৫. পণিহিতঅচ্ছৰগ্গৰণ্ণনা

৪১. পঞ্চমস্স পঠমে উপমাৰ ওপম্মং, সো এৰ অত্থো, তস্মিং ওপম্মত্থে বোধেতব্বে নিপাতো. সেয্যথাপীতি যথাতি অত্থো. এত্থ চ তত্র ভগৰা কত্থচি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি ৰত্থসুত্তে ৰিয, পারিচ্ছত্তকোপম (অ. নি. ৭.৬৯) অগ্গিক্খন্ধোপমাদি (অ. নি. ৭.৭২) সুত্তেসু ৰিয চ. কত্থচি উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি লোণম্বিলসুত্তে (অ. নি. ৩.১০১) ৰিয, সুৰণ্ণকারসত্তসূরিযোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৰিয চ. ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে’’তিআদিমাহাতি পোত্থকেসু লিখন্তি, তং মজ্ঝিমট্ঠকথায ৰত্থসুত্তৰণ্ণনায (ম. নি. অট্ঠ. ১.৭০) ন সমেতি. তত্থ হি ইদং ৰুত্তং –

সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ৰত্থন্তি উপমাৰচনমেৰেতং. উপমং করোন্তো চ ভগৰা কত্থচি পঠমংযেৰ উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থং দস্সেতি, কত্থচি পঠমং অত্থং দস্সেত্ৰা পচ্ছা উপমং, কত্থচি উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি, কত্থচি অত্থেন উপমং. তথা হেস ‘‘সেয্যথাপিস্সু, ভিক্খৰে, দ্ৰে অগারা সদ্ৰারা, তত্থ চক্খুমা পুরিসো মজ্ঝে ঠিতো পস্সেয্যা’’তি সকলম্পি দেৰদূতসুত্তং (ম. নি. ৩.২৬১ আদযো) উপমং পঠমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থং দস্সেন্তো আহ. ‘‘তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি, আকাসে’’তিআদিনা পন নযেন সকলম্পি ইদ্ধিৰিধং অত্থং পঠমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা উপমং দস্সেন্তো আহ. ‘‘সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণপুরিসো সারত্থিকো সারগৰেসী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৩১৪) নযেন সকলম্পি চূল়সারোপমসুত্তং উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেন্তো আহ. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চে কুলপুত্তা ধম্মং পরিযাপুণন্তি সুত্তং…পে… সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো অলগদ্দত্থিকো’’তিআদিনা নযেন সকলম্পি অলগদ্দসুত্তং (ম. নি. ১.২৩৮) মহাসারোপমসুত্তন্তি এৰমাদীনি সুত্তানি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেন্তো আহ. স্ৰাযং ইধ পঠমং উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থং দস্সেতীতি.

এত্থ হি চূল়সারোপমাদীসু (ম. নি. ১.৩১২) পঠমং উপমং ৰত্ৰা তদনন্তরং উপমেয্যত্থং ৰত্ৰা পুন উপমং ৰদন্তো উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতীতি ৰুত্তো. অলগদ্দূপমসুত্তাদীসু পন অত্থং পঠমং ৰত্ৰা তদনন্তরং উপমং ৰত্ৰা পুন অত্থং ৰদন্তো অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতীতি ৰুত্তো. তেনেৰেত্থ লীনত্থপ্পকাসিনিযং ৰুত্তং – ‘‘উপমেয্যত্থং পঠমং ৰত্ৰা তদনন্তরং অত্থং ৰত্ৰা পুন উপমং ৰদন্তো উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতী’’তি ৰুত্তো. অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰাতি এত্থাপি এসেৰ নযোতি. ইধ পন কত্থচি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি. ‘‘ৰত্থসুত্তে ৰিয পারিচ্ছত্তকোপমঅগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু ৰিয চা’’তি ৰুত্তং. তত্থ ৰত্থসুত্তে তাৰ ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ৰত্থং সংকিলিট্ঠং মলগ্গহিতং, তমেনং রজকো যস্মিং যস্মিং রঙ্গজাতে উপসংহরেয্য. যদি নীলকায, যদি পীতকায, যদি লোহিতকায, যদি মঞ্জিট্ঠকায, দুরত্তৰণ্ণমেৰস্স অপরিসুদ্ধৰণ্ণমেৰস্স. তং কিস্স হেতু? অপরিসুদ্ধত্তা, ভিক্খৰে, ৰত্থস্স. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, চিত্তে সংকিলিট্ঠে দুগ্গতি পাটিকঙ্খা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৭০) পঠমং উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা উপমেয্যত্থো ৰুত্তো, ন পন পঠমং অত্থং ৰত্ৰা তদনন্তরং উপমং দস্সেত্ৰা পুন অত্থো ৰুত্তো. যেন কত্থচি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি. ৰত্থসুত্তে ৰিযাতি ৰদেয্য.

তথা পারিচ্ছত্তকোপমেপি ‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে দেৰানং তাৰতিংসানং পারিচ্ছত্তকো কোৰিল়ারো পণ্ডুপলাসো হোতি, অত্তমনা, ভিক্খৰে, দেৰা তাৰতিংসা, তস্মিং সমযে হোন্তি পণ্ডুপলাসো দানি পারিচ্ছত্তকো কোৰিল়ারো, ন চিরস্সেৰ দানি পন্নপলাসো ভৰিস্সতি…পে… এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যস্মিং সমযে অরিযসাৰকো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজ্জায চেতেতি. পণ্ডুপলাসো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো তস্মিং সমযে হোতী’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৬৯) পঠমং উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থো ৰুত্তো. অগ্গিক্খন্ধোপমে ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, অমুং মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতন্তি. এৰং, ভন্তেতি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমং নু খো ৰরং যং অমুং মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং আলিঙ্গেত্ৰা উপনিসীদেয্য ৰা উপনিপজ্জেয্য ৰা, যং খত্তিযকঞ্ঞং ৰা ব্রাহ্মণকঞ্ঞং ৰা গহপতিকঞ্ঞং ৰা মুদুতলুনহত্থপাদং আলিঙ্গেত্ৰা উপনিসীদেয্য ৰা উপনিপজ্জেয্য ৰা’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৭২) পঠমং উপমংযেৰ দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থো ৰুত্তো, ন পন পঠমং অত্থং ৰত্ৰা তদনন্তরং উপমং দস্সেত্ৰা পুন অত্থো ৰুত্তো, তস্মা ‘‘কত্থচি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি ৰত্থসুত্তে ৰিয পারিচ্ছত্তকোপমঅগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু ৰিয চা’’তি ন ৰত্তব্বং.

কেচি পনেত্থ এৰং ৰণ্ণযন্তি ‘‘অত্থং পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা চ উপমং দস্সেন্তো অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি নাম, উপমং পন পঠমং ৰত্ৰা পচ্ছা অত্থং দস্সেন্তো উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি নাম, তদুভযস্সপি আগতট্ঠানং নিদস্সেন্তো ‘ৰত্থসুত্তে ৰিযা’তিআদিমাহা’’তি. তম্পি ‘‘কত্থচি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি ৰত্থসুত্তে ৰিয পারিচ্ছত্তকোপমঅগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু ৰিয চা’’তি ৰত্তব্বং, এৰঞ্চ ৰুচ্চমানে ‘‘কত্থচি উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি লোণম্বিলসুত্তে ৰিযা’’তি ৰিসুং ন ৰত্তব্বং ‘‘অগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তে ৰিযা’’তি এত্থ আদিসদ্দেনেৰ সঙ্গহিতত্তা. লোণম্বিলসুত্তেপি হি –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো রাজানং ৰা রাজমহামত্তং ৰা নানচ্চযেহি সূপেহি পচ্চুপট্ঠিতো অস্স অম্বিলগ্গেহিপি তিত্তকগ্গেহিপি কটুকগ্গেহিপি মধুরগ্গেহিপি খারিকেহিপি অখারিকেহিপি লোণিকেহিপি অলোণিকেহিপি.

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি ‘ইদং ৰা মে অজ্জ ভত্তসূপেয্যং রুচ্চতি, ইমস্স ৰা অভিহরতি, ইমস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, ইমস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতি. অম্বিলগ্গং ৰা মে অজ্জ ভত্তসূপেয্যং রুচ্চতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা অভিহরতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা বহুং গণ্হাতি, অম্বিলগ্গস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতি…পে… অলোণিকস্স ৰা ৰণ্ণং ভাসতী’তি. স খো সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো লাভী চেৰ হোতি অচ্ছাদনস্স, লাভী ৰেতনস্স, লাভী অভিহারানং. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো সূদো সকস্স ভত্তনিমিত্তং উগ্গণ্হাতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইধেকচ্চো পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি…পে… ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং সমাধিযতি, উপক্কিলেসা পহীযন্তি, সো তং নিমিত্তং উগ্গণ্হাতি.

‘‘স খো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু লাভী চেৰ হোতি দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখৰিহারানং, লাভী হোতি সতিসম্পজঞ্ঞস্স. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্যত্তো কুসলো ভিক্খু সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতী’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৪) –

এৰং পঠমং উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থো ৰুত্তো. ‘‘সুৰণ্ণকারসূরিযোপমাদিসুত্তেসু ৰিয চা’’তি ইদঞ্চ উদাহরণমত্তেন সঙ্গহং গচ্ছতি সুৰণ্ণকারসুত্তাদীসু পঠমং উপমায অদস্সিতত্তা. এতেসু হি সুৰণ্ণকারোপমসুত্তে (অ. নি. ৩.১০৩) তাৰ –

‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনা তীণি নিমিত্তানি কালেন কালং মনসি কাতব্বানি, কালেন কালং সমাধিনিমিত্তং মনসি কাতব্বং, কালেন কালং পগ্গহনিমিত্তং মনসি কাতব্বং, কালেন কালং উপেক্খানিমিত্তং মনসি কাতব্বং. সচে, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং সমাধিনিমিত্তংযেৰ মনসি করেয্য, ঠানং তং চিত্তং কোসজ্জায সংৰত্তেয্য. সচে, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং পগ্গহনিমিত্তংযেৰ মনসি করেয্য, ঠানং তং চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্তেয্য. সচে, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু একন্তং উপেক্খানিমিত্তংযেৰ মনসি করেয্য, ঠানং তং চিত্তং ন সম্মা সমাধিযেয্য আসৰানং খযায. যতো চ খো, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তো ভিক্খু কালেন কালং সমাধিনিমিত্তং…পে… পগ্গহনিমিত্তং…পে… উপেক্খানিমিত্তং মনসি করোতি, তং হোতি চিত্তং মুদুঞ্চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সরঞ্চ, ন চ পভঙ্গু, সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা উক্কং বন্ধেয্য, উক্কং বন্ধিত্ৰা উক্কামুখং আলিম্পেয্য, উক্কামুখং আলিম্পিত্ৰা সণ্ডাসেন জাতরূপং গহেত্ৰা উক্কামুখে পক্খিপেয্য, উক্কামুখে পক্খিপিত্ৰা কালেন কালং অভিধমতি, কালেন কালং উদকেন পরিপ্ফোসেতি, কালেন কালং অজ্ঝুপেক্খতি. সচে, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং একন্তং অভিধমেয্য, ঠানং তং জাতরূপং দহেয্য. সচে, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং একন্তং উদকেন পরিপ্ফোসেয্য, ঠানং তং জাতরূপং নিব্বাপেয্য. সচে, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং একন্তং অজ্ঝুপেক্খেয্য, ঠানং তং জাতরূপং ন সম্মা পরিপাকং গচ্ছেয্য. যতো চ খো, ভিক্খৰে, সুৰণ্ণকারো ৰা সুৰণ্ণকারন্তেৰাসী ৰা তং জাতরূপং কালেন কালং অভিধমতি, কালেন কালং উদকেন পরিপ্ফোসেতি, কালেন কালং অজ্ঝুপেক্খতি, তং হোতি জাতরূপং মুদুঞ্চ কম্মনিযঞ্চ পভস্সরঞ্চ, ন চ পভঙ্গু, সম্মা উপেতি কম্মায. যস্সা যস্সা চ পিল়ন্ধনৰিকতিযা আকঙ্খতি, যদি পট্টিকায যদি কুণ্ডলায যদি গীৰেয্যকেন যদি সুৰণ্ণমালায, তঞ্চস্স অত্থং অনুভোতি.

‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অধিচিত্তমনুযুত্তেন ভিক্খু…পে… সম্মা সমাধিযতি আসৰানং খযায. যস্স যস্স চ অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযস্স ধম্মস্স চিত্তং অভিনিন্নামেতি অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায, তত্র তত্রেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) –

এৰং পঠমং অত্থং দস্সেত্ৰা তদতন্তরং উপমং ৰত্ৰা পুনপি অত্থো এৰং পঠমং অত্থং দস্সেত্ৰা তদনন্তরং উপমং ৰত্ৰা পুনপি অত্থো ৰুত্তো.

সত্তসূরিযোপমে চ –

‘‘অনিচ্চা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা, অধুৰা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা, অনস্সাসিকা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা, যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং অলং ৰিরজ্জিতুং অলং ৰিমুচ্চিতুং. সিনেরু, ভিক্খৰে, পব্বতরাজা চতুরাসীতিযোজনসহস্সানি আযামেন, চতুরাসীতিযোজনসহস্সানি ৰিত্থারেন, চতুরাসীতিযোজনসহস্সানি মহাসমুদ্দে অজ্ঝোগাল়্হো, চতুরাসীতিযোজনসহস্সানি মহাসমুদ্দা অচ্চুগ্গতো. হোতি সো খো, ভিক্খৰে, সমযো, যং কদাচি করহচি দীঘস্স অদ্ধুনো অচ্চযেন বহূনি ৰস্সানি বহূনি ৰস্সসতানি বহূনি ৰস্সসহস্সানি বহূনি ৰস্সসতসহস্সানি দেৰো ন ৰস্সতি, দেৰে খো পন, ভিক্খৰে, অৰস্সন্তে যে কেচিমে বীজগামভূতগামা ওসধিতিণৰনপ্পতযো, তে উস্সুস্সন্তি ৰিসুস্সন্তি ন ভৰন্তি. এৰং অনিচ্চা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা, এৰং অধুৰা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৬৬) –

পঠমং অত্থং দস্সেত্ৰা তদনন্তরং উপমং ৰত্ৰা পুনপি অত্থো ৰুত্তো. অথ ৰা ‘‘সূরিযস্স, ভিক্খৰে, উদযতো এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং অরুণুগ্গং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স উপ্পাদায এতং পুব্বঙ্গমং এতং পুব্বনিমিত্তং, যদিদং কল্যাণমিত্ততা’’তি যদেতং সংযুত্তনিকাযে (সং. নি. ৫.৪৯) আগতং, তং ইধ সূরিযোপমসুত্তন্তি অধিপ্পেতং সিযা. তম্পি ‘‘কত্থচি উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতী’’তি ইমিনা ন সমেতি পঠমং উপমং ৰত্ৰা তদনন্তরং অত্থং দস্সেত্ৰা পুন উপমায অৰুত্তত্তা. পঠমমেৰ হি তত্থ উপমা দস্সিতা, ‘‘ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেন্তো সেয্যথাপি, ভিক্খৰেতি আদিমাহা’’তি. ইদম্পি ৰচনমসঙ্গহিতং ৰত্থসুত্তস্স ইমস্স চ ৰিসেসাভাৰতো. উভযত্থাপি হি পঠমং উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থো ৰুত্তো, তস্মা এৰমেত্থ পাঠেন ভৰিতব্বং ‘‘তত্র ভগৰা কত্থচি পঠমংযেৰ উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থং দস্সেতি ৰত্থসুত্তে ৰিয পারিচ্ছত্তকোপম- (অ. নি. ৭.৬৯) অগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৭২) ৰিয চ, কত্থচি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি সুৰণ্ণকারসত্তসূরিযোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৰিয, ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে পঠমং উপমং দস্সেত্ৰা পচ্ছা অত্থং দস্সেন্তো সেয্যথাপি, ভিক্খৰেতি আদিমাহা’’তি. অঞ্ঞথা মজ্ঝিমট্ঠকথায ৰিরুজ্ঝতি. ইধাপি চ পুব্বেনাপরং ন সমেতি. মজ্ঝিমট্ঠকথায ৰুত্তনযেনেৰ ৰা ইধাপি পাঠো গহেতব্বো.

কণসদিসো সালিফলস্স তুণ্ডে উপ্পজ্জনকৰালো সালিসূকং, তথা যৰসূকং. সূকস্স তনুকভাৰতো ভেদৰতো ভেদো নাতিমহা হোতীতি আহ – ‘‘ভিন্দিস্সতি, ছৰিং ছিন্দিস্সতীতি অত্থো’’তি. যথা মিচ্ছাঠপিতসালিসূকাদি অক্কন্তম্পি হত্থাদিং ন ভিন্দতি ভিন্দিতুং অযোগ্গভাৰেন ঠিতত্তা, এৰং আচযগামিচিত্তং অৰিজ্জং ন ভিন্দতি ভিন্দিতুং অযোগ্গভাৰেন উপ্পন্নত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘মিচ্ছাঠপিতেনা’’তিআদিনা. অট্ঠসু ঠানেসূতি ‘‘দুক্খে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা ৰুত্তেসু দুক্খাদীসু চতূসু সচ্চেসু পুব্বন্তাদীসু চতূসু চাতি অট্ঠসু ঠানেসু. ঘনবহলন্তি চিরকালপরিভাৰনায অতিৰিয বহলং. মহাৰিসযতায মহাপটিপক্খতায বহুপরিৰারতায বহুদুক্খতায চ মহতী অৰিজ্জাতি মহাঅৰিজ্জা. তং মহাঅৰিজ্জং. মহাসদ্দো হি বহুভাৰত্থোপি হোতি ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু ৰিয. তণ্হাৰানতো নিক্খন্তভাৰেনাতি তত্থ তণ্হায অভাৰমেৰ ৰদতি.

৪২. দুতিযে পাদেনেৰ অৰমদ্দিতে অক্কন্তন্তি ৰুচ্চমানে হত্থেন অৰমদ্দিতং অক্কন্তং ৰিয অক্কন্তন্তি রুল়্হী হেসাতি আহ – ‘‘অক্কন্তন্তেৰ ৰুত্ত’’ন্তি. অরিযৰোহারোতি অরিযদেসৰাসীনং ৰোহারো. মহন্তং অগ্গহেত্ৰা অপ্পমত্তকস্সেৰ গহণে পযোজনং দস্সেতুং – ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি আরদ্ধং. তেন ‘‘ৰিৰট্টূপনিস্সযকুসলং নাম যোনিসো উপ্পাদিতং অপ্পক’’ন্তি ন চিন্তেতব্বং, অনুক্কমেন লদ্ধপচ্চযং হুত্ৰা ৰড্ঢমানং খুদ্দকনদী ৰিয পক্খন্দমহোঘা সমুদ্দং, অনুক্কমেন নিব্বানমহাসমুদ্দমেৰ পুরিসং পাপেতীতি দীপেতি. পচ্চেকবোধিং বুদ্ধভূমিন্তি চ পচ্চত্তে উপযোগৰচনং. ৰট্টৰিৰট্টং কথিতন্তি যথাক্কমেন ৰুত্তং.

৪৩. ততিযে দোসেন পদুট্ঠচিত্তন্তি সম্পযুত্তধম্মানং, যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জতি, তস্স চ দূসনেন ৰিসসংসট্ঠপূতিমুত্তসদিসেন দোসেন পদূসিতচিত্তং. অত্তনো চিত্তেনাতি অত্তনো চেতোপরিযঞাণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ৰা সহিতেন চিত্তেন. পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. ইট্ঠাকারেন এতীতি অযো, সুখং. সব্বসো অপেতো অযো এতস্স, এতস্মাতি ৰা অপাযো, কাযিকস্স চেতসিকস্স চ দুক্খস্স গতি পৰত্তিট্ঠানন্তি দুগ্গতি, কারণাৰসেন ৰিৰিধং ৰিকারেন চ নিপাতিযন্তি এত্থাতি ৰিনিপাতো, অপ্পকোপি নত্থি অযো সুখং এত্থাতি নিরযোতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো.

৪৪. চতুত্থে সদ্ধাপসাদেন পসন্নন্তি সদ্ধাসঙ্খাতেন পসাদেন পসন্নং, ন ইন্দ্রিযানং অৰিপ্পসন্নতায. সুখস্স গতিন্তি সুখস্স পৰত্তিট্ঠানং. সুখমেৰেত্থ গচ্ছন্তি, ন দুক্খন্তি ৰা সুগতি. মনাপিযরূপাদিতায সহ অগ্গেহীতি সগ্গং, লোকং.

৪৫. পঞ্চমে পরিল়াহৰূপসমকরো রহদো এত্থাতি রহদো, উদকপুণ্ণো রহদো উদকরহদো. উদকং দহতি ধারেতীতি উদকদহো. আৰিলোতি কললবহুলতায আকুলো. তেনাহ – ‘‘অৰিপ্পসন্নো’’তি. লুল়িতোতি ৰাতেন আলোল়িতো. তেনাহ – ‘‘অপরিসণ্ঠিতো’’তি. ৰাতাভিঘাতেন ৰীচিতরঙ্গমলসমাকুলতায হি পরিতো ন সণ্ঠিতো ৰা অপরিসণ্ঠিতো. ৰাতাভিঘাতেন উদকস্স চ অপ্পভাৰেন কললীভূতো কদ্দমভাৰপ্পত্তোতি আহ – ‘‘কদ্দমীভূতো’’তি. সিপ্পিযো মুত্তসিপ্পিআদযো. সম্বুকা সঙ্খসলাকৰিসেসা. চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পীতি যথালাভৰচনমেতং দট্ঠব্বং. তমেৰ হি যথালাভৰচনতং দস্সেতুং – ‘‘এত্থা’’তিআদি আরদ্ধং.

পরিযোনদ্ধেনাতি পটিচ্ছাদিতেন. তযিদং কারণেন আৰিলভাৰস্স দস্সনং. দিট্ঠধম্মে ইমস্মিং অত্তভাৰে ভৰো দিট্ঠধম্মিকো, সো পন লোকিযোপি হোতি লোকুত্তরোপীতি আহ – ‘‘লোকিযলোকুত্তরমিস্সকো’’তি. পেচ্চ সম্পরেতব্বতো সম্পরাযো, পরলোকো. তেনাহ – ‘‘সো হি পরত্থ অত্থোতি পরত্থো’’তি. ইতি দ্ৰিধাপি সকসন্ততিপরিযাপন্নো এৰ গহিতোতি ইতরম্পি সঙ্গহেত্ৰা দস্সেতুং – ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. অযন্তি কুসলকম্মপথসঙ্খাতো দসৰিধো ধম্মো. সত্থন্তরকপ্পাৰসানেতি ইদং তস্স আসন্নভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. যস্স কস্সচি অন্তরকপ্পস্সাৰসানেতি ৰেদিতব্বং. অরিযানং যুত্তন্তি অরিযানং অরিযভাৰায যুত্তং, ততো এৰ অরিযভাৰং কাতুং সমত্থং. ঞাণমেৰ ঞেয্যস্স পচ্চক্খকরণট্ঠেন দস্সনন্তি আহ – ‘‘ঞাণমেৰ হী’’তিআদি. কিং পন তন্তি আহ – ‘‘দিব্বচক্খূ’’তিআদি.

৪৬. ছট্ঠে অচ্ছোতি তনুকো. তনুভাৰমেৰ হি সন্ধায ‘‘অবহলো’’তি ৰুত্তং. যস্মা পসন্নো নাম অচ্ছো ন বহলো, তস্মা ‘‘পসন্নোতিপি ৰট্টতী’’তি ৰুত্তং. ৰিপ্পসন্নোতি ৰিসেসেন পসন্নো. সো পন সম্মা পসন্নো নাম হোতীতি আহ – ‘‘সুট্ঠু পসন্নো’’তি. অনাৰিলোতি অকলুসো. তেনাহ – ‘‘পরিসুদ্ধো’’তিআদি. সঙ্খন্তি খুদ্দকসেৰালং, যং ‘‘তিলবীজক’’ন্তি ৰুচ্চতি. সেৰালন্তি কণ্ণিকসেৰালং. পণকন্তি উদকমলং. চিত্তস্স আৰিলভাৰো নীৰরণহেতুকোতি আহ – ‘‘অনাৰিলেনাতি পঞ্চনীৰরণৰিমুত্তেনা’’তি.

৪৭. সত্তমে রুক্খজাতানীতি এত্থ জাতসদ্দেন পদৰড্ঢনমেৰ কতং যথা ‘‘কোসজাত’’ন্তি আহ – ‘‘রুক্খানমেৰেতং অধিৰচন’’ন্তি. কোচি হি রুক্খো ৰণ্ণেন অগ্গো হোতি যথা তং রত্তচন্দনাদি. কোচি গন্ধেন যথা তং গোসীতচন্দনং. কোচি রসেন খদিরাদি. কোচি থদ্ধতায চম্পকাদি. মগ্গফলাৰহতায ৰিপস্সনাৰসেন ভাৰিতম্পি গহিতং. ‘‘তত্থ তত্থেৰ সক্খিভব্বতং পাপুণাতী’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) ৰচনতো ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানচিত্তমেৰ, আৰুসো’’তি ফুস্সমিত্তত্থেরো ৰদতি.

৪৮. অট্ঠমে চিত্তস্স পরিৰত্তনং উপ্পাদনিরোধা এৰাতি আহ – ‘‘এৰং লহুং উপ্পজ্জিত্ৰা লহুং নিরুজ্ঝনক’’ন্তি. অধিমত্তপমাণত্থেতি অতিক্কন্তপমাণত্থে, পমাণাতীততাযন্তি অত্থো. তেনাহ – ‘‘অতিৰিয ন সুকরা’’তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণম্পি অধিপ্পেতমেৰাতি সব্বস্সপি চিত্তস্স সমানখণত্তা ৰুত্তং. চিত্তস্স অতিৰিয লহুপরিৰত্তিভাৰং থেরৰাদেন দীপেতুং – ‘‘ইমস্মিং পনত্থে’’তিআদি ৰুত্তং. চিত্তসঙ্খারাতি সসম্পযুত্তং চিত্তং ৰদতি. ৰাহসতানং খো, মহারাজ, ৰীহীনন্তি পোত্থকেসু লিখন্তি, ‘‘ৰাহসতং খো, মহারাজ, ৰীহীন’’ন্তি পন পাঠেন ভৰিতব্বং. মিলিন্দপঞ্হেপি (মি. প. ৪.১.২) হি কত্থচি অযমেৰ পাঠো দিস্সতি. ‘‘ৰাহসতান’’ন্তি ৰা পচ্চত্তে সামিৰচনং ব্যত্তযেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অড্ঢচূল়ন্তি থোকেন ঊনং উপড্ঢং. কস্স পন উপড্ঢন্তি? অধিকারতো ৰাহস্সাতি ৰিঞ্ঞাযতি. ‘‘অড্ঢচুদ্দস’’ন্তি কেচি. ‘‘অড্ঢচতুত্থ’’ন্তি অপরে. সাধিকং দিযড্ঢসতং ৰাহাতি দল়্হং কত্ৰা ৰদন্তি, ৰীমংসিতব্বং. চতুনাল়িকো তুম্বো. পুচ্ছায অভাৰেনাতি ‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি এৰং পৰত্তায পুচ্ছায অভাৰেন ন কতা উপমা. ধম্মদেসনাপরিযোসানেতি সন্নিপতিতপরিসায যথারদ্ধধম্মদেসনায পরিযোসানে.

৪৯. নৰমে পভস্সরন্তি পরিযোদাতং সভাৰপরিসুদ্ধট্ঠেন. তেনাহ – ‘‘পণ্ডরং পরিসুদ্ধ’’ন্তি. পভস্সরতাদযো নাম ৰণ্ণধাতুযং লব্ভনকৰিসেসাতি আহ – ‘‘কিং পন চিত্তস্স ৰণ্ণো নাম অত্থী’’তি? ইতরো অরূপতায ‘‘নত্থী’’তি পটিক্খিপিত্ৰা পরিযাযকথা অযং তাদিসস্স চিত্তস্স পরিসুদ্ধভাৰনাদীপনাযাতি দস্সেন্তো ‘‘নীলাদীন’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে’’তি (দী. নি. ১.২৪৩-২৪৪; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬, ৪৩১-৪৩৩; পারা. ১২-১৩) ৰুত্তং. তেনেৰাহ – ‘‘ইদম্পি নিরুপক্কিলেসতায পরিসুদ্ধন্তি পভস্সর’’ন্তি. কিং পন ভৰঙ্গচিত্তং নিরুপক্কিলেসন্তি? আম সভাৰতো নিরুপক্কিলেসং, আগন্তুকউপক্কিলেসৰসেন পন সিযা উপক্কিলিট্ঠং. তেনাহ – ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদি. তত্থ অত্তনো তেসঞ্চ ভিক্খূনং পচ্চক্খভাৰতো পুব্বে ‘‘ইদ’’ন্তি ৰত্ৰা ইদানি পচ্চামসনৰসেন ‘‘ত’’ন্তি আহ. চ-সদ্দো অত্থূপনযনে. খো-সদ্দো ৰচনালঙ্কারে, অৰধারণে ৰা. ৰক্খমানস্স অত্থস্স নিচ্ছিতভাৰতো ভৰঙ্গচিত্তেন সহাৰট্ঠানাভাৰতো উপক্কিলেসানং আগন্তুকতাতি আহ – ‘‘অসহজাতেহী’’তিআদি. রাগাদযো উপেচ্চ চিত্তসন্তানং কিলিস্সন্তি ৰিবাধেন্তি উপতাপেন্তি চাতি আহ – ‘‘উপক্কিলেসেহীতি রাগাদীহী’’তি. ভৰঙ্গচিত্তস্স নিপ্পরিযাযতো উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠতা নাম নত্থি অসংসট্ঠভাৰতো, একসন্ততিপরিযাপন্নতায পন সিযা উপক্কিলিট্ঠতাপরিযাযোতি আহ – ‘‘উপক্কিলিট্ঠং নামাতি ৰুচ্চতী’’তি. ইদানি তমত্থং উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তেন ভিন্নসন্তানগতাযপি নাম ইরিযায লোকে গারয্হতা দিস্সতি, পগেৰ একসন্তানগতায ইরিযাযাতি ইমং ৰিসেসং দস্সেতি. তেনাহ – ‘‘জৰনক্খণে…পে… উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতী’’তি.

৫০. দসমে ভৰঙ্গচিত্তমেৰ চিত্তন্তি ‘‘পভস্সরমিদং, ভিক্খৰে, চিত্ত’’ন্তি ৰুত্তং ভৰঙ্গচিত্তমেৰ. যদগ্গেন ভৰঙ্গচিত্তং তাদিসপচ্চযসমৰাযে উপক্কিলিট্ঠং নাম ৰুচ্চতি, তদগ্গেন তব্বিধুরপচ্চযসমৰাযে উপক্কিলেসতো ৰিমুত্তন্তি ৰুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘উপক্কিলেসেহি ৰিপ্পমুত্তং নাম হোতী’’তি. সেসমেত্থ নৰমসুত্তে ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং.

পণিহিতঅচ্ছৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.