযেৰ একং গীতং গাযিত্ৰা হত্থং উক্খিপি, সমন্তা তিযোজনট্ঠানং একমেঘং অহোসি. থেরো অড্ঢতিন্তো পণ্ণসালং পৰিট্ঠোতি.
কামং হেট্ঠা ৰুত্তাপি দেৰতা চাতুমহারাজিকাৰ, তা পন তেন তেন ৰিসেসেন ৰত্ৰা ইদানি তদঞ্ঞে পঠমভূমিকে কামাৰচরদেৰে সামঞ্ঞতো গণ্হন্তো ‘‘চাতুমহারাজিকা’’তি আহ. ধতরট্ঠৰিরূল়্হকৰিরূপক্খকুৰেরসঙ্খাতা চত্তারো মহারাজানো এতেসন্তি চাতুমহারাজিকা, তে সিনেরুস্স পব্বতস্স ৰেমজ্ঝে হোন্তি. তেসু পব্বতট্ঠকাপি অত্থি আকাসট্ঠকাপি. তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা. খিড্ডাপদোসিকা মনোপদোসিকা চন্দিমা দেৰপুত্তো সূরিযো দেৰপুত্তোতি এতে সব্বেপি চাতুমহারাজিকদেৰলোকট্ঠা এৰ.
তাৰতিংসাতি তাৰতিংসানং দেৰানং নামং, তেপি অত্থি পব্বতট্ঠকা, অত্থি আকাসট্ঠকা, তেসং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং পত্তা. তথা যামাদীনং. একদেৰলোকেপি হি দেৰানং পরম্পরা চক্কৰাল়পব্বতং অপ্পত্তা নাম নত্থি. তত্থ মঘেন মাণৰেন সদ্ধিং মচলগামে কালং কত্ৰা তেত্তিংস সহপুঞ্ঞকারিনো এত্থ নিব্বত্তাতি তং সহচারিতং ঠানং তেত্তিংসং, তদেৰ তাৰতিংসং, তং নিৰাসো এতেসন্তি তাৰতিংসাতি ৰদন্তি. যস্মা পন সেসচক্কৰাল়েসুপি ছকামাৰচরদেৰলোকা অত্থি. ৰুত্তম্পি চেতং ‘‘সহস্সং চাতুমহারাজিকানং সহস্সং তাৰতিংসান’’ন্তি (অ. নি. ৩.৮১). তস্মা নামপণ্ণত্তিযেৰেসা তস্স দেৰলোকস্সাতি ৰেদিতব্বা. দুক্খতো যাতা অপযাতাতি যামা. অত্তনো সিরিসম্পত্তিযা তুসং ইতা গতাতি তুসিতা. নিম্মানে রতি এতেসন্তি নিম্মানরতিনো. ৰসৰত্তী দেৰতাতি পরনিম্মিতৰসৰত্তিনো দেৰা. পরনিম্মিতেসু ভোগেসু ৰসং ৰত্তেন্তীতি পরনিম্মিতৰসৰত্তিনো.
ব্রূহিতো পরিৰুদ্ধো তেহি তেহি ঝানাদীহি ৰিসিট্ঠেহি গুণেহীতি ব্রহ্মা. ৰণ্ণৰন্ততায চেৰ দীঘাযুকতায চ ব্রহ্মপারিসজ্জাদীহি মহন্তো ব্রহ্মাতি মহাব্রহ্মা. তস্স পরিসাযং ভৰা পরিচারিকাতি ব্রহ্মপারিসজ্জা. তস্সেৰ পুরোহিতট্ঠানে ঠিতাতি ব্রহ্মপুরোহিতা. আভস্সরেহি পরিত্তা আভা এতেসন্তি পরিত্তাভা. অপ্পমাণা আভা এতেসন্তি অপ্পমাণাভা. দীপিকায অচ্চি ৰিয এতেসং সরীরতো আভা ছিজ্জিত্ৰা ছিজ্জিত্ৰা পতন্তী ৰিয সরতি ৰিস্সরতীতি আভস্সরা, যথাৰুত্তপ্পভায আভাসনসীলা ৰা আভস্সরা. সুভাতি সোভনা পভা. সুভাতি হি একগ্ঘনা নিচ্চলা সরীরাভা ৰুচ্চতি, সা পরিত্তা সুভা এতেসন্তি পরিত্তসুভা. অপ্পমাণা সুভা এতেসন্তি অপ্পমাণসুভা. সুভেন ওকিণ্ণা ৰিকিণ্ণা, সুভেন সরীরপ্পভাৰণ্ণেন একগ্ঘনা সুৰণ্ণমঞ্জূসায ঠপিতসম্পজ্জলিতকঞ্চনপিণ্ডসস্সিরিকাতি সুভকিণ্ণা. তত্থ সোভনায পভায কিণ্ণা সুভাকিণ্ণাতি ৰত্তব্বে ভা-সদ্দস্স রস্সত্তং অন্তিম ণ-কারস্স হ-কারঞ্চ কত্ৰা ‘‘সুভকিণ্হা’’তি ৰুত্তং. ৰিপুলফলা ৰেহপ্ফলা. ৰিপুলফলাতি চ ৰিপুলসন্তসুখৰণ্ণাদিফলা. অপ্পকেন কালেন অত্তনো ঠানং ন ৰিজহন্তীতি অৰিহা. কেনচি ন তপনীযাতি অতপ্পা. অকিচ্ছেন সুখেন পস্সিতব্বা মনুঞ্ঞরূপতাযাতি সুদস্সা. সুপরিসুদ্ধদস্সনতায সম্মা পস্সন্তি সীলেনাতি সুদস্সী. উক্কট্ঠসম্পত্তীহি যোগতো নত্থি এতেসং কনিট্ঠা সম্পত্তীতি অকনিট্ঠা.
কাযসক্খীহীতি নামকাযেন দেসনায সম্পটিচ্ছনৰসেন সক্খিভূতেহি. হলাহলন্তি কোলাহলং. মহগ্গতচিত্তেনাতি চতুত্থজ্ঝানপাদকেন অভিঞ্ঞাচিত্তেন.
ননু চ ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৰো, বহিদ্ধাতি রূপারূপভৰো’’তি চ অযুত্তমেতং? যস্মিঞ্হি ভৰে সত্তা বহুতরং কালং ৰসন্তি, সো নেসং অজ্ঝত্তং. যস্মিঞ্চ অপ্পতরং কালং ৰসন্তি, সো নেসং বহিদ্ধাতি ৰত্তুং যুত্তং. রূপারূপভৰে চ সত্তা চিরতরং ৰসন্তি, অপ্পতরং কামভৰে, তস্মা ‘‘অজ্ঝত্তন্তি কামভৰো, বহিদ্ধাতি রূপারূপভৰো’’তি কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. চতুত্থমেৰ কোট্ঠাসন্তি ৰিৰট্টট্ঠাযিসঙ্খাতং চতুত্থং অসঙ্খ্যেয্যকপ্পং. ইতরেসূতি সংৰট্টসংৰট্টট্ঠাযিৰিৰট্টসঙ্খাতেসু তীসু অসঙ্খ্যেয্যকপ্পেসু. আলযোতি সঙ্গো. পত্থনাতি ‘‘কথং নাম তত্রূপপন্না ভৰিস্সামা’’তি অভিপত্থনা. অভিলাসোতি তত্রূপপজ্জিতুকামতা. তস্মাতিআদিনা যথাৰুত্তমত্থং নিগমেতি.
এত্থাযং অধিপ্পাযো – কস্সচিপি কিলেসস্স অৰিক্খম্ভিতত্তা কেনচিপি পকারেন ৰিক্খম্ভনমত্তেনপি অৰিমুত্তো কামভৰো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৰত্তগ্গাহস্স ৰিসেসপচ্চযোতি অজ্ঝত্তং নাম. তত্থ বন্ধনং অজ্ঝত্তসংযোজনং, তেন সংযুত্তো অজ্ঝত্তসংযোজনো. তব্বিপরিযাযতো বহিদ্ধাসংযোজনোতি.
ছন্দরাগৰসেনেৰ অজ্ঝত্তসংযোজনং বহিদ্ধাসংযোজনঞ্চ পুগ্গলং দস্সেত্ৰা ইদানি ওরম্ভাগিযউদ্ধম্ভাগিযসংযোজনৰসেনপি দস্সেতুং ‘‘ওরম্ভাগিযানি ৰা’’তিআদিমাহ. ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু, পটিসন্ধিযা পচ্চযভাৰেন তং ওরং ভজন্তীতি ওরম্ভাগিযানি. তত্থ চ কম্মুনা ৰিপাকং সত্তেন চ দুক্খং সংযোজেন্তীতি সংযোজনানি, সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসকামরাগপটিঘা. উদ্ধং ৰুচ্চতি রূপারূপধাতু, ৰুত্তনযেনেতং উদ্ধং ভজন্তীতি উদ্ধম্ভাগিযানি, সংযোজনানি. রূপরাগারূপরাগমানুদ্ধচ্চাৰিজ্জা. অথ ৰা ওরম্ভাগো ৰুচ্চতি কামধাতু রূপারূপভৰতো হেট্ঠাভূতত্তা, তত্রূপপত্তিযা পচ্চযভাৰতো ওরম্ভাগস্স হিতানীতি ওরম্ভাগিযানি যথা ‘‘ৰচ্ছাযোগো দুহকো’’তি. উদ্ধম্ভাগো নাম মহগ্গতভাৰো, তস্স হিতানি উদ্ধম্ভাগিযানি. পাদেসু বদ্ধপাসাণো ৰিয পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানি হেট্ঠা আকড্ঢমানাকারানি হোন্তি. হত্থেহি গহিতরুক্খসাখা ৰিয পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি উপরি আকড্ঢমানাকারানি. যেসঞ্হি সক্কাযদিট্ঠিআদীনি অপ্পহীনানি, তে ভৰগ্গেপি নিব্বত্তে এতানি আকড্ঢিত্ৰা কামভৰেযেৰ পাতেন্তি, তস্মা এতানি পঞ্চ গচ্ছন্তং ৰারেন্তি, গতং পুন আনেন্তি. রূপরাগাদীনি পঞ্চ গচ্ছন্তং ন ৰারেন্তি, আগন্তুং পন ন দেন্তি.
অসমুচ্ছিন্নেসু ওরম্ভাগিযসংযোজনেসু লদ্ধপচ্চযেসু উদ্ধম্ভাগিযানি সংযোজনানি অগণনূপগানি হোন্তীতি লব্ভমানানম্পি পুথুজ্জনানং ৰসেন অৰিভজিত্ৰা অরিযানং যোগৰসেন ৰিভজিতুকামো ‘‘উভযম্পি চেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ৰট্টনিস্সিতমহাজনস্সাতি পুথুজ্জনে সন্ধায ৰদতি. দ্ৰেধা পরিচ্ছিন্নোতি কামসুগতিরূপারূপভৰৰসেন দ্ৰীহি পকারেহি পরিচ্ছিন্নো.
ৰচ্ছকসালোপমং উত্তানত্থমেৰ. ওপম্মসংসন্দনে পন কস্সচি কিলেসস্স অৰিক্খম্ভিতত্তা, কথঞ্চিপি অৰিমুত্তো কামভৰো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৰিসেসপচ্চযত্তা, ইমেসং সত্তানং অব্ভন্তরট্ঠেন অন্তো নাম. রূপারূপভৰো তব্বিপরিযাযতো বহি নাম. তথা হি যস্স ওরম্ভাগিযানি সংযোজনানি অপ্পহীনানি, সো অজ্ঝত্তসংযোজনো ৰুত্তো. যস্স তানি পহীনানি, সো বহিদ্ধাসংযোজনো. তস্মা অন্তো অসমুচ্ছিন্নবন্ধনতায বহি চ পৰত্তমানভৰঙ্গসন্তানতায অন্তোবদ্ধো বহিসযিতো নাম. নিরন্তরপ্পৰত্তভৰঙ্গসন্তানৰসেন হি সযিতৰোহারো. কামং নেসং বহিবন্ধনম্পি অসমুচ্ছিন্নং, অন্তোবন্ধনস্স পন মূলতায এৰং ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘সংযোজনং পন তেসং কামাৰচরূপনিবদ্ধমেৰা’’তি. ইমিনা নযেন সেসত্তযেপি অত্থো ৰেদিতব্বো.
এত্তাৰতা চ কিরাতি কির-সদ্দো অরুচিসংসূচনত্থো. তেনেত্থ আচরিযৰাদস্স অত্তনো অরুচ্চনভাৰং দীপেতি. ‘‘সীলৰা’’তি অনামট্ঠৰিসেসসামঞ্ঞতো সীলসঙ্খেপেন গহিতং, তঞ্চ চতুব্বিধন্তি আচরিযত্থেরো ‘‘চতুপারিসুদ্ধিসীলং উদ্দিসিত্ৰা’’তি আহ. তত্থাতি চতুপারিসুদ্ধিসীলেসু. জেট্ঠকসীলন্তি পধানসীলং. উভযত্থাতি উদ্দেসনিদ্দেসেসু, নিদ্দেসে ৰিয উদ্দেসেপি পাতিমোক্খসংৰরোৰ থেরেন ৰুত্তো ‘‘সীলৰা’’তি ৰুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. সীলগ্গহণঞ্হি পাল়িযং পাতিমোক্খসংৰরৰসেনেৰ আগতং. তেনাহ ‘‘পাতিমোক্খসংৰরোযেৰা’’তিআদি. তত্থ অৰধারণেন ইতরেসং তিণ্ণং একদেসেন পাতিমোক্খন্তোগধভাৰং দীপেতি. তথা হি অনোলোকিযোলোকনে আজীৰহেতু চ সিক্খাপদৰীতিক্কমে গিলানপচ্চযস্স অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগে চ আপত্তি ৰিহিতাতি. তীণীতি ইন্দ্রিযসংৰরসীলাদীনি. সীলন্তি ৰুত্তট্ঠানং নাম অত্থীতি সীলপরিযাযেন তেসং কত্থচি সুত্তে গহিতট্ঠানং নাম কিং অত্থি যথা ‘‘পাতিমোক্খসংৰরো’’তি? আচরিযস্স সম্মুখতায অপ্পটিক্খিপন্তো উপচারেন পুচ্ছন্তো ৰিয ৰদতি. তেনাহ ‘‘অননুজানন্তো’’তি. ছদ্ৰাররক্খামত্তকমেৰাতি তস্স সল্লহুকভাৰমাহ চিত্তাধিট্ঠানভাৰমত্তেন পটিপাকতিকভাৰাপত্তিতো. ইতরদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপ্পাদনহেতুকা হি পচ্চযানং উপ্পত্তি. ইদমত্থন্তি ইদং পযোজনং ইমস্স পচ্চযস্স পরিভুঞ্জনেতি অধিপ্পাযো. নিপ্পরিযাযেনাতি ইমিনা ইন্দ্রিযসংৰরাদীনি তীণি পধানস্স সীলস্স পরিপালনৰসেন পৰত্তিযা পরিযাযসীলানি নামাতি দস্সেতি. ইদানি পাতিমোক্খসংৰরস্সেৰ পধানভাৰং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সো পাতিমোক্খসংৰরো. সেসানি ইন্দ্রিযসংৰরাদীনি.
পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতি যো হি নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহীতি পাতিমোক্খন্তি লদ্ধনামেন সিক্খাপদসীলেন পিহিতকাযৰচীদ্ৰারো. সো পন যস্মা এৰংভূতো তেন সমন্নাগতো নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘পাতীমোক্খসংৰরেন সমন্নাগতো’’তি.
অপরো নযো – কিলেসানং বলৰভাৰতো, পাপকিরিযায চ সুকরভাৰতো, পুঞ্ঞকিরিযায চ দুক্করভাৰতো বহুক্খত্তুং অপাযেসু পতনসীলোতি পাতী, পুথুজ্জনো. অনিচ্চতায ৰা ভৰাদীসু কম্মৰেগক্খিত্তো ঘটিযন্তং ৰিয অনৰট্ঠানেন পরিব্ভমনতো গমনতো গমনসীলোতি পাতী, মরণৰসেন তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে অত্তভাৰস্স পাতনসীলো ৰা পাতী, সত্তসন্তানো, চিত্তমেৰ ৰা. তং পাতিং সংসারদুক্খতো মোক্খেতীতি পাতিমোক্খং. চিত্তস্স হি ৰিমোক্খেন সত্তো ৰিমুত্তোতি ৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্হি ‘‘চিত্তৰোদানা ৰিসুজ্ঝন্তী’’তি, ‘‘অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি (মহাৰ. ২৮) চ.
অথ ৰা অৰিজ্জাদিনা হেতুনা সংসারে পততি গচ্ছতি পৰত্ততীতি পাতি, ‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরত’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৪) হি ৰুত্তং, তস্স পাতিনো সত্তস্স তণ্হাদিসংকিলেসত্তযতো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. ‘‘কণ্ঠেকাল়ো’’তিআদীনং ৰিযস্স সমাসসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.
অথ ৰা পাতেতি ৰিনিপাতেতি দুক্খেতি পাতি, চিত্তং. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘চিত্তেন নীযতে লোকো, চিত্তেন পরিকস্সতী’’তি; (সং. নি. ১.৬২);
তস্স পাতিনো মোক্খো এতেনাতি পাতিমোক্খো. পততি ৰা এতেন অপাযদুক্খে সংসারদুক্খে চাতি পাতি, তণ্হাদিসংকিলেসো. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘তণ্হা জনেহি পুরিসং, (সং. নি. ১.৫৬-৫৭) তণ্হাদুতিযো পুরিসো’’তি (ইতিৰু. ১৫, ১০৫; অ. নি. ৪.৯) চ আদি;
ততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা পততি এত্থাতি পাতি, ছ অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘ছসু লোকো সমুপ্পন্নো, ছসু কুব্বতি সন্থৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.৭০; সু. নি. ১৭১);
ততো ছঅজ্ঝত্তিকবাহিরাযতনসঙ্খাততো পাতিতো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা পাতো ৰিনিপাতো অস্স অত্থীতি পাতী, সংসারো. ততো মোক্খোতি পাতিমোক্খো.
অথ ৰা সব্বলোকাধিপতিভাৰতো ধম্মিস্সরো ভগৰা ‘‘পতী’’তি ৰুচ্চতি, মুচ্চতি এতেনাতি মোক্খো, পতিনো মোক্খো পতিমোক্খো তেন পঞ্ঞত্তত্তাতি, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. সব্বগুণানং ৰা মূলভাৰতো উত্তমট্ঠেন পতি চ সো যথাৰুত্তট্ঠেন মোক্খো চাতি পতিমোক্খো, পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. তথা হি ৰুত্তং ‘‘পাতিমোক্খন্তি আদিমেতং মুখমেতং পমুখমেত’’ন্তি (মহাৰ. ১৩৫) ৰিত্থারো.
অথ ৰা প-ইতি পকারে, অতীতি অচ্চন্তত্থে নিপাতো, তস্মা পকারেহি অচ্চন্তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খো. ইদঞ্হি সীলং সযং তদঙ্গৰসেন, সমাধিসহিতং পঞ্ঞাসহিতঞ্চ ৰিক্খম্ভনৰসেন, সমুচ্ছেদৰসেন চ অচ্চন্তং মোক্খেতি মোচেতীতি পাতিমোক্খো. পতি পতি মোক্খোতি ৰা পতিমোক্খো, তম্হা তম্হা ৰীতিক্কমদোসতো পচ্চেকং মোক্খোতি অত্থো. পতিমোক্খো এৰ পাতিমোক্খো. মোক্খো ৰা নিব্বানং, তস্স মোক্খস্স পতিবিম্বভূতোতি পতিমোক্খো. সীলসংৰরো হি সূরিযস্স অরুণুগ্গমনং ৰিয নিব্বানস্স উদযভূতো তপ্পটিভাগো ৰিয যথারহং কিলেসনিব্বাপনতো পতিমোক্খং, পতিমোক্খংযেৰ পাতিমোক্খং.
অথ ৰা মোক্খং পতি ৰত্ততি, মোক্খাভিমুখন্তি ৰা পতিমোক্খং, পতিমোক্খমেৰ পাতিমোক্খন্তি এৰমেত্থ পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.
আচারগোচরসম্পন্নোতি কাযিকৰাচসিকঅৰীতিক্কমসঙ্খাতেন আচারেন, নৰেসিযাদিগোচরতাদিসঙ্খাতেন গোচরেন সম্পন্নো, সম্পন্নআচারগোচরোতি অত্থো. অপ্পমত্তকেসূতি পরিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. ‘‘দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূ’’তি অপরে. ৰজ্জেসূতি গারয্হেসু. তে পন একন্ততো অকুসলসভাৰা হোন্তীতি আহ ‘‘অকুসলধম্মেসূ’’তি. ভযদস্সীতি ভযতো দস্সনসীলো, পরমাণুমত্তম্পি ৰজ্জং সিনেরুপ্পমাণং ৰিয কত্ৰা ভাযনসীলো. সম্মা আদিযিত্ৰাতি সম্মদেৰ সক্কচ্চং সব্বসোৰ আদিযিত্ৰা. সিক্খাপদেসূতি নিদ্ধারণে ভুম্মন্তি সমুদাযতো অৰযৰনিদ্ধারণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খাপদেসু তং তং সিক্খাপদং সমাদিযিত্ৰা সিক্খতী’’তি অত্থমাহ, সিক্খাপদমেৰ হি সমাদাতব্বং সিক্খিতব্বঞ্চাতি অধিপ্পাযো. যং কিঞ্চি সিক্খাপদেসূতি সিক্খাকোট্ঠাসেসু মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিসব্বত্থপঞ্ঞত্তিপদেসপঞ্ঞত্তিআদিভেদং যং কিঞ্চি সিক্খিতব্বং. যং পটিপজ্জিতব্বং পূরেতব্বং সীলং, তং পন দ্ৰারৰসেন দুৰিধমেৰাতি আহ ‘‘কাযিকং ৰা ৰাচসিকং ৰা’’তি. ইমস্মিং অত্থৰিকপ্পে সিক্খাপদেসূতি আধারে ভুম্মং সিক্খাভাগেসু কস্সচি ৰিসুং অগ্গহণতো. তেনাহ ‘‘তং সব্ব’’ন্তি.
অঞ্ঞতরং দেৰঘটন্তি অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং. আগামী হোতীতি পটিসন্ধিৰসেন আগমনসীলো হোতি. আগন্তাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ইমিনা অঙ্গেনাতি ইমিনা কারণেন.
সুক্খৰিপস্সকো যেভুয্যেন চতুধাতুৰৰত্থানমুখেন কম্মট্ঠানাভিনিৰেসী হোতীতি আহ ‘‘সুক্খৰিপস্সকস্স ধাতুকম্মট্ঠানিকভিক্খুনো’’তি. ৰুত্তমেৰত্থং সম্পিণ্ডেত্ৰা নিগমেন্তো ‘‘পঠমেন অঙ্গেনা’’তিআদিমাহ.
চিত্তস্স সুখুমভাৰো ইধ সুখমত্তভাৰমাপন্নেন দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘সব্বাপি হি তা’’তিআদি. তন্তিৰসেনাতি কেৰলং তন্তিট্ঠপনৰসেন, ন পন থেরস্স কস্সচি মগ্গস্স ৰা ফলস্স ৰা উপ্পাদনত্থায, নাপি সম্মাপটিপত্তিযং যোজনত্থাযাতি অধিপ্পাযো.
৩৮. ছট্ঠে মহাকচ্চানোতি গিহিকালে উজ্জেনিরঞ্ঞো পুরোহিতপুত্তো অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো সুৰণ্ণৰণ্ণো চ. ৰরণা নাম রুক্খো, তস্স অৰিদূরে ভৰত্তা নগরম্পি ৰরণসদ্দেন ৰুচ্চতীতি আহ ‘‘ৰরণা নাম একং নগর’’ন্তি. দ্ৰন্দপদস্স পচ্চেকং অভিসম্বন্ধো হোতীতি হেতুসদ্দং পচ্চেকং যোজেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘কামরাগাভিনিৰেসহেতূ’’তিআদিমাহ. হেতুসদ্দেন সম্বন্ধে সতি যো অত্থো সম্ভৰতি, তং দস্সেতুং ‘‘ইদং ৰুত্তং হোতী’’তিআদিমাহ. তত্থ কামরাগেন অভিনিৰিট্ঠত্তাতি এতেন কামরাগাভিনিৰেসহেতূতি ইমস্স অত্থং দীপেতি, তথা ৰিনিবদ্ধত্তাতিআদীহি কামরাগৰিনিবদ্ধহেতূতিআদীনং. ততো মুখোতি তদভিমুখো. মানন্তি আল়্হকাদিমানভণ্ডং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৩৯. সত্তমে মধুরাযন্তি উত্তরমধুরাযং. গুন্দাৰনেতি কণ্হগুন্দাৰনে, কাল়পিপ্পলিৰনেতি অত্থো. জরাজিণ্ণেতি জরায জিণ্ণে, ন ব্যাধিআদীনং ৰসেন জিণ্ণসদিসে নাপি অকালিকেন জরায অভিভূতে. ৰযোৰুদ্ধেতি জিণ্ণত্তা এৰ চস্স ৰযোৰুদ্ধিপ্পত্তিযা ৰুদ্ধেন সীলাদিৰুদ্ধিযা. জাতিমহল্লকেতি জাতিযা মহন্ততায চিররত্ততায মহল্লকে, ন ভোগপরিৰারাদীহীতি অত্থো. অদ্ধগতেতি এত্থ অদ্ধ-সদ্দো দীঘকালৰাচীতি আহ ‘‘দীঘকালদ্ধানং অতিক্কন্তে’’তি. ৰযোতি পুরিমপদলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘পচ্ছিমৰয’’ন্তি, ৰস্সসতস্স ততিযকোট্ঠাসসঙ্খাতং পচ্ছিমৰযং অনুপ্পত্তেতি অত্থো.
ভৰতি এত্থ ফলং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি ভূমি, কারণন্তি আহ ‘‘যেন কারণেনা’’তিআদি. পরিপক্কোতি পরিণতো, ৰুদ্ধিভাৰং পত্তোতি অত্থো. মোঘজিণ্ণোতি অন্তো থিরকরণানং ধম্মানং অভাৰেন তুচ্ছজিণ্ণো নাম. বালদারকোপি দহরোতি ৰুচ্চতীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘যুৰা’’তি ৰুত্তং. অতিক্কন্তপঠমৰযা এৰ সত্তা সভাৰেন পলিতসিরা হোন্তীতি পঠমৰযে ঠিতভাৰং দস্সেতুং ‘‘সুসুকাল়কেসো’’তি ৰুত্তং. ভদ্রেনাতি লদ্ধকেন. একচ্চো হি দহরোপি সমানো কাণো ৰা হোতি কুণিআদীনং ৰা অঞ্ঞতরো, সো ন ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. যো পন অভিরূপো হোতি দস্সনীযো পাসাদিকো সব্বসম্পত্তিসম্পন্নো যং যদেৰ অলঙ্কারপরিহারং ইচ্ছতি, তেন তেন অলঙ্কতো দেৰপুত্তো ৰিয চরতি, অযং ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো নাম হোতি. তেনেৰাহ ‘‘যেন যোব্বনেন সমন্নাগতো’’তিআদি.
যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চাতি যম্হি পুগ্গলে সোল়সহাকারেহি পটিৰিদ্ধত্তা চতুব্বিধং সচ্চং, ঞাণেন সচ্ছিকতত্তা নৰৰিধলোকুত্তরধম্মো চ অত্থি. অহিংসাতি দেসনামত্তমেতং, যম্হি পন চতুব্বিধাপি অপ্পমঞ্ঞাভাৰনা অত্থীতি অত্থো. সংযমো দমোতি সীলঞ্চেৰ ইন্দ্রিযসংৰরো চ. ৰন্তমলোতি মগ্গঞাণেন নীহটমলো. ধীরোতি ধিতিসম্পন্নো. থেরোতি সো ইমেহি থিরভাৰকারণেহি সমন্নাগতত্তা থেরোতি পৰুচ্চতীতি অত্থো.
৪০. অট্ঠমে ‘‘চোরা বলৰন্তো হোন্তী’’তি পদং উদ্ধরিত্ৰা যেহি কারণেহি তে বলৰন্তো হোন্তি, তেসং সব্ভাৰং দস্সেন্তো ‘‘পক্খসম্পন্না’’তিআদিমাহ. তত্থ নিৰাসট্ঠানসম্পন্নতা গিরিদুগ্গাদিসব্ভাৰতো. অতিযাতুন্তি অন্তো যাতুং, গন্তুং পৰিসিতুন্তি অত্থো. তং পন অন্তোপৰিসনং কেনচি কারণেন বহিগতস্স হোতীতি আহ ‘‘বহিদ্ধা জনপদচারিকং চরিত্ৰা’’তিআদি. নিয্যাতুন্তি বহি নিক্খমিতুং. তঞ্চ বহিনিক্খমনং বহিদ্ধাকরণীযে সতি সম্ভৰতীতি আহ ‘‘চোরা জনপদং ৰিলুম্পন্তী’’তিআদি. অনুসঞ্ঞাতুন্তি অনুসঞ্চরিতুং. সেসমেত্থ উত্তানমেৰ.
৪১. নৰমে মিচ্ছাপটিপত্তাধিকরণহেতূতি এত্থ অধি-সদ্দো অনত্থকোতি আহ ‘‘মিচ্ছাপটিপত্তিযা করণহেতূ’’তি. ন আরাধকোতি ন সম্পাদকো ন পরিপূরকো. ঞাযতি পটিৰিজ্ঝনৰসেন নিব্বানং গচ্ছতীতি ঞাযো, সো এৰ তংসমঙ্গিনং ৰট্টদুক্খপাততো ধারণট্ঠেন ধম্মোতি ঞাযো ধম্মো, অরিযমগ্গো. সো পনেত্থ সহ ৰিপস্সনায অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘সহৰিপস্সনকং মগ্গ’’ন্তি. আরাধনং নাম সংসিদ্ধি, সা পন যস্মা সম্পাদনেন পরিপূরণেন ইচ্ছিতা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘সম্পাদেতুং পূরেতু’’ন্তি.
৪২. দসমে দুগ্গহিতেহীতি অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ দুট্ঠু গহিতেহি, ঊনাধিকৰিপরীতপদপচ্চাভট্ঠাদিৰসেন ৰিলোমেত্ৰা গহিতেহীতি অত্থো. উপ্পটিপাটিযা গহিতেহীতি ইদং পন নিদস্সনমত্তং দুগ্গহস্স ঊনাধিকাদিৰসেনপি সম্ভৰতো. তেনেৰাহ ‘‘অত্তনো দুগ্গহিতসুত্তন্তানংযেৰ অত্থঞ্চ পাল়িঞ্চ উত্তরিতরং কত্ৰা দস্সেন্তী’’তি.