(১৪) ১. পঠমএতদগ্গৰগ্গো

এতদগ্গপদৰণ্ণনা

১৮৮. এতদগ্গেসু পঠমৰগ্গস্স পঠমে আদিম্হি দিস্সতীতি এত্থ অগ্গসদ্দোতি আনেত্ৰা যোজেতব্বং. অজ্জতগ্গেতি অজ্জদিৰসং আদিং কত্ৰাতি অত্থো. অঙ্গুলগ্গেনাতি অঙ্গুলিকোটিযা. অম্বিলগ্গন্তি অম্বিলকোট্ঠাসো. কোটিভূতাতি পরমকোটিভূতা তস্মিং ঠানে তাদিসানং অঞ্ঞেসং অভাৰতো. ততো এৰ সেট্ঠভূতাতিপি অগ্গা. এতদগ্গসন্নিক্খেপোতি এতদগ্গে ঠপনং অট্ঠুপ্পত্তিআদীহি চতূহিপি কারণেহি. মহাপঞ্ঞতায থেরেন এতদগ্গট্ঠানস্স লদ্ধভাৰং ৰিত্থারতো দস্সেতুং – ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. দ্ৰে পদন্তরানীতি কণ্ডম্বমূলে যুগন্ধরপব্বতেতি দ্ৰীসু ঠানেসু দ্ৰে পদানি দস্সেত্ৰা. মুণ্ডপীঠকন্তি যং সত্তঙ্গং পঞ্চঙ্গং ৰা ন হোতি, কেৰলং মুণ্ডকপীঠং, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অৰত্থরিত্ৰা নিসীদীতি বুদ্ধানুভাৰেন অজ্ঝোত্থরিত্ৰা নিসীদি. তেনাহ – ‘‘এৰং নিসীদন্তো’’তিআদি. কাযসক্খিং কত্ৰাতি নামকাযেন দেসনায সম্পটিচ্ছনৰসেন সক্খিভূতং কত্ৰা. কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মাতি ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো, তেন সব্বং অভিধম্মদেসনং সঙ্গণ্হাতি.

পাটিহারিযট্ঠানেতি যমকপাটিহারিযস্স কতট্ঠানে. পস্সথাতি তেসং বহুভাৰং সন্ধায ৰুত্তং. অস্সাতি মনুস্সসমূহস্স একভাৰং. আকপ্পন্তি আকারং. মহাজনোতি সদেৰকে লোকে সব্বো মহাজনো. যথা নিরযদস্সনং সংৰেগজননত্থং, এৰং দেৰলোকদস্সনম্পি সংৰেগজননত্থমেৰ ‘‘অনুপুব্বিকথাযং সগ্গকথা ৰিয এৰং সব্বসম্পত্তিসমুপেতোপি সগ্গো অনিচ্চো অদ্ধুৰো চৰনধম্মো’’তি. সজ্জেত্ৰাতি সমপণ্ণাসায মুচ্ছনাহি যথা কামেন নিৰাদেতুং সক্কা, এৰং সজ্জেত্ৰা.

পুথুজ্জনপঞ্চকং পঞ্হন্তি পুথুজ্জনপঞ্হং আদিং কত্ৰা পৰত্তিতং খীণাসৰপঞ্হপরিযন্তং পঞ্হপঞ্চকং. পঠমং…পে… পুচ্ছীতি পুথুজ্জনৰিসযে পঞ্হং পুচ্ছি. পটিসম্ভিদা যথাভিনীহারং যথাসকং ৰিপস্সনাভিনীহারেন পঠমভূমিযাদযো ৰিয পৰত্তিতৰিসযাতি ৰুত্তং – ‘‘তে অত্তনো অত্তনো পটিসম্ভিদাৰিসযে ঠত্ৰা কথযিংসূ’’তি. বুদ্ধৰিসযে পঞ্হং পুচ্ছীতি –

‘‘যে চ সঙ্খাতধম্মাসে, যে চ সেখা পুথূ ইধ;

তেসং মে নিপকো ইরিযং, পুট্ঠো পব্রূহি মারিসা’’তি. (সু. নি. ১০৪৪) –

ইদং পঞ্হং পুচ্ছি. তত্থ সঙ্খাতধম্মাতি সঙ্খাতা ঞাতা চতুসচ্চধম্মা, যে চ সঙ্খাতধম্মা চতূহি মগ্গেহি পটিৰিদ্ধচতুসচ্চধম্মাতি অত্থো. ইমিনা অসেক্খা কথিতা. পুথু-সদ্দো উভযত্থপি যোজেতব্বো ‘‘যে পুথূ সঙ্খাতধম্মা, যে চ পুথূ সেখা’’তি. তেসন্তি তেসং দ্ৰিন্নং সেক্খাসেক্খপুগ্গলানং মে পুট্ঠোতি যোজেতব্বং, মযা পুট্ঠোতি অত্থো. ইরিযন্তি সেক্খাসেক্খভূমিযা আগমনপ্পটিপদং. ইরিযতি গচ্ছতি সেক্খভূমিং অসেক্খভূমিঞ্চ এতাযাতি ইরিযা, তং তেসং ইরিযং আগমনপ্পটিপদং মযা পুট্ঠো পব্রূহি কথেহীতি অত্থো. এৰং ভগৰা বুদ্ধৰিসযে পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমস্স নু খো, সারিপুত্ত, সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৰিত্থারেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি আহ. থেরো পঞ্হং ওলোকেত্ৰা ‘‘সত্থা মং সেক্খাসেক্খানং ভিক্খূনং আগমনপ্পটিপদং পুচ্ছতী’’তি পঞ্হে নিক্কঙ্খো হুত্ৰা ‘‘আগমনপ্পটিপদা নাম খন্ধাদিৰসেন বহূহিপি মুখেহি সক্কা কথেতুং, কতরাকারেন নু খো কথেন্তো সত্থু অজ্ঝাসযং গণ্হিতুং সক্খিস্সামী’’তি অজ্ঝাসযে কঙ্খি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং – ‘‘ধম্মসেনাপতি…পে… ন সক্কোতী’’তি. পুচ্ছিতপঞ্হং ৰিস্সজ্জেতুং পটিভানে অসতি দিসাৰিলোকনং সত্তানং সভাৰোতি দস্সেন্তো, ‘‘পুরত্থিম…পে... নাসক্খী’’তি আহ. তত্থ পঞ্হুপ্পত্তিট্ঠানন্তি পঞ্হুপ্পত্তিকারণং.

থেরস্স কিলমনভাৰং জানিত্ৰাতি ‘‘সারিপুত্তো পঞ্হে নিক্কঙ্খো, অজ্ঝাসযে মে কঙ্খমানো কিলমতী’’তি থেরস্স কিলমনভাৰং ঞত্ৰা. চতুমহাভূতিককাযপরিগ্গহন্তি এতেন খন্ধমুখেন নামরূপপরিগ্গহো ৰুত্তো. ‘‘ভূতমিদন্তি, সারিপুত্ত, সমনুপস্সসী’’তি হি ৰদন্তেন ভগৰতা খন্ধৰসেন নামরূপপরিগ্গহো দস্সিতো. এৰং কিরস্স ভগৰতো অহোসি ‘‘সারিপুত্তো মযা নযে অদিন্নে কথেতুং ন সক্খিস্সতি, দিন্নে পন নযে মমজ্ঝাসযং গহেত্ৰা খন্ধৰসেন কথেস্সতী’’তি. থেরস্স সহ নযদানেন সো পঞ্হো নযসতেন নযসহস্সেন উপট্ঠাসি. তেনাহ – ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৰা, অঞ্ঞাতং সুগতা’’তি.

অরূপাৰচরে পটিসন্ধি নাম ন হোতীতি বোধিসম্ভারসম্ভরণস্স অনোকাসভাৰতো ৰুত্তং. তেনাহ – ‘‘অভব্বট্ঠানত্তা’’তি, লদ্ধব্যাকরণানং বোধিসত্তানং উপ্পত্তিযা অভব্বদেসত্তাতি অত্থো. রূপাৰচরে নিব্বত্তীতি কম্মৰসিতাসম্ভৰতো অরূপাৰচরে অনিব্বত্তিত্ৰা রূপাৰচরে নিব্বত্তি.

পরোসহস্সন্তিআদিনা পরোসহস্সজাতকং দস্সেতি. তত্থ পরোসহস্সম্পীতি অতিরেকসহস্সম্পি. সমাগতানন্তি সন্নিপতিতানং ভাসিতস্স অত্থং জানিতুং অসক্কোন্তানং বালানং. কন্দেয্যুং তে ৰস্সসতং অপঞ্ঞাতি তে এৰং সমাগতা অপঞ্ঞা ইমে বালত্তা সসা ৰিয ৰস্সসতম্পি ৰস্সসহস্সম্পি রোদেয্যুং পরিদেৰেয্যুং. রোদমানাপি পন অত্থং ৰা কারণং ৰা নেৰ জানেয্যুন্তি দীপেতি. একোৰ সেয্যো পুরিসো সপঞ্ঞোতি এৰরূপানং বালানং পরোসহস্সতোপি একো পণ্ডিতপুরিসোৰ সেয্যো ৰরতরোতি অত্থো. কীদিসো সপঞ্ঞোতি আহ – ‘‘যো ভাসিতস্স ৰিজানাতি অত্থ’’ন্তি, অযং জেট্ঠন্তেৰাসিকো ৰিয যো ভাসিতস্স অত্থং জানাতি, সো তাদিসো সপঞ্ঞো ৰরতরোতি অত্থো. দুতিযে পরোসতজাতকে ঝাযেয্যুন্তি যাথাৰতো অত্থং জানিতুং সমাহিতা হুত্ৰা চিন্তেয্যুং. সেসমেত্থ ৰুত্তনযমেৰ.

ততিযজাতকে যে সঞ্ঞিনোতি ঠপেত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনলাভিনো অৰসেসচিত্তকসত্তে দস্সেতি. তেপি দুগ্গতাতি তস্সা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা অলাভতো তেপি দুগ্গতা দুক্খং উপগতা সঞ্ঞীভৰে. ‘‘সঞ্ঞা রোগো সঞ্ঞা গণ্ডো সঞ্ঞা সল্ল’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৪) হি তে সঞ্ঞায আদীনৰদস্সিনো. যেপি অসঞ্ঞিনোতি অসঞ্ঞীভৰে নিব্বত্তে অচিত্তকসত্তে দস্সেতি. তেপি ইমিস্সাযেৰ সমাপত্তিযা অলাভতো দুগ্গতাযেৰ. ঝানসুখং অনঙ্গণং নিদ্দোসং যথাৰুত্তদোসাভাৰতো. বলৰচিত্তেকগ্গতাসভাৰেনপি তং অনঙ্গণং নাম জাতং. নেৰসঞ্ঞী নাসঞ্ঞীতি আহাতি অতীতে কির বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অরঞ্ঞাযতনে কালং করোন্তো অন্তেৰাসিকেহি পুট্ঠো ‘‘নেৰসঞ্ঞী নাসঞ্ঞী’’তি আহ. পুরিমজাতকে ৰুত্তনযেনেৰ তাপসা জেট্ঠন্তেৰাসিকস্স কথং ন গণ্হিংসু. বোধিসত্তো আভস্সরতো আগন্ত্ৰা আকাসে ঠত্ৰা ইমং গাথমাহ. তেন ৰুত্তং – ‘‘সেসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্ব’’ন্তি.

চতুত্থজাতকে (জা. ১.১.১৩৫) চন্দস্স ৰিয আভা এতস্সাতি চন্দাভং, ওদাতকসিণং. সূরিযাভন্তি সূরিযস্স ৰিয আভা এতস্সাতি সূরিযাভং, পীতকসিণং. যোধ পঞ্ঞায গাধতীতি যো পুগ্গলো ইধ সত্তলোকে ইদং কসিণদ্ৰযং পঞ্ঞায গাধতি, আরম্মণং কত্ৰা অনুপ্পৰিসতি, তত্থ ৰা পতিট্ঠহতি. অৰিতক্কেন দুতিযজ্ঝানেন আভস্সরূপগো হোতীতি সো পুগ্গলো তথা কত্ৰা পটিলদ্ধেন দুতিযেন ঝানেন আভস্সরব্রহ্মলোকূপগো হোতি. সেসং পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বন্তি ইমিনা ইমং দস্সেতি (জা. অট্ঠ. ১.১.১৩৫ চন্দাভজাতকৰণ্ণনা) – অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো অরঞ্ঞাযতনে কালং করোন্তো অন্তেৰাসিকেহি পুচ্ছিতো ‘‘চন্দাভং সূরিযাভ’’ন্তি ৰত্ৰা আভস্সরে নিব্বত্তো. তাপসা জেট্ঠন্তেৰাসিকস্স ন সদ্দহিংসু. বোধিসত্তো আগন্ত্ৰা আকাসে ঠিতো ইমং গাথং অভাসি.

পঞ্চমজাতকে আসীসেথেৰাতি আসাচ্ছেদং অকত্ৰা অত্তনো কম্মেসু আসং করেয্যেৰ. ন নিব্বিন্দেয্যাতি ন নিব্বেদং উপ্পাদেয্য, ন উক্কণ্ঠেয্যাতি অত্থো. ৰোতি নিপাতমত্তং. যথা ইচ্ছিন্তি অহঞ্হি সট্ঠিহত্থা নরকা উট্ঠানং ইচ্ছিং, সোম্হি তথেৰ জাতো, ততো উট্ঠিতোযেৰাতি দীপেতি.

অতীতে (জা. অট্ঠ. ৪.১৩.সরভমিগজাতকৰণ্ণনা) কির বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো সরভমিগযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা অরঞ্ঞে পটিৰসতি. রাজা মিগৰিত্তকো অহোসি থামসম্পন্নো. একদিৰসং গন্ত্ৰা অমচ্চে আহ – ‘‘যস্স পস্সেন মিগো পলাযতি, তেনেৰ সো দাতব্বো’’তি. অথেকদিৰসং সরভমিগো উট্ঠায রঞ্ঞো ঠিতট্ঠানেন পলাযি. অথ নং অমচ্চা উপ্পণ্ডেসুং. রাজা চিন্তেসি – ‘‘ইমে মং পরিহাসন্তি, মম পমাণং ন জানন্তী’’তি গাল়্হং নিৰাসেত্ৰা পত্তিকোৰ খগ্গং আদায ‘‘সরভং গণ্হিস্সামী’’তি ৰেগেন পক্খন্দি. অথ নং দিস্ৰা তীণি যোজনানি অনুবন্ধি. সরভো অরঞ্ঞং পাৰিসি. রাজাপি পাৰিসিযেৰ. তত্থ সরভমিগস্স গমনমগ্গে সট্ঠিহত্থমত্তো মহাপূতিপাতনরকআৰাটো অত্থি, সো তিংসহত্থমত্তং উদকেন পুণ্ণো তিণেহি চ পটিচ্ছন্নো. সরভো উদকগন্ধং ঘাযিত্ৰাৰ আৰাটভাৰং ঞত্ৰা থোকং ওসক্কিত্ৰা গতো. রাজা পন উজুকমেৰ আগচ্ছন্তো তস্মিং পতি.

সরভো তস্স পদসদ্দং অসুণন্তো নিৰত্তিত্ৰা তং অপস্সন্তো ‘‘নরকআৰাটে পতিতো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা আগন্ত্ৰা ওলোকেন্তো তং গম্ভীরে উদকে অপ্পতিট্ঠে কিলমন্তং দিস্ৰা তেন কতাপরাধং হদযে অকত্ৰা সঞ্জাতকারুঞ্ঞো ‘‘মা মযি পস্সন্তে ৰরাকো নস্সতু, ইমম্হা তং দুক্খা মোচেস্সামী’’তি আৰাটতীরে ঠিতো ‘‘মা ভাযি, মহারাজ, অহং তং দুক্খা মোচেস্সামী’’তি ৰত্ৰা অত্তনো পিযপুত্তং উদ্ধরিতুং উস্সাহং করোন্তো ৰিয তস্সুদ্ধরণত্থায সিলায যোগ্গং কত্ৰা ‘‘ৰিজ্ঝিস্সামী’’তি আগতং রাজানং সট্ঠিহত্থা নরকা উদ্ধরিত্ৰা অস্সাসেত্ৰা পিট্ঠিং আরোপেত্ৰা অরঞ্ঞা নীহরিত্ৰা সেনায অৰিদূরে ওতারেত্ৰা ওৰাদমস্স দত্ৰা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. রাজা সেনঙ্গপরিৰুতো নগরং গন্ত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায সকলরট্ঠৰাসিনো পঞ্চ সীলানি রক্খন্তূ’’তি ধম্মভেরিং চরাপেসি. মহাসত্তেন পন অত্তনো কতগুণং কস্সচি অকথেত্ৰা সাযং নানগ্গরসভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা অলঙ্কতসযনে সযিত্ৰা পচ্চূসকালে মহাসত্তস্স গুণং সরিত্ৰা উট্ঠায সযনপিট্ঠে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৰা পীতিপুণ্ণেন হদযেন উদানং উদানেন্তো ‘‘আসীসেথেৰ পুরিসো’’তিআদিনা ইমা ছ গাথা অভাসি.

তত্থ অহিতা হিতা চাতি দুক্খফস্সা সুখফস্সা চ, মরণফস্সা, জীৰিতফস্সাতিপি অত্থো. সত্তানঞ্হি মরণফস্সো অহিতো, জীৰিতফস্সো হিতো. তেসং অচিন্তিতো মরণফস্সো আগচ্ছতীতি দস্সেতি. অচিন্তিতম্পীতি মযা ‘‘আৰাটে পতিস্সামী’’তি ন চিন্তিতং, ‘‘সরভং মারেস্সামী’’তি চিন্তিতং. ইদানি পন মে চিন্তিতং নট্ঠং, অচিন্তিতমেৰ জাতন্তি উদানৰসেন ৰদতি. ভোগাতি যসপরিৰারা, এতে চিন্তামযা ন হোন্তি. তস্মা ঞাণৰতা ৰীরিযমেৰ কাতব্বন্তি ৰদতি. ৰীরিযৰতো হি অচিন্তিতম্পি হোতিযেৰ.

তস্সেতং উদানং উদানেন্তস্সেৰ অরুণং উট্ঠহি. পুরোহিতো পাতোৰ সুখসেয্যপুচ্ছনত্থং আগন্ত্ৰা দ্ৰারে ঠিতো তস্স উদানগীতসদ্দং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘রাজা হিয্যো মিগৰং অগমাসি, তত্থ সরভমিগং ৰিদ্ধো ভৰিস্সতি, তেন মঞ্ঞে উদানং উদানেতী’’তি. এৰং ব্রাহ্মণস্স রঞ্ঞো পরিপুণ্ণব্যঞ্জনং উদানং সুত্ৰা সুমজ্জিতে আদাসে মুখং ওলোকেন্তস্স ছাযা ৰিয রঞ্ঞা চ সরভেন চ কতকারণং পাকটং অহোসি, সো নখগ্গেন দ্ৰারং আকোটেসি. রাজা ‘‘কো এসো’’তি পুচ্ছি. অহং, দেৰ, পুরোহিতোতি. অথস্স দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা ‘‘ইতো এহাচরিযা’’তি আহ. সো পৰিসিত্ৰা রাজানং জযাপেত্ৰা একমন্তং ঠিতো ‘‘অহং, মহারাজ, তযা অরঞ্ঞে কতকারণং জানামি, ত্ৰং একং সরভমিগং অনুবন্ধন্তো নরকে পতিতো, অথ নং সো সরভো সিলায যোগ্গং কত্ৰা নরকতো উদ্ধরি, সো ত্ৰং তস্স গুণং সরিত্ৰা উদানং উদানেসী’’তি ৰত্ৰা ‘‘সরভং গিরিদুগ্গস্মি’’ন্তিআদিনা দ্ৰে গাথা অভাসি.

তত্থ অনুসরীতি অনুবন্ধি. ৰিক্কন্তন্তি উদ্ধরণত্থায কতপরক্কমং. অনুজীৰসীতি উপজীৰসি, তস্সানুভাৰেন তযা জীৰিতং লদ্ধন্তি অত্থো. সমুদ্ধরীতি উদ্ধরণং অকাসি. সিলায যোগ্গং সরভো করিত্ৰাতি সিলায সোপানসদিসায নরকতো উদ্ধরণযোগ্গতং করিত্ৰা. অলীনচিত্তন্তি সঙ্কোচং অপ্পত্তচিত্তং. ত মিগং ৰদেসীতি সুৰণ্ণসরভমিগং ইধ সিরিসযনে নিপন্নো ৰণ্ণেসি. তং সুত্ৰা রাজা, ‘‘অযং মযা সদ্ধিং ন মিগৰং আগতো, সব্বঞ্চ পৰত্তিং জানাতি, কথং নু খো জানাতি, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘কিং ত্ৰং নু তত্থেৰা’’তি নৰমগাথমাহ. তত্থ ভিংসরূপন্তি কিং নু তে ঞাণং বলৰজাতিকং, তেনেতং জানাসীতি ৰদতি. ব্রাহ্মণো ‘‘নাহং সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো, ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৰা তযা কথিতগাথায পন ময্হং অত্থো উপট্ঠাতী’’তি দীপেন্তো ‘‘ন চেৰহ’’ন্তি দসমগাথমাহ. তত্থ সুভাসিতানন্তি ব্যঞ্জনং অমক্খেত্ৰা সুট্ঠু ভাসিতানং. অত্থং তদানেন্তীতি যো তেসং অত্থো, তং আনেন্তি উপধারেন্তীতি অত্থো. তদা পুরোহিতো ধম্মসেনাপতি অহোসি. তেনেৰাহ – ‘‘অতীতেপী’’তিআদি. সেসং উত্তানত্থমেৰ.

অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরৰত্থু

অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরাদযোতিআদীসু পন যাথাৰসরসগুণৰসেনাতি যথাসভাৰগুণৰসেন. পব্বজ্জাৰসেন পটিৰেধৰসেন সুচিরং সুনিপুণং রত্তিন্দিৰপরিচ্ছেদজাননৰসেন চ রত্তঞ্ঞুতা ৰেদিতব্বাতি তং দস্সেন্তো ‘‘ঠপেত্ৰা হি সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তিআদিমাহ. পাকটোৰ হোতীতি সতিপঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিকো পাকটো ৰিভূতো হোতি. অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞোতি সাৰকেসু সব্বপঠমং চত্তারি অরিযসচ্চানি ঞাতকোণ্ডঞ্ঞো. সব্বেসুপি এতদগ্গেসূতি সব্বেসুপি এতদগ্গসুত্তেসু, সব্বেসু ৰা এতদগ্গট্ঠপনেসু.

ধুরপত্তানীতি পত্তানং পমুখভূতানি বাহিরপত্তানি. নৰুতিহত্থানীতি মজ্ঝিমপুরিসস্স হত্থেন নৰুতিরতনানি. পদুমেনেৰ তং তং পদেসং উত্তরতি অতিক্কমতীতি পদুমুত্তরো, ভগৰা. গন্ধদামমালাদামাদীহীতি আদিসদ্দেন পত্তদামাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ গন্ধদামেহি কতমালা গন্ধদামং. লৰঙ্গতক্কোলজাতিপুপ্ফাদীহি কতমালা মালাদামং. তমালপত্তাদীহি কতমালা পত্তদামং. ৰঙ্গপট্টেতি ৰঙ্গদেসে উপ্পন্নঘনসুখুমৰত্থে. উত্তমসুখুমৰত্থন্তি কাসিকৰত্থমাহ.

তেপরিৰট্টধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তপরিযোসানেতি এত্থ ‘‘ইদং দুক্খং অরিযসচ্চ’’ন্তিআদিনা সচ্চৰসেন, ‘‘দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা কিচ্চৰসেন, ‘‘দুক্খং অরিযসচ্চং পরিঞ্ঞাত’’ন্তিআদিনা কতৰসেন চ তীহি আকারেহি পরিৰট্টেত্ৰা চতুন্নং সচ্চানং দেসিতত্তা তযো পরিৰট্টা এতস্স অত্থীতি তিপরিৰট্টং, তিপরিৰট্টমেৰ তেপরিৰট্টং, তেপরিৰট্টঞ্চ তং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্চাতি তেপরিৰট্টধম্মচক্কপ্পৰত্তনং, তদেৰ সুত্তন্তং, তস্স পরিযোসানেতি অত্থো.

সালিগব্ভং ফালেত্ৰা আদাযাতি সালিগব্ভং ফালেত্ৰা তত্থ লব্ভমানং সালিখীররসং আদায. অনুচ্ছৰিকন্তি বুদ্ধানং অনুচ্ছৰিকং খীরপাযসং পচাপেম. ৰেণিযো পুরিসভাৰৰসেন বন্ধিত্ৰা কলাপকরণে কলাপগ্গং. খলে কলাপানং ঠপনদিৰসে খলগ্গং. মদ্দিত্ৰা ৰীহীনং রাসিকরণদিৰসে খলভণ্ডগ্গং. কোট্ঠেসু হি ধঞ্ঞস্স পক্খিপনদিৰসে কোট্ঠগ্গং.

দ্ৰে গতিযোতি দ্ৰে এৰ নিপ্ফত্তিযো, দ্ৰে নিট্ঠাতি অত্থো. তস্মিং কুমারে সব্বঞ্ঞুতং পত্তেতি কোণ্ডঞ্ঞমাণৰস্সেৰ লদ্ধিযং ঠত্ৰা ইতরেপি ছ জনা পুত্তে অনুসাসিংসু. বোধিরুক্খমূলে পাচীনপস্সং অচলট্ঠানং নাম, যং ‘‘ৰজিরাসন’’ন্তিপি ৰুচ্চতি. মহতং মহতিযো ৰহতীতি ‘‘পাচীনমুখো’’তি অৰত্ৰা ‘‘পাচীনলোকধাতুঅভিমুখো’’তি ৰুত্তং. মংসচক্খুপি লোকনাথস্স অপ্পটিঘাতং মহাৰিসযঞ্চাতি. চতুরঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ, অট্ঠি চ অৰসিস্সতূ’’তিআদিনা (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২২, ২৩৭; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬) ৰুত্তচতুরঙ্গসমন্নাগতং.

ইদং পন সব্বমেৰাতি ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেস্সামী’’তিআদিনযপ্পৰত্তং (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪১; মহাৰ. ১০) সব্বমেৰ. পরিৰিতক্কমত্তমেৰ তথা অত্থসিদ্ধিযা অভাৰতো. পুপ্ফিতফলিতং কত্ৰাতি অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাহি সব্বপালিফুল্লং, মগ্গফলেহি সব্বসো ফলভারভরিতঞ্চ করোন্তো পুপ্ফিতং ফলিতং কত্ৰা. অপক্কমিতুকামো হুত্ৰাতি দ্ৰেপি অগ্গসাৰকে অত্তনো নিপচ্চকারং করোন্তে দিস্ৰা তেসং গুণাতিরেকতং বহু মঞ্ঞন্তো বুদ্ধানং সন্তিকা অপক্কমিতুকামো হুত্ৰা. তত্থেৰাতি ছদ্দন্তদহতীরেযেৰ.

সারিপুত্ত-মোগ্গল্লানত্থেরৰত্থু

১৮৯-১৯০. দুতিযততিযেসু ইদ্ধিমন্তানন্তি এত্থ মন্ত-সদ্দো অতিসযত্থৰিসযোতি থেরস্স অতিসযিকইদ্ধিতং দস্সেতুং – ‘‘ইদ্ধিযা সম্পন্নান’’ন্তি ৰুত্তং. সহ পংসূহি কীল়িংসূতি সহপংসুকীল়িতা. ইধলোকত্তভাৰমেৰাতি দিট্ঠধম্মিকঅত্তভাৰমেৰ. সোল়স পঞ্ঞা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতোতি মজ্ঝিমনিকাযে অনুপদসুত্তন্তদেসনায ‘‘মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো, পুথুপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো, হাসপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো, জৰনপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো, তিক্খপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো, নিব্বেধিকপঞ্ঞো, ভিক্খৰে, সারিপুত্তো’’তি (ম. নি. ৩.৯৩) এৰমাগতা মহাপঞ্ঞাদিকা ছ, তস্মিংযেৰ সুত্তে আগতা নৰানুপুব্বৰিহারসমাপত্তিপঞ্ঞা, অরহত্তমগ্গপঞ্ঞাতি ইমা সোল়সৰিধা পঞ্ঞা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা সচ্ছিকত্ৰা ঠিতো.

পঞ্হসাকচ্ছন্তি পঞ্হস্স পুচ্ছনৰসেন ৰিস্সজ্জনৰসেন চ সাকচ্ছং করোতি. অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গন্তি এতং অনুবন্ধনস্স কারণৰচনং. ইদঞ্হি ৰুত্তং হোতি – যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধেয্যং. কস্মা? যস্মা ইদং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধনং নাম অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গং, ঞাতো চেৰ উপগতো চ মগ্গোতি অত্থো. অথ ৰা অত্থিকেহি অম্হেহি মরণে সতি অমতেনপি ভৰিতব্বন্তি এৰং কেৰলং অত্থীতি উপঞ্ঞাতং, অনুমানঞাণেন উপগন্ত্ৰা ঞাতং নিব্বানং নাম অত্থি, তং মগ্গন্তো পরিযেসন্তোতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

নেসং পরিসাযাতি দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানং পরিৰারভূতপরিসায. দ্ৰে অগ্গসাৰকেতি সারিপুত্তমোগ্গল্লানে দ্ৰে মহানুভাৰে সাৰকে. ঠানন্তরেতি অগ্গসাৰকত্তসঞ্ঞিতে ঠানন্তরে ঠপেসি. কস্মা পনেত্থ ‘‘অগ্গসাৰকে’’তি অৰত্ৰা ‘‘মহাসাৰকে’’তি ৰুত্তং. যদি অঞ্ঞেপি মহাথেরা অভিঞ্ঞাতাদিগুণৰিসেসযোগেন ‘‘মহাসাৰকা’’তি ৰত্তব্বতং লভন্তি, ইমেযেৰ পন সাৰকেসু অনঞ্ঞসাধারণভূতা ৰিসেসতো ‘‘মহাসাৰকা’’তি ৰত্তব্বাতি দস্সনত্থং ‘‘দ্ৰেপি মহাসাৰকে’’তি ৰুত্তং.

মহাকস্সপত্থেরৰত্থু

১৯১. চতুত্থে যস্মা ধুতৰাদধুতধম্মধুতঙ্গানি ধুতমূলকানি, তস্মা ‘‘ধুতো ৰেদিতব্বো’’তি আরদ্ধং, তত্থ কিলেসে ধুনি ধুতৰাতি ধুতো, ধুতকিলেসো পুগ্গলো, কিলেসধুননো ৰা ধম্মো, কিলেসধুননো ধম্মোতি চ সপুব্বভাগো অরিযমগ্গো দট্ঠব্বো. তং ধুতসঞ্ঞিতং কিলেসধুননধম্মং ৰদতি, পরে তত্থ পতিট্ঠাপেতীতি ধুতৰাদো. চতুক্কঞ্চেত্থ সম্ভৰতীতি তং দস্সেতুং – ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি আরদ্ধং. তযিদন্তি নিপাতো, তস্স সো অযন্তি অত্থো. ধুতভূতস্স ধুতভূতা ধম্মা ধুতধম্মা. অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা হেট্ঠা ৰুত্তা এৰ. কিলেসে সম্মা লিখতি তচ্ছতীতি সল্লেখো, কিলেসজেগুচ্ছী, তস্স ভাৰো সল্লেখতা. দ্ৰীহিপি কামেহি ৰিৰিচ্চতীতি পৰিৰেকো, যোনিসোমনসিকারবহুলো পুগ্গলো, তস্স ভাৰো পৰিৰেকতা. ইমিনা সরীরট্ঠপনমত্তেন অত্থীতি ইদমট্ঠি ত্থ-কারস্স ট্ঠ-কারং কত্ৰা, তস্স ভাৰো ইদমট্ঠিতা, ইমেহি ৰা কুসলধম্মেহি অত্থি ইদমট্ঠি, যেন ঞাণেন ‘‘পব্বজিতেন নাম পংসুকূলিকঙ্গাদীসু পতিট্ঠিতেন ভৰিতব্ব’’ন্তি যথানুসিট্ঠং ধুতগুণে সমাদিযতি চেৰ পরিহরতি চ, তং ঞাণং ইদমট্ঠিতা. তেনাহ – ‘‘ইদমট্ঠিতা ঞাণমেৰা’’তি. ধুতধম্মা নামাতি ধুতঙ্গসেৰনায পটিপক্খভূতানং পাপধম্মানং ধুননৰসেন পৰত্তিযা ধুতোতি লদ্ধনামায ধুতঙ্গচেতনায উপকারকা ধম্মাতি কত্ৰা ধুতধম্মা নাম. অনুপতন্তীতি তদন্তোগধা তপ্পরিযাপন্না হোন্তি তদুভযস্সেৰ পৰত্তিৰিসেসভাৰতো. পটিক্খেপৰত্থূসূতি ধুতঙ্গসেৰনায পটিক্খিপিতব্বৰত্থূসু পহাতব্বৰত্থূসু.

পংসুকূলিকঙ্গং…পে… নেসজ্জিকঙ্গন্তি উদ্দেসোপি পেয্যালনযেন দস্সিতো. যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২২ আদযো) ৰিত্থারতো ৰুত্তং. ধুতৰাদগ্গহণেনেৰ থেরস্স ধুতভাৰোপি গহিতো হোতীতি ‘‘ধুতৰাদান’’ন্তেৰ ৰুত্তং. অযং মহাতি অভিনীহারাদিমহন্ততাযপি সাসনস্স উপকারিতাযপি অযং থেরো মহা, গুণমহন্ততায পসংসাৰচনমেৰ ৰা এতং থেরস্স যদিদং মহাকস্সপোতি যথা ‘‘মহামোগ্গল্লানো’’তি.

সত্থু ধম্মদেসনায ৰত্থুত্তযে সঞ্জাতপ্পসাদতায উপাসকভাৰে ঠিতত্তা ৰুত্তং – ‘‘উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠাযা’’তিআদি. এতস্স অগ্গভাৰস্সাতি যোজেতব্বং. সচ্চকারোতি সচ্চভাৰাৰহো কারো, অৰিসংৰাদনৰসেন ৰা তদত্থসাধনোতি অত্থো. কোলাহলন্তি কুতূহলৰিপ্ফারো. সত্থা সত্তমে সত্তমে সংৰচ্ছরে ধম্মং কথেন্তো সত্তানং সৰনযোগ্গং কালং সল্লক্খেন্তো দিৰা সাযন্হসমযং কথেতি, রত্তিযং সকলযামং. তেনাহ – ‘‘ব্রাহ্মণো ব্রাহ্মণে আহ – ‘ভোতি কিং রত্তিং ধম্মং সুণিস্সসি দিৰা’’’তি. ৰিস্সাসিকোতি ৰিস্সাসিকভাৰো. ‘‘ততো পট্ঠায সো’’তি ৰা পাঠো.

দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি পূরিতপারমিস্সাতি ইদং সা পরম্পরায সোতপতিতং অত্থং গহেত্ৰা আহ. অদিন্নৰিপাকস্সাতি অৰিপক্কৰিপাকস্স. ভদ্দকে কালেতি যুত্তে কালে. নক্খত্তন্তি নক্খত্তেন লক্খিতং ছণং. তস্মিং তস্মিঞ্হি নক্খত্তে অনুভৰিতব্বছণানি নক্খত্তানি নাম, ইতরানি পন ছণানি নাম. সম্মাপতিতদুক্খতো ৰিমোচনেন ততো নিয্যানাৰহতায ইচ্ছিতত্থস্স লভাপনতো চ নিয্যানিকং. তেসন্তি সুৰণ্ণপদুমানং. ওলম্বকাতি সুৰণ্ণরতনৰিচিত্তা রতনদামা. পুঞ্ঞনিযামেনাতি পুঞ্ঞানুভাৰসিদ্ধেন নিযামেন. স্ৰস্স বারাণসিরজ্জং দাতুং কতোকাসো. ফুস্সরথন্তি মঙ্গলরথং. সেতচ্ছত্তউণ্হীসৰালবীজনিখগ্গমণিপাদুকানি পঞ্চৰিধং রাজককুধভণ্ডন্তি ৰদন্তি. ইধ পন সেতচ্ছত্তং ৰিসুং গহিতন্তি সীহাসনং পঞ্চমং কত্ৰা ৰদন্তি. পারুপনকণ্ণন্তি পারুপনৰত্থস্স দসন্তং. দিব্বৰত্থদাযিপুঞ্ঞানুভাৰচোদিতো ‘‘ননু তাতা থূল’’ন্তি আহ. অহো তপস্সীতি অহো কপণো অহং রাজাতি অত্থো. বুদ্ধানং সদ্দহিত্ৰাতি বুদ্ধানং সাসনং সদ্দহিত্ৰা. চঙ্কমনসতানীতি ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো. তেন হি অগ্গিসালাদীনি পব্বজিতসারুপ্পানি ঠানানি সঙ্গণ্হাতি.

সাধুকীল়িতন্তি অরিযানং পরিনিব্বুতট্ঠানে কাতব্বসক্কারং ৰদতি. নপ্পমজ্জি, নিরোগা অয্যাতি পুচ্ছিতাকারদস্সনং. পরিনিব্বুতা দেৰাতি দেৰী পটিৰচনং অদাসি. পটিযাদেত্ৰাতি নিয্যাতেত্ৰা. সমণকপব্বজ্জন্তি সমিতপাপেহি অরিযেহি অনুট্ঠাতব্বপব্বজ্জং. সো হি রাজা পচ্চেকবুদ্ধানং ৰেসস্স দিট্ঠত্তা ‘‘ইদমেৰ ভদ্দক’’ন্তি তাদিসংযেৰ লিঙ্গং গণ্হি. তত্থেৰাতি ব্রহ্মলোকে এৰ. ৰীসতিমে ৰস্সে সম্পত্তেতি আহরিত্ৰা সম্বন্ধো. ব্রহ্মলোকতো চৰিত্ৰা নিব্বত্তত্তা, ব্রহ্মচরিযাধিকারস্স চ চিরকালসম্ভূতত্তা ‘‘এৰরূপং কথং মা কথেথা’’তি আহ. ৰীসতি ধরণানি নিক্খন্তি ৰদন্তি, পঞ্চপলং নিক্খন্তি অপরে. ইত্থাকরোতি ইত্থিরতনস্স উপ্পত্তিট্ঠানং. অয্যধীতাতি অম্হাকং অয্যস্স ধীতা, ভদ্দকাপিলানীতি অত্থো. সমানপণ্ণন্তি সদিসপণ্ণং সদিসলেখং কুমারস্স কুমারিকায চ যুত্তং পণ্ণলেখং. তে পুরিসা সমাগতট্ঠানতো মগধরট্ঠে মহাতিত্থগামং মদ্দরট্ঠে সাগলনগরঞ্চ উদ্দিস্স অপক্কমন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিস্সজ্জন্তা নাম হোন্তীতি ‘‘ইতো চ এত্তো চ পেসেসু’’ন্তি ৰুত্তা.

পুপ্ফদামন্তি হত্থিহত্থপ্পমাণং পুপ্ফদামং. তানীতি তানি উভোহি গন্থাপিতানি দ্ৰে পুপ্ফদামানি. তেতি উভো ভদ্দা চেৰ পিপ্পলিকুমারো চ. লোকামিসেনাতি কামস্সাদেন. অসংসট্ঠাতি ন সংযুত্তা ঘটে জলন্তেন ৰিয পদীপেন অজ্ঝাসযে সমুজ্জলন্তেন ৰিমোক্খবীজেন সমুস্সাহিতচিত্তত্তা. যন্তবদ্ধানীতি সস্সসম্পাদনত্থং তত্থ তত্থ দ্ৰারকৰাটযোজনৰসেন বদ্ধানি নিক্খমনতুম্বানি. কম্মন্তোতি কসিকম্মকরণট্ঠানং. দাসিকগামাতি দাসানং ৰসনগামা. ওসারেত্ৰাতি পক্খিপিত্ৰা. আকপ্পকুত্তৰসেনাতি আকারৰসেন কিরিযাৰসেন. অননুচ্ছৰিকন্তি পব্বজিতভাৰস্স অননুরূপং. তস্স মত্থকেতি দ্ৰেধাপথস্স দ্ৰিধাভূতট্ঠানে. এতেসং সঙ্গহং কাতুং ৰট্টতীতি নিসীদতীতি সম্বন্ধো. সা পন তত্থ সত্থু নিসজ্জা এদিসীতি দস্সেতুং – ‘‘নিসীদন্তো পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যা বুদ্ধানং অপরিমিতকালসম্ভূতাচিন্তেয্যাপরিঞ্ঞেয্যপুঞ্ঞসম্ভারূপচযনিব্বত্তা রূপপ্পভাৰবুদ্ধগুণৰিজ্জোতিতা দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনসমুজ্জলিতা ব্যামপ্পভাকেতুমালালঙ্কতা সভাৰসিদ্ধিতায অকিত্তিমা রূপকাযসিরী, তংযেৰ মহাকস্সপস্স অদিট্ঠপুব্বপ্পসাদসংৰদ্ধনত্থং অনিগ্গূহিত্ৰা নিসিন্নো ভগৰা ‘‘বুদ্ধৰেসং গহেত্ৰা…পে… নিসীদী’’তি ৰুত্তো. অসীতিহত্থপ্পদেসং ব্যাপেত্ৰা পৰত্তিযা অসীতিহত্থাতি ৰুত্তা. সতসাখোতি বহুসাখো অনেকসাখো. সুৰণ্ণৰণ্ণোৰ অহোসি নিরন্তরং বুদ্ধরস্মীহি সমন্ততো সমোকিণ্ণভাৰতো.

তীসু ঠানেসূতি দূরতো নাতিদূরে আসন্নেতি তীসু ঠানেসু. তীহি ওৰাদেহীতি ‘‘তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৰং সিক্খিতব্বং ‘তিব্বং মে হিরোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠিতং ভৰিস্সতি থেরেসু নৰেসু মজ্ঝিমেসূ’তি. এৰঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৰং সিক্খিতব্বং ‘যং কিঞ্চি ধম্মং সুণিস্সামি কুসলূপসংহিতং, সব্বং তং অট্ঠিং কত্ৰা মনসি করিত্ৰা সব্বং চেতসা সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতো ধম্মং সুণিস্সামী’তি, এৰঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, কস্সপ, এৰং সিক্খিতব্বং ‘সাতসহগতা চ মে কাযগতাসতি ন ৰিজহিস্সতী’তি, এৰঞ্হি তে, কস্সপ, সিক্খিতব্ব’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) ইমেহি তীহি ওৰাদেহি. এত্থ হি ভগৰা পঠমং ওৰাদং থেরস্স ব্রাহ্মণজাতিকত্তা জাতিমানপ্পহানত্থমভাসি, দুতিযং বাহুসচ্চং নিস্সায উপ্পজ্জনকঅহংকারপ্পহানত্থং, ততিযং উপধিসম্পত্তিং নিস্সায উপ্পজ্জনকঅত্তসিনেহপ্পহানত্থং. মুদুকা খো ত্যাযন্তি মুদুকা খো তে অযং. কস্মা পন ভগৰা এৰমাহ? থেরেন সহ চীৰরং পরিৰত্তেতুকামতায. কস্মা পরিৰত্তেতুকামো জাতোতি? থেরং অত্তনো ঠানে ঠপেতুকামতায. কিং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা নত্থীতি? অত্থি, এৰং পনস্স অহোসি ‘‘ইমেন চিরং ঠস্সন্তি, কস্সপো পন ৰীসতিৰস্সসতাযুকো, সো মযি পরিনিব্বুতে সত্তপণ্ণিগুহাযং ৰসিত্ৰা ধম্মৰিনযসঙ্গহং কত্ৰা মম সাসনং পঞ্চৰস্সসহস্সপরিমাণকালপ্পৰত্তনকং করিস্সতীতি অত্তনো ঠানে ঠপেসি. এৰং ভিক্খূ কস্সপস্স সুস্সূসিতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তী’’তি. তস্মা এৰমাহ.

চন্দূপমোতি চন্দসদিসো হুত্ৰা. কিং পরিমণ্ডলতায? নো, অপিচ খো যথা চন্দো গগনতলং পক্খন্দমানো ন কেনচি সদ্ধিং সন্থৰং ৰা সিনেহং ৰা আলযং ৰা করোতি, ন চ ন হোতি মহাজনস্স পিযো মনাপো, অযম্পি এৰং কেনচি সদ্ধিং সন্থৰাদীনং অকরণেন বহুজনস্স পিযো মনাপো চন্দূপমো হুত্ৰা খত্তিযকুলাদীনি চত্তারি কুলানি উপসঙ্কমতীতি অত্থো. অপকস্সেৰ কাযং অপকস্স চিত্তন্তি তেনেৰ সন্থৰাদীনং অকরণেন কাযঞ্চ চিত্তঞ্চ অপকড্ঢিত্ৰা, অপনেত্ৰাতি অত্থো. নিচ্চং নৰোতি নিচ্চনৰকোৰ, আগন্তুকসদিসো হুত্ৰাতি অত্থো. আগন্তুকো হি পটিপাটিযা সম্পত্তগেহং পৰিসিত্ৰা সচে নং ঘরসামিকা দিস্ৰা ‘‘অম্হাকম্পি পুত্তভাতরো ৰিপ্পৰাসং গন্ত্ৰা এৰং ৰিচরিংসূ’’তি অনুকম্পমানা নিসীদাপেত্ৰা ভোজেন্তি, ভুত্তমত্তোযেৰ ‘‘তুম্হাকং ভাজনং গণ্হথা’’তি উট্ঠায পক্কমতি, ন তেহি সদ্ধিং সন্থৰং ৰা করোতি, কিচ্চকরণীযানি ৰা সংৰিদহতি, এৰমযম্পি পটিপাটিযা সম্পত্তং ঘরং পৰিসিত্ৰা যং ইরিযাপথে পসন্না মনুস্সা দেন্তি, তং গহেত্ৰা ছিন্নসন্থৰো তেসং কিচ্চকরণীযে অব্যাৰটো হুত্ৰা নিক্খমতীতি দীপেতি.

অপ্পগব্ভোতি নপ্পগব্ভো, অট্ঠট্ঠানেন কাযপাগব্ভিযেন, চতুট্ঠানেন ৰচীপাগব্ভিযেন, অনেকট্ঠানেন মনোপাগব্ভিযেন চ ৰিরহিতোতি অত্থো. অট্ঠট্ঠানং কাযপাগব্ভিযং নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলভোজনসালজন্তাঘরনহানতিত্থভিক্খাচারমগ্গেসু অন্তরঘরপৰেসনে চ কাযেন অপ্পতিরূপকরণং. চতুট্ঠানং ৰচীপাগব্ভিযং নাম সঙ্ঘগণপুগ্গলঅন্তরঘরেসু অপ্পতিরূপৰাচানিচ্ছারণং. অনেকট্ঠানং মনোপাগব্ভিযং নাম তেসু তেসু ঠানেসু কাযৰাচাহি অজ্ঝাচারং অনাপজ্জিত্ৰাপি মনসা কামৰিতক্কাদীনং ৰিতক্কনং. সব্বেসম্পি ইমেসং পাগব্ভিযানং অভাৰেন অপ্পগব্ভো হুত্ৰা কুলানি উপসঙ্কমতীতি অত্থো. কস্সপসংযুত্তেন চ চন্দূপমপ্পটিপদাদিথেরস্স ধুতৰাদেসু অগ্গভাৰস্স বোধিতত্তা ৰুত্তং ‘‘এতদেৰ কস্সপসংযুত্তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৰা’’তি.

অনুরুদ্ধত্থেরৰত্থু

১৯২. পঞ্চমে ভোজনপপঞ্চমত্তন্তি গোচরগামে পিণ্ডায চরণাহারপরিভোগসঞ্ঞিতং ভোজনপপঞ্চমত্তং. দীপরুক্খানন্তি লোহদন্তকট্ঠমযানং মহন্তানং দীপরুক্খানং. লোহমযেসুপি হি তেসু দীপাধারেসু দীপরুক্খকাতি রুল়্হিরেসা দট্ঠব্বা. ওলম্বকদীপমণ্ডলদীপসঞ্চরণদীপাদিকা সেসদীপা.

অনুপরিযাযি পদক্খিণকরণৰসেন. অহং তেনাতি যেন তুয্হং অত্থো, অহং তেন পৰারেমি, তস্মা তং আহরাপেত্ৰা গণ্হাতি অত্থো. সুৰণ্ণপাতিযংযেৰস্স ভত্তং উপ্পজ্জীতি দেৰতানুভাৰেন উপ্পজ্জি, ন কিঞ্চি পচনকিচ্চং অত্থি. সত্ত মহাপুরিসৰিতক্কে ৰিতক্কেসীতি ‘‘অপ্পিচ্ছস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো মহিচ্ছস্সা’’তিআদিকে সত্ত মহাপুরিসৰিতক্কে ৰিতক্কেসি. অট্ঠমেতি ‘‘নিপ্পপঞ্চারামস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো পপঞ্চারামস্সা’’তি এতস্মিং পুরিসৰিতক্কে.

মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞাযাতি ‘‘অপ্পিচ্ছস্সাযং ধম্মো, নাযং ধম্মো মহিচ্ছস্সা’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০) মহাপুরিসৰিতক্কৰসেন আরদ্ধমত্তং মত্থকং পাপেতুং অসমত্থভাৰেন ঠিতং মম সঙ্কপ্পং জানিত্ৰা. মনোমযেনাতি মনোমযেন ৰিয মনসা নিম্মিতসদিসেন, পরিণামিতেনাতি অত্থো. ইদ্ধিযাতি ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৰিয হোতূ’’তি এৰং পৰত্তায অধিট্ঠানিদ্ধিযা.

যদা মে অহু সঙ্কপ্পোতি যস্মিং কালে ময্হং ‘‘কীদিসো নু খো অট্ঠমো মহাপুরিসৰিতক্কো’’তি পরিৰিতক্কো অহোসি, যদা মে অহু সঙ্কপ্পো, ততো মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায ইদ্ধিযা উপসঙ্কমি, উত্তরি দেসযীতি যোজনা. উত্তরি দেসযীতি ‘‘নিপ্পপঞ্চারামস্সাযং ধম্মো নিপ্পপঞ্চরতিনো, নাযং ধম্মো পপঞ্চারামস্স পপঞ্চরতিনো’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৮; অ. নি. ৮.৩০) ইমং অট্ঠমং মহাপুরিসৰিতক্কং পূরেন্তো উপরি দেসযি. তং পন দেসিতং দস্সেন্তো আহ – ‘‘নিপ্পপঞ্চরতো বুদ্ধো, নিপ্পপঞ্চমদেসযী’’তি, পপঞ্চা নাম রাগাদযো কিলেসা, তেসং ৰূপসমনতায তদভাৰতো চ লোকুত্তরধম্মা নিপ্পপঞ্চা নাম. যথা তং পাপুণাতি, তথা ধম্মং দেসেসি, সামুক্কংসিকং চতুসচ্চদেসনং অদেসযীতি অত্থো.

তস্সাহং ধম্মমঞ্ঞাযাতি তস্স সত্থু দেসনাধম্মং জানিত্ৰা. ৰিহাসিন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জন্তো ৰিহরিং. সাসনে রতোতি সিক্খত্তযসঙ্গহে সাসনে অভিরতো. তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তাতি পুব্বেনিৰাসঞাণং, দিব্বচক্খুঞাণং, আসৰক্খযঞাণন্তি ইমা তিস্সো ৰিজ্জা মযা অনুপ্পত্তা সচ্ছিকতা. ততো এৰ কতং বুদ্ধস্স সাসনং, অনুসিট্ঠি ওৰাদো অনুট্ঠিতোতি অত্থো.

ভদ্দিযত্থেরৰত্থু

১৯৩. ছট্ঠে উচ্চ-সদ্দেন সমানত্থো উচ্চা-সদ্দোতি আহ – ‘‘উচ্চাকুলিকানন্তি উচ্চে কুলে জাতান’’ন্তি. কাল়ী সা দেৰীতি কাল়ৰণ্ণতায কাল়ী সা দেৰী. কুলানুক্কমেন রজ্জানুপ্পত্তি মহাকুলিনস্সেৰাতি ৰুত্তং – ‘‘সোযেৰ চা’’তিআদি.

লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেরৰত্থু

১৯৪. সত্তমে রিত্তকোতি দেয্যৰত্থুরহিতো. গুণে আৰজ্জেত্ৰাতি ভগৰতো রূপগুণে চেৰ আকপ্পসম্পদাদিগুণে চ অত্তনো অধিপ্পাযং ঞত্ৰা অম্বপক্কস্স পটিগ্গহণং পরিভুঞ্জনন্তি এৰমাদিকে যথাউপট্ঠিতে গুণে আৰজ্জেত্ৰা.

পিণ্ডোলভারদ্ৰাজত্থেরৰত্থু

১৯৫. অট্ঠমে অভীতনাদভাৰেন সীহস্স ৰিয নাদো সীহনাদো, সো এতেসং অত্থীতি সীহনাদিকা, তেসং সীহনাদিকানং. গরহিতব্বপসংসিতব্বধম্মে যাথাৰতো জানন্তস্সেৰ গরহা পসংসা চ যুত্তরূপাতি আহ – ‘‘বুদ্ধা চ নামা’’তিআদি. খীণা জাতীতিআদীহি পচ্চৰেক্খণঞাণস্স ভূমিং দস্সেতি. তেন হি ঞাণেন অরিযসাৰকো পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘খীণা জাতী’’তিআদিং পজানাতি. কতমা পনস্স জাতি খীণা, কথঞ্চ পজানাতীতি? ন তাৰস্স অতীতা খীণা পুব্বেৰ খীণত্তা, ন অনাগতা অনাগতে ৰাযামাভাৰতো, ন পচ্চুপ্পন্না ৰিজ্জমানত্তা. যা পন মগ্গস্স অভাৰিতত্তা উপ্পজ্জেয্য একচতুপঞ্চৰোকারভৰেসু একচতুপঞ্চক্খন্ধপ্পভেদা জাতি, সা মগ্গস্স ভাৰিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা. তং সো মগ্গভাৰনায পহীনকিলেসে পচ্চৰেক্খিত্ৰা ‘‘কিলেসাভাৰে ৰিজ্জমানম্পি কম্মং আযতিং অপ্পটিসন্ধিকং হোতী’’তি জানন্তো পজানাতি.

ৰুসিতন্তি ৰুট্ঠং পরিৰুট্ঠং, কতং চরিতং নিট্ঠিতন্তি অত্থো. ব্রহ্মচরিযন্তি মগ্গব্রহ্মচরিযং. পুথুজ্জনকল্যাণকেন হি সদ্ধিং সত্ত সেক্খা মগ্গব্রহ্মচরিযং ৰসন্তি নাম, খীণাসৰো ৰুট্ঠৰাসো. তস্মা অরিযসাৰকো অত্তনো ব্রহ্মচরিযৰাসং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘ৰুসিতং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি পজানাতি. কতং করণীযন্তি চতূসু সচ্চেসু চতূহি মগ্গেহি পরিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিরিযাভাৰনাভিসমযৰসেন সোল়সৰিধং কিচ্চং নিট্ঠাপিতন্তি অত্থো. পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো হি তং কিচ্চং করোন্তি, খীণাসৰো কতকরণীযো. তস্মা অরিযসাৰকো অত্তনো করণীযং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘কতং করণীয’’ন্তি পজানাতি. নাপরং ইত্থত্তাযাতি ইদানি পুন ইত্থভাৰায এৰং সোল়সৰিধকিচ্চভাৰায, কিলেসক্খযায ৰা মগ্গভাৰনায কিচ্চং মে নত্থীতি পজানাতি. অথ ৰা ইত্থত্তাযাতি ইত্থভাৰতো ইমস্মা এৰংপকারা ইদানি ৰত্তমানক্খন্ধসন্তানা অপরং খন্ধসন্তানং ময্হং নত্থি, ইমে পন পঞ্চক্খন্ধা পরিঞ্ঞাতা তিট্ঠন্তি ছিন্নমূলকা রুক্খা ৰিয, তে চরিমকৰিঞ্ঞাণনিরোধেন অনুপাদানো ৰিয জাতৰেদো নিব্বাযিস্সন্তীতি পজানাতি.

মন্তাণিপুত্তপুণ্ণত্থেরৰত্থু

১৯৬. নৰমে অট্ঠারসসুপি ৰিজ্জাট্ঠানেসু নিপ্ফত্তিং গতত্তা ‘‘সব্বসিপ্পেসু কোৰিদো হুত্ৰা’’তি ৰুত্তং. অভিদযাঅব্ভঞ্ঞাৰহস্সেৰ ধম্মস্স তত্থ উপলব্ভনতো ‘‘মোক্খধম্মং অদিস্ৰা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ – ‘‘ইদং ৰেদত্তযং নামা’’তিআদি. তথা হি অনেন দুগ্গতিপরিমুচ্চনম্পি দুল্লভং, অভিঞ্ঞাপরিৰারানং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং লাভিতায সযং একদেসেন উপসন্তো পরমুক্কংসগতং উত্তমদমথসমথং অনঞ্ঞসাধারণং ভগৰন্তং সম্ভাৰেন্তো ‘‘অযং পুরিসো’’তিআদিমাহ. পিটকানি গহেত্ৰা আগচ্ছন্তীতি ফলভাজনানি গহেত্ৰা অস্সামিকায আগচ্ছন্তি. বুদ্ধানন্তি গারৰৰসেন বহুৰচননিদ্দেসো কতো. পরিভুঞ্জীতি দেৰতাহি পক্খিত্তদিব্বোজং ৰনমূলফলাফলং পরিভুঞ্জি. পত্তে পতিট্ঠাপিতসমনন্তরমেৰ হি দেৰতা তত্থ দিব্বোজং পক্খিপিংসু. সম্মসিত্ৰাতি পচ্চৰেক্খিত্ৰা, পরিৰত্তেত্ৰাতি চ ৰদন্তি. অরহত্তং পাপুণিংসূতি মহাদেৰত্থেরস্স অনুমোদনকথায অনুপুব্বিকথাসক্খিকায সুৰিসোধিতচিত্তসন্তানা অরহত্তং পাপুণিংসু.

দসহি কথাৰত্থূহীতি অপ্পিচ্ছকথা সন্তুট্ঠিকথা পৰিৰেককথা অসংসগ্গকথা ৰীরিযারম্ভকথা সীলসম্পদাকথা সমাধিসম্পদাকথা পঞ্ঞাসম্পদাকথা ৰিমুত্তিসম্পদাকথা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদাকথাতি ইমেহি দসহি কথাৰত্থূহি. জাতিভূমিরট্ঠৰাসিনোতি জাতিভূমিৰন্তদেসৰাসিনো, সত্থু জাতদেসৰাসিনোতি অত্থো. সীসানুলোকিকোতি পুরতো গচ্ছন্তস্স সীসং অনু অনু পস্সন্তো. ওকাসং সল্লক্খেত্ৰাতি সাকচ্ছায অৰসরং সল্লক্খেত্ৰা. সত্তৰিসুদ্ধিক্কমং পুচ্ছীতি ‘‘কিং নু খো, আৰুসো, সীলৰিসুদ্ধত্থং ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৫৭) সত্ত ৰিসুদ্ধিযো পুচ্ছি. ধম্মকথিকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি সৰিসেসেন দসকথাৰত্থুলাভিতায.

মহাকচ্চানত্থেরৰত্থু

১৯৭. দসমে সংখিত্তেন কথিতধম্মস্সাতি মধুপিণ্ডিকসুত্তন্তদেসনাসু ৰিয সঙ্খেপেন দেসিতধম্মস্স. তং দেসনং ৰিত্থারেত্ৰাতি তং সঙ্খেপদেসনং আযতনাদিৰসেন ৰিত্থারেত্ৰা. অত্থং ৰিভজমানানন্তি তস্সা সঙ্খেপদেসনায অত্থং ৰিভজিত্ৰা কথেন্তানং. অত্থৰসেন ৰাতি ‘‘এত্তকা এতস্স অত্থা’’তি অত্থৰসেন ৰা দেসনং পূরেতুং সক্কোন্তি. ব্যঞ্জনৰসেন ৰাতি ‘‘এত্তকানি এত্থ ব্যঞ্জনানি দেসনাৰসেন ৰত্তব্বানী’’তি ব্যঞ্জনৰসেন ৰা পূরেতুং সক্কোন্তি. অযং পন মহাকচ্চানত্থেরো উভযৰসেনপি সক্কোতি তস্স সঙ্খেপেন উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন সত্থু অজ্ঝাসযানুরূপং দেসনতো, তস্মা তত্থ অগ্গোতি ৰুত্তো. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘পাতোৰ সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠাযা’’তিআদিনা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ. অঞ্ঞেহীতি অঞ্ঞাসং ইত্থীনং কেসেহি অতিৰিয দীঘা. ন কেৰলঞ্চ দীঘা এৰ, অথ খো সিনিদ্ধনীলমুদুকঞ্চিকা চ. নিক্কেসীতি অপ্পকেসী যথা ‘‘অনুদরা কঞ্ঞা’’তি.

পণিযন্তি ৰিক্কেতব্বভণ্ডং. আৰজ্জেত্ৰাতি উপনিস্সযং কেসানং পকতিভাৰাপত্তিঞ্চ আৰজ্জেত্ৰা. গারৰেনাতি মুণ্ডসীসাপি থেরে গারৰেন একৰচনেনেৰ আগন্ত্ৰা. নিমন্তেত্ৰাতি স্ৰাতনায নিমন্তেত্ৰা. ইমিস্সা ইত্থিযাতি যথাৰুত্তসেট্ঠিধীতরমাহ. দিট্ঠধম্মিকোৰাতি অৰধারণং অট্ঠানপযুত্তং, দিট্ঠধম্মিকো যসপটিলাভোৰ অহোসীতি অত্থো. যসপটিলাভোতি চ ভৰসম্পত্তিপটিলাভো. সত্তসু হি জৰনচেতনাসু পঠমা দিট্ঠধম্মৰেদনীযফলা, পচ্ছিমা উপপজ্জৰেদনীযফলা, মজ্ঝে পঞ্চ অপরাপরিযৰেদনীযফলা, তস্মা পঠমং একং চেতনং ঠপেত্ৰা সেসা যথাসকং পরিপুণ্ণফলদাযিনো হোন্তি, পঠমচেতনায পন দিট্ঠধম্মিকো যসপটিলাভোৰ অহোসি.

পঠমএতদগ্গৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.