(১৫) ৫. সমাপত্তিৰগ্গৰণ্ণনা
১৬৪. পঞ্চমস্স পঠমে ‘‘ইতো পুব্বে পরিকম্মং পৰত্তং, ইতো পরং ভৰঙ্গং মজ্ঝে সমাপত্তী’’তি এৰং সহ পরিকম্মেন অপ্পনাপরিচ্ছেদপ্পজাননা পঞ্ঞা সমাপত্তিকুসলতা. ৰুট্ঠানে কুসলভাৰো ৰুট্ঠানকুসলতা. পগেৰ ৰুট্ঠানপরিচ্ছেদকঞাণন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
১৬৫. দুতিযে উজুনো ভাৰো অজ্জৰং, অজিম্হতা অকুটিলতা অৰঙ্কতাতি অত্থো. অভিধম্মেপি (ধ. স. ১৩৪৬) ৰুত্তং – ‘‘তত্থ কতমো অজ্জৰো? যা অজ্জৰতা অজিম্হতা অকুটিলতা অৰঙ্কতা, অযং ৰুচ্চতি অজ্জৰো’’তি. অনজ্জৰঞ্চ অজ্জৰপ্পটিক্খেপেন ৰেদিতব্বং. গোমুত্তৰঙ্কতা, চন্দলেখাৰঙ্কতা, নঙ্গলকোটিৰঙ্কতাতি হি তযো অনজ্জৰা. একচ্চো হি ভিক্খু পঠমৰযে মজ্ঝিম-পচ্ছিমৰযে চ একৰীসতিযা অনেসনাসু ছসু চ অগোচরেসু চরতি, অযং গোমুত্তৰঙ্কতা নাম, আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা পটিপত্তিযা ৰঙ্কভাৰতো. একো পঠমৰযে পচ্ছিমৰযে চ চতুপারিসুদ্ধিসীলং পূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, মজ্ঝিমৰযে পুরিমসদিসো, অযং চন্দলেখাৰঙ্কতা নাম, পটিপত্তিযা মজ্ঝট্ঠানে ৰঙ্কভাৰাপত্তিতো. একো পঠমৰযেপি মজ্ঝিমৰযেপি চতুপারিসুদ্ধিসীলং পূরেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, পচ্ছিমৰযে পুরিমসদিসো, অযং নঙ্গলকোটিৰঙ্কতা নাম, পরিযোসানে ৰঙ্কভাৰাপত্তিতো. একো সব্বম্পেতং ৰঙ্কতং পহায তীসু ৰযেসু পেসলো লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, তস্স যো সো উজুভাৰো, ইদং অজ্জৰং নাম, সব্বত্থ উজুভাৰসিদ্ধিতো.
মদ্দৰন্তি এত্থ ‘‘লজ্জৰ’’ন্তিপি পঠন্তি. এৰং পনেত্থ অত্থো – ‘‘তত্থ কতমো লজ্জৰো? যো হিরীযতি হিরীযিতব্বেন হিরীযতি পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা, অযং ৰুচ্চতি লজ্জৰো’’তি এৰং ৰুত্তো লজ্জিভাৰো লজ্জৰং নাম. ইদং পনেত্থ নিব্বচনং – লজ্জতীতি লজ্জো, হিরিমা, তস্স ভাৰো লজ্জৰং, হিরীতি অত্থো. লজ্জা এতস্স অত্থীতি লজ্জী যথা ‘‘মালী মাযী’’তি, তস্স ভাৰো লজ্জিভাৰো, সা এৰ লজ্জা.
১৬৬. ততিযে অধিৰাসনখন্তীতি এত্থ অধিৰাসনং ৰুচ্চতি খমনং. তঞ্হি পরেসং দুক্কটং দুরুত্তঞ্চ পটিৰিরোধাকরণেন অত্তনো উপরি আরোপেত্ৰা ৰাসনতো ‘‘অধিৰাসন’’ন্তি ৰুচ্চতি. অধিৰাসনলক্খণা খন্তি অধিৰাসনখন্তি. সুচিসীলতা সোরচ্চং. সা হি সোভনকম্মরততা. সুট্ঠু ৰা পাপতো ওরতভাৰো ৰিরততাতি আহ ‘‘সুরতভাৰো’’তি. তেনেৰ অভিধম্মেপি (ধ. স. ১৩৪৯) –
‘‘তত্থ কতমং সোরচ্চং? যো কাযিকো অৰীতিক্কমো ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, ইদং ৰুচ্চতি সোরচ্চং, সব্বোপি সীলসংৰরো সোরচ্চ’’ন্তি – আগতো.
১৬৭. চতুত্থে সখিলো ৰুচ্চতি সণ্হৰাচো, তস্স ভাৰো সাখল্যং, সণ্হৰাচতা. তেনাহ ‘‘সণ্হৰাচাৰসেন সম্মোদমানভাৰো’’তি. সণ্হৰাচাৰসেন হি সম্মোদমানস্স পুগ্গলস্স ভাৰো নাম সণ্হৰাচতা. তেনেৰ অভিধম্মে (ধ. স. ১৩৫০) –
‘‘তত্থ কতমং সাখল্যং? যা সা ৰাচা অণ্ডকা কক্কসা পরকটুকা পরাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৰত্তনিকা, তথারূপিং ৰাচং পহায যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা, তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি, যা তত্থ সণ্হৰাচতা সখিলৰাচতা অফরুসৰাচতা, ইদং ৰুচ্চতি সাখল্য’’ন্তি ৰুত্তং.
তত্থ অণ্ডকাতি সদোসে সৰণে রুক্খে নিয্যাসপিণ্ডো, অহিচ্ছত্তাদীনি ৰা উট্ঠিতানি অণ্ডকানীতি ৰদন্তি, ফেগ্গুরুক্খস্স পন কুথিতস্স অণ্ডানি ৰিয উট্ঠিতা চুণ্ণপিণ্ডিযো ৰা গণ্ঠিযো ৰা অণ্ডকা. ইধ পন ব্যাপজ্জনকক্কসাদিসভাৰতো কণ্টকপ্পটিভাগেন ৰাচা অণ্ডকাতি ৰুত্তা. পদুমনাল়ং ৰিয সোতং ঘংসযমানা পৰিসন্তী কক্কসা দট্ঠব্বা. কোধেন নিব্বত্তা তস্স পরিৰারভূতা কোধসামন্তা. পুরে সংৰদ্ধনারী পোরী. সা ৰিয সুকুমারা মুদুকা ৰাচা পোরী ৰিযাতি পোরী. সণ্হৰাচতাতিআদিনা তং ৰাচং পৰত্তমানং দস্সেতি.
১৬৮. পঞ্চমে ‘‘অৰিহিংসাতি করুণাপুব্বভাগো’’তি এত্তকমেৰ ইধ ৰুত্তং, দীঘনিকাযট্ঠকথায সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৪) পন ‘‘অৰিহিংসাতি করুণাপি করুণাপুব্বভাগোপী’’তি ৰুত্তং. অভিধম্মেপি (ৰিভ. ১৮২) ‘‘তত্থ কতমা অৰিহিংসা? যা সত্তেসু করুণা করুণাযনা করুণাযিতত্তং করুণাচেতোৰিমুত্তি, অযং ৰুচ্চতি অৰিহিংসা’’তি আগতং. এত্থাপি হি যা কাচি করুণা ‘‘করুণা’’তি ৰুত্তা, করুণাচেতোৰিমুত্তি পন অপ্পনাপ্পত্তাৰ.
সুচিসদ্দতো ভাৰে যকারং ইকারস্স চ উকারাদেসং কত্ৰা অযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘সোচব্যং সুচিভাৰো’’তি. এত্থ চ সোচব্যন্তি সীলৰসেন সুচিভাৰোতি ৰুত্তং. দীঘনিকাযট্ঠকথায সঙ্গীতিসুত্তৰণ্ণনাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৪) পন ‘‘সোচেয্যন্তি মেত্তায চ মেত্তাপুব্বভাগস্স চ ৰসেন সুচিভাৰো’’তি ৰুত্তং. তেনেৰ অভিধম্মেপি ‘‘তত্থ কতমং সোচব্যং? যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৰিমুত্তি, ইদং ৰুচ্চতি সোচব্য’’ন্তি নিদ্দেসো কতো. এত্থাপি হি ‘‘মেত্তী’’তিআদিনা যা কাচি মেত্তা ৰুত্তা, মেত্তাচেতোৰিমুত্তি পন অপ্পনাপ্পত্তাৰ.
১৬৯-১৭১. ছট্ঠসত্তমঅট্ঠমানি হেট্ঠা ৰুত্তনযানেৰ.
১৭২. নৰমে কামং সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰোপি বলট্ঠো এৰ, পটিপক্খেহি পন অকম্পনীযতং সাতিসযং বলট্ঠোতি ৰুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সচ্চে অকম্পনেনা’’তিআদি.
১৭৩. দসমে পচ্চনীকধম্মসমনতো সমথো, সমাধীতি আহ ‘‘সমথোতি চিত্তেকগ্গতা’’তি. অনিচ্চাদিনা ৰিৰিধেনাকারেন দস্সনতো পস্সনতো ৰিপস্সনা, পঞ্ঞাতি আহ ‘‘সঙ্খারপরিগ্গাহকঞাণ’’ন্তি.
১৭৪. একাদসমে দুস্সীল্যন্তি সমাদিন্নস্স সীলস্স ভেদকরো ৰীতিক্কমো. দিট্ঠিৰিপত্তীতি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তায সম্মাদিট্ঠিযা দূসিকা মিচ্ছাদিট্ঠীতি আহ ‘‘দিট্ঠিৰিপত্তীতি মিচ্ছাদিট্ঠী’’তি.
১৭৫. দ্ৰাদসমে সীলসম্পদাতি সব্বভাগতো তস্স অনূনতাপত্তি পরিপুণ্ণভাৰো সীলসম্পদা. পরিপূরণত্থো হেত্থ সম্পদাসদ্দো. তেনেৰাহ ‘‘পরিপুণ্ণসীলতা’’তি. দিট্ঠিসম্পদাতি অত্থিকদিট্ঠিআদিসম্মাদিট্ঠিপারিপূরিভাৰেন পৰত্তং ঞাণং. তঞ্চ কম্মস্সকতাসম্মাদিট্ঠিআদিৰসেন পঞ্চৰিধং হোতীতি আহ ‘‘তেন কম্মস্সকতা’’তি.
১৭৬. তেরসমে সীলৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং সীলং, চিত্তৰিসুদ্ধিআদিউপরিৰিসুদ্ধিযা পচ্চযো ভৰিতুং সমত্থং ৰিসুদ্ধসীলন্তি ৰুত্তং হোতি. সুৰিসুদ্ধমেৰ হি সীলং তস্সা পদট্ঠানং হোতি. তেনাহ ‘‘সীলৰিসুদ্ধীহি ৰিসুদ্ধিসম্পাপকং সীল’’ন্তি. এত্থাপি ৰিসুদ্ধিসম্পাপকন্তি চিত্তৰিসুদ্ধিআদিউপরিৰিসুদ্ধিযা সম্পাপকন্তি অত্থো দট্ঠব্বো. অভিধম্মে (ধ. স. ১৩৭২) পনাযং ‘‘তত্থ কতমা সীলৰিসুদ্ধি? কাযিকো অৰীতিক্কমো ৰাচসিকো অৰীতিক্কমো কাযিকৰাচসিকো অৰীতিক্কমো, অযং ৰুচ্চতি সীলৰিসুদ্ধী’’তি এৰং ৰিভত্তা.
দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং দস্সনঞাণং দস্সনৰিসুদ্ধি, পরমত্থৰিসুদ্ধিং নিব্বানঞ্চ পাপেতুং উপনেতুং সমত্থং কম্মস্সকতঞাণাদি সম্মাদস্সনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৰিসুদ্ধিসম্পাপিকা…পে… পঞ্চৰিধাপি ৰা সম্মাদিট্ঠী’’তি. এত্থাপি ৰিসুদ্ধিসম্পাপিকাতি ঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিযা দস্সননিব্বানসঙ্খাতায পরমত্থৰিসুদ্ধিযা চ সম্পাপিকাতি এৰমত্থো দট্ঠব্বো. অভিধম্মে (ধ. স. ১৩৭৩) পনাযং ‘‘তত্থ কতমা দিট্ঠিৰিসুদ্ধি? কম্মস্সকতঞাণং, সচ্চানুলোমিকং ঞাণং, মগ্গস্স মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, ফলসমঙ্গিস্স ঞাণ’’ন্তি এৰং ৰুত্তং.
এত্থ চ ইদং অকুসলকম্মং নো সকং, ইদং পন কম্মং সকন্তি এৰং ব্যতিরেকতো অন্ৰযতো চ কম্মস্সকতজাননঞাণং কম্মস্সকতঞাণং. তিৰিধদুচ্চরিতঞ্হি অত্তনা কতম্পি পরেন কতম্পি নো সককম্মং নাম হোতি অত্থভঞ্জনতো, সুচরিতং সককম্মং নাম অত্থজননতো. ৰিপস্সনাঞাণং পন ৰচীসচ্চঞ্চ অনুলোমেতি, পরমত্থসচ্চঞ্চ ন ৰিলোমেতীতি সচ্চানুলোমিকঞাণন্তি ৰুত্তং. ৰিপস্সনাঞাণঞ্হি লক্খণানি পটিৰিজ্ঝনত্থং আরম্ভকালে ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি পৰত্তং ৰচীসচ্চঞ্চ অনুলোমেতি, তথেৰ পটিৰিজ্ঝনতো পরমত্থসচ্চং নিব্বানঞ্চ ন ৰিলোমেতি ন ৰিরাধেতি একন্তেনেৰ সম্পাপনতো.
১৭৭. চুদ্দসমে দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি পঠমমগ্গসম্মাদিট্ঠি ৰুত্তা. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিযং. তেনেৰ দীঘনিকাযট্ঠকথাযং (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৪) ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ঞাণদস্সনং কথিতং. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিয’’ন্তি ৰুত্তং. এত্থ হি ঞাণদস্সনন্তি ঞাণভূতং দস্সনং. তেন দস্সনমগ্গং ৰদতি. তংসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিযন্তি পঠমমগ্গসম্পযুত্তৰীরিযমাহ. অপিচ দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি সব্বাপি মগ্গসম্মাদিট্ঠি. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি তংসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিযং. তেনেৰ দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘অপিচ পুরিমপদেন চতুমগ্গঞাণং, পচ্ছিমপদেন তংসম্পযুত্তং ৰীরিয’’ন্তি ৰুত্তং.
অথ ৰা দিট্ঠীৰিসুদ্ধীতি কম্মস্সকতঞাণাদিসঙ্খাতা সব্বাপি সম্মাদিট্ঠি ৰুত্তা. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি যো চেতসিকো ৰীরিযারম্ভো…পে… সম্মাৰাযামোতি. অযমেৰ পাল়িযা সমেতি. অভিধম্মে হি ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধি খো পনাতি যা পঞ্ঞা পজাননা…পে… অমোহো ধম্মৰিচযো সম্মাদিট্ঠি. যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি যো চেতসিকো ৰীরিযারম্ভো…পে… সম্মাৰাযামো’’তি এৰমযং দুকো ৰিভত্তো. তেনেৰ অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৩৭৪) ‘‘যা পঞ্ঞা পজাননাতিআদীহি হেট্ঠা ৰুত্তানি কম্মস্সকতঞাণাদীনেৰ চত্তারি ঞাণানি ৰিভত্তানি. ‘যো চেতসিকো ৰীরিযারম্ভো’তিআদীহি পদেহি নিদ্দিট্ঠং ৰীরিযং গহিতং পঞ্ঞায লোকিযট্ঠানে লোকিযং, লোকুত্তরট্ঠানে লোকুত্তর’’ন্তি ৰুত্তং.
ইধাপি ৰিসুদ্ধিসম্পাপিকা চতুমগ্গসম্মাদিট্ঠি, পঞ্চৰিধাপি ৰা সম্মাদিট্ঠি দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি অধিপ্পাযেন ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধীতি ৰিসুদ্ধিসম্পাপিকা সম্মাদিট্ঠিযেৰা’’তি ৰুত্তং. হেট্ঠিমমগ্গসম্পযুত্তং ৰীরিযন্তি ইদং পন ‘‘যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি পঠমমগ্গসম্পযুত্তং ৰীরিযন্তি ৰুত্ত’’ন্তি অধিপ্পাযেন ৰদতি. এত্থ চ তংতংভাণকানং মতভেদেনাযং ৰণ্ণনাভেদোতি ন অট্ঠকথাৰচনানং অঞ্ঞমঞ্ঞৰিরোধো সঙ্কিতব্বো. অথ যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি হেট্ঠিমমগ্গসম্পযুত্তমেৰ ৰীরিযং কস্মা ৰুত্তন্তি আহ ‘‘তঞ্হি তস্সা দিট্ঠিযা অনুরূপত্তা’’তিআদি. তত্থ তস্সা দিট্ঠিযাতি হেট্ঠিমমগ্গসম্পযুত্তায দিট্ঠিযা. যথাদিট্ঠিস্সাতি অনুরূপদিট্ঠিস্স কল্যাণদিট্ঠিস্স নিব্বত্তিতপ্পকারদিট্ঠিস্স ৰা নিব্বত্তেতব্বপধানানুরূপদিট্ঠিস্স যথাদিট্ঠিপ্পৰত্তকিরিযস্স ৰাতি এৰম্পেত্থ অত্থং সংৰণ্ণযন্তি.
১৭৮. পন্নরসমে সমত্তং তুস্সনং তিত্তি সন্তুট্ঠি, নত্থি এতস্স সন্তুট্ঠীতি অসন্তুট্ঠি, অসন্তুট্ঠিস্স ভাৰো অসন্তুট্ঠিতা. যা কুসলানং ধম্মানং ভাৰনায অসন্তুট্ঠস্স ভিয্যোকম্যতা, তস্সা এতং অধিৰচনং. তায হি সমঙ্গিভূতো পুগ্গলো সীলং পূরেত্ৰা ঝানং উপ্পাদেতি, ঝানং লভিত্ৰা ৰিপস্সনং আরভতি, আরদ্ধৰিপস্সকো অরহত্তং অগ্গহেত্ৰা অন্তরা ৰোসানং নাপজ্জতি, ‘‘অলমেত্তাৰতা কতমেত্তাৰতা’’তি সঙ্কোচং ন পাপুণাতি. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞত্র অরহত্তমগ্গা কুসলেসু ধম্মেসু অসন্তুট্ঠিভাৰো’’তি. তত্র অঞ্ঞত্র অরহত্তমগ্গাতি অরহত্তমগ্গসম্পত্তং ৰিনাতি অত্থো. ‘‘অপ্পটিৰানিতা চ পধানস্মি’’ন্তি ইদং হেট্ঠা ৰুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৰাতি ন ৰিভত্তং.
১৭৯. সোল়সমে মুট্ঠা নট্ঠা সতি এতস্সাতি মুট্ঠস্সতি, তস্স ভাৰো মুট্ঠস্সচ্চন্তি আহ ‘‘মুট্ঠস্সচ্চন্তি মুট্ঠস্সতিভাৰো’’তি. মুট্ঠস্সতিভাৰোতি চ সতিপ্পটিপক্খো ধম্মো, ন সতিযা অভাৰমত্তং. অসম্পজঞ্ঞন্তি ‘‘তত্থ কতমং অসম্পজঞ্ঞং? যং অঞ্ঞাণং অদস্সনং…পে… অৰিজ্জালঙ্ঘী মোহো অকুসলমূল’’ন্তি (ধ. স. ১৩৫৭) এৰং ৰুত্তা অৰিজ্জাযেৰ. তথা হি ৰিজ্জাপটিপক্খো অৰিজ্জা ৰিজ্জায পহাতব্বতো, এৰং সম্পজঞ্ঞপ্পটিপক্খো অসম্পজঞ্ঞং. যস্মা পন সম্পজঞ্ঞপ্পটিপক্খে সতি তস্স ৰসেন ঞাণস্স অভাৰো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘অঞ্ঞাণভাৰো’’তি.
১৮০. সত্তরসমে অপিলাপনলক্খণা সতীতি উদকে লাবু ৰিয যেন চিত্তং আরম্মণে পিলৰিত্ৰা ৰিয তিট্ঠতি, ন ওগাহতি, তং পিলাপনং. ন পিলাপনং অপিলাপনং, তং লক্খণং সভাৰো এতিস্সাতি অপিলাপনলক্খণা.
সমাপত্তিৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ততিযপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.