১৩. একপুগ্গলৰগ্গৰণ্ণনা

১৭০. একপুগ্গলস্সাতি একপুগ্গলৰগ্গস্স. তেনাহ – ‘‘পঠমে’’তি. একোতি গণনপরিচ্ছেদো, ততো এৰ দুতিযাদিপটিক্খেপত্থো. পধানাসহাযত্থোপি একসদ্দো হোতীতি তন্নিৰত্তনত্থং ‘‘গণনপরিচ্ছেদো’’তি আহ. সম্মুতিযা দেসনা সম্মুতিদেসনা. পরমত্থস্স দেসনা পরমত্থদেসনা. তত্থাতি সম্মুতিপরমত্থদেসনাসু, ন সম্মুতিপরমত্থেসু. তেনাহ – ‘‘এৰরূপা সম্মুতিদেসনা, এৰরূপা পরমত্থদেসনা’’তি. তত্রিদং সম্মুতিপরমত্থানং লক্খণং – যস্মিং ভিন্নে, বুদ্ধিযা ৰা অৰযৰৰিনিব্ভোগে কতে ন তংসমঞ্ঞা, সা ঘটপটাদিপ্পভেদা সম্মুতি, তব্বিপরিযাযেন পরমত্থা. ন হি কক্খল়ফুসনাদিসভাৰে সো নযো লব্ভতি. তত্থ রূপাদিধম্মসমূহং সন্তানৰসেন পৰত্তমানং উপাদায পুগ্গলৰোহারোতি পুগ্গলোতি সম্মুতিদেসনা. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. উপ্পাদৰযৰন্তো সভাৰধম্মা ন নিচ্চাতি অনিচ্চাতি আহ – ‘‘অনিচ্চন্তি পরমত্থদেসনা’’তি. এস নযো সেসপদেসুপি. ননু খন্ধদেসনাপি সম্মুতিদেসনাৰ. রাসট্ঠো ৰা হি খন্ধট্ঠো কোট্ঠাসট্ঠো ৰাতি? সচ্চমেতং, অযং পন খন্ধসমঞ্ঞা ফস্সাদীসু পৰত্ততজ্জাপঞ্ঞত্তি ৰিয পরমত্থসন্নিস্সযা তস্স আসন্নতরা, পুগ্গলসমঞ্ঞাদযো ৰিয ন দূরেতি পরমত্থসঙ্গহা ৰুত্তা. খন্ধসীসেন ৰা তদুপাদানসভাৰধম্মা এৰ গহিতা. ননু চ সভাৰধম্মা সব্বেপি সম্মুতিমুখেনেৰ দেসনং আরোহন্তি, ন সমুখেনাতি সব্বাপি দেসনা সম্মুতিদেসনাৰ সিযাতি? নযিদমেৰং, দেসেতব্বধম্মৰিভাগেন দেসনাৰিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হি সদ্দো কেনচি পৰত্তিনিমিত্তেন ৰিনা অত্থং পকাসেতীতি.

সম্মুতিৰসেন দেসনং সুত্ৰাতি ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো অত্তন্তপো হোতি অত্তপরিতাপানুযোগমনুযুত্তো’’তিআদিনা (পু. প. ১৭৪) সম্মুতিমুখেন পৰত্তিতদেসনং সুতমযঞাণুপ্পাদৰসেন সুত্ৰা. অত্থং পটিৰিজ্ঝিত্ৰাতি তদনুসারেন চতুসচ্চসঙ্খাতং অত্থং সহ ৰিপস্সনায মগ্গপঞ্ঞায পটিৰিজ্ঝিত্ৰা. মোহং পহাযাতি তদেকট্ঠকিলেসেহি সদ্ধিং অনৰসেসং মোহং পজহিত্ৰা. ৰিসেসন্তি অগ্গফলনিব্বানসঙ্খাতং ৰিসেসং. তেসন্তি তাদিসানং ৰেনেয্যানং. পরমত্থৰসেনাতি ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.৪৭১-৪৭৬ আদযো) পরমত্থধম্মৰসেন. সেসং অনন্তরনযে ৰুত্তসদিসমেৰ.

তত্রাতি তস্সং সম্মুতিৰসেন পরমত্থৰসেন চ দেসনাযং. দেসভাসাকুসলোতি নানাদেসভাসাসু কুসলো. তিণ্ণং ৰেদানন্তি নিদস্সনমত্তং, তিণ্ণং ৰেদানং সিপ্পুগ্গহণট্ঠানানম্পীতি অধিপ্পাযো. তেনেৰ সিপ্পুগ্গহণং পরতো ৰক্খতি. সিপ্পানি ৰা ৰিজ্জাট্ঠানভাৰেন ৰেদন্তোগধানি কত্ৰা ‘‘তিণ্ণং ৰেদান’’ন্তি ৰুত্তং. কথেতব্বভাৰেন ঠিতানি, ন কত্থচি সন্নিচিতভাৰেনাতি ৰেদানম্পি কথেতব্বভাৰেনেৰ ঠানং দীপেন্তো ‘‘গুহা তীণি নিহিতা ন গয্হন্তী’’তিআদিমিচ্ছাৰাদং পটিক্খিপতি. নানাৰিধা দেসভাসা এতেসন্তি নানাদেসভাসা.

পরমো উত্তমো অত্থো পরমত্থো, ধম্মানং যথাভূতসভাৰো. লোকসঙ্কেতমত্তসিদ্ধা সম্মুতি. যদি এৰং কথং সম্মুতিকথায সচ্চতাতি আহ – ‘‘লোকসম্মুতিকারণা’’তি, লোকসমঞ্ঞং নিস্সায পৰত্তনতোতি অত্থো. লোকসমঞ্ঞা হি অভিনিৰেসেন ৰিঞ্ঞেয্যা, নাঞ্ঞাপনা একচ্চস্স সুতস্স সাৰনা ৰিয ন মুসা অনতিধাৰিতব্বতো তস্সা. তেনাহ ভগৰা – ‘‘জনপদনিরুত্তিং নাভিনিৰেসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৰযে’’তি. ধম্মানন্তি সভাৰধম্মানং. ভূতকারণাতি যথাভূতকারণা যথাভূতং নিস্সায পৰত্তনতো. সম্মুতিং ৰোহরন্তস্সাতি ‘‘পুগ্গলো, সত্তো’’তিআদিনা লোকসমঞ্ঞং কথেন্তস্স.

হিরোত্তপ্পদীপনত্থন্তি লোকপালনকিচ্চে হিরোত্তপ্পধম্মে কিচ্চতো পকাসেতুং. তেসঞ্হি কিচ্চং সত্তসন্তানে এৰ পাকটং হোতীতি পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায তং ৰত্তব্বং. এস নযো সেসেসুপি. যস্মিঞ্হি চিত্তুপ্পাদে কম্মং উপ্পন্নং, তংসন্তানে এৰ তস্স ফলস্স উপ্পত্তি কম্মস্সকতা. এৰঞ্হি কতৰিঞ্ঞাণনাসো অকতাগমো চ নত্থীতি সা পুগ্গলাধিট্ঠানায এৰ দেসনায দীপেতব্বা. তেহি সত্তেহি কাতব্বপুঞ্ঞকিরিযা পচ্চত্তপুরিসকারো. সোপি সন্তানৰসেন নিট্ঠপেতব্বতো পুগ্গলাধিট্ঠানায এৰ কথায দীপেতব্বো. আনন্তরিযদীপনত্থন্তি চুতিঅনন্তরং ফলং অনন্তরং নাম, তস্মিং অনন্তরে নিযুত্তানি তংনিব্বত্তনেন অনন্তরকরণসীলানি, অনন্তরকরণপযোজনানি ৰাতি আনন্তরিযানি, মাতুঘাতাদীনি, তেসং দীপনত্থং. তানিপি হি সন্তানৰসেন নিট্ঠপেতব্বতো ‘‘মাতরং জীৰিতা ৰোরোপেতী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) পুগ্গলাধিট্ঠানায এৰ কথায দীপেতব্বানি, তথা ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০; ৰিভ. ৬৪২-৬৪৩) ‘‘সো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি একম্পি জাতি’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.১৪৮, ৩৮৪, ৪৩১; পারা. ১২), ‘‘অত্থি দক্খিণা দাযকতো ৰিসুজ্ঝতি, নো পটিগ্গাহকতো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩৮১) চ পৰত্তা ব্রহ্মৰিহারপুব্বেনিৰাসদক্খিণাৰিসুদ্ধিকথা পুগ্গলাধিট্ঠানা এৰ কত্ৰা দীপেতব্বা সত্তসন্তানৰিসযত্তা. ‘‘অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা (সং. নি. ১.২৪৯) ন সমযৰিমুত্তো পুগ্গলো’’তিআদিনা (পু. প. ২) চ পরমত্থকথং কথেন্তোপি লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থং পুগ্গলকথং কথেতি. এতেন ৰুত্তাৰসেসায কথায পুগ্গলাধিট্ঠানভাৰে পযোজনং সামঞ্ঞৰসেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. কামঞ্চেতং সব্বং অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকানং ৰসেন ৰুত্তং, পরিঞ্ঞাতৰত্থুকানম্পি পন এৰং দেসনা সুখাৰহা হোতি.

একপুগ্গলোতি ৰিসিট্ঠসমাচারাপস্সযৰিরহিতো একপুগ্গলো. বুদ্ধানঞ্হি সীলাদিগুণেন সদেৰকে লোকে ৰিসিট্ঠো নাম কোচি নত্থি, তথা সদিসোপি সমানকালে. তেনাহ – ‘‘ন ইমস্মিং লোকে পরস্মিং ৰা পন বুদ্ধেন সেট্ঠো সদিসো চ ৰিজ্জতী’’তি (ৰি. ৰ. ১০৪৭; কথা. ৭৯৯), তস্মা সদিসোপি কোচি নত্থি. হীনোপি অপস্সযভূতো নত্থেৰ. তেন ৰুত্তং – ‘‘ৰিসিট্ঠসমাচারাপস্সযৰিরহিতো একপুগ্গলো’’তি. যে চ সীলাদিগুণেহি নত্থি এতেসং সমাতি অসমা, পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা. তেহি সমো মজ্ঝে ভিন্নসুৰণ্ণনেক্খং ৰিয নিব্বিসিট্ঠোতি অসমসমট্ঠেনপি একপুগ্গলো অঞ্ঞস্স তাদিসস্স অভাৰা. তেন ৰুত্তং – ‘‘অসদিসট্ঠেনা’’তিআদি.

সত্তলোকো অধিপ্পেতো সত্তনিকাযে উপ্পজ্জনতো. মনুস্সলোকে এৰ উপ্পজ্জতি দেৰব্রহ্মলোকানং বুদ্ধানং উপ্পত্তিযা অনোকাসভাৰতো. কামদেৰলোকে তাৰ নুপ্পজ্জতি ব্রহ্মচরিযৰাসস্স অট্ঠানভাৰতো তথা অনচ্ছরিযভাৰতো. অচ্ছরিযধম্মা হি বুদ্ধা ভগৰন্তো. তেসং সা অচ্ছরিযধম্মতা দেৰত্তভাৰে ঠিতানং লোকে ন পাকটা হোতি যথা মনুস্সভূতানং. দেৰভূতে হি সম্মাসম্বুদ্ধে দিস্সমানং বুদ্ধানুভাৰং দেৰানুভাৰতোৰ লোকে দহতি, ন বুদ্ধানুভাৰতো. তথা সতি ‘‘অযং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি, ইস্সরকুত্তগ্গাহং ন ৰিস্সজ্জেতি, দেৰত্তভাৰস্স চ চিরকালাৰট্ঠানতো একচ্চসস্সতৰাদতো ন পরিমুচ্চতি. ব্রহ্মলোকে নুপ্পজ্জতীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. সত্তানং তাদিসগ্গাহৰিনিমোচনত্থঞ্হি বুদ্ধা ভগৰন্তো মনুস্সসুগতিযংযেৰ উপ্পজ্জন্তি, ন দেৰসুগতিযং. যস্মা ইমং চক্কৰাল়ং মজ্ঝে কত্ৰা ইমিনা সদ্ধিং চক্কৰাল়ানং দসসহস্সস্সেৰ জাতিক্খেত্তভাৰো দীপিতো ইতো অঞ্ঞস্স বুদ্ধানং উপ্পত্তিট্ঠানস্স তেপিটকে বুদ্ধৰচনে আগতট্ঠানস্স অভাৰতো. তস্মা ৰুত্তং – ‘‘ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে উপ্পজ্জতী’’তি.

ইধ উপ্পজ্জন্তোপি কস্মা জম্বুদীপে এৰ উপ্পজ্জতি, ন সেসদীপেসূতি? কেচি তাৰ আহু – ‘‘যস্মা পথৰিযা নাভিভূতা বুদ্ধভাৰসহা অচলট্ঠানভূতা বোধিমণ্ডভূমি জম্বুদীপে এৰ, তস্মা জম্বুদীপে এৰ উপ্পজ্জতী’’তি. এতেনেৰ ‘‘তত্থ মজ্ঝিমদেসে এৰ উপ্পজ্জতী’’তি এতম্পি সংৰণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং তথা ইতরেসম্পি অৰিজহিতট্ঠানানং তত্থেৰ লব্ভনতো. যস্মা পুরিমবুদ্ধানং মহাবোধিসত্তানং পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চ নিব্বত্তিযা সাৰকবোধিসত্তানং সাৰকবোধিযা অভিনীহারো সাৰকপারমিযা সম্ভরণপরিপাচনঞ্চ বুদ্ধক্খেত্তভূতে ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে জম্বুদীপে এৰ ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞত্থ. ৰেনেয্যজনৰিনযনত্থো চ বুদ্ধুপ্পাদো, তস্মা অগ্গসাৰকমহাসাৰকাদিৰেনেয্যৰিসেসাপেক্খায ইমস্মিং জম্বুদীপে এৰ বুদ্ধা নিব্বত্তন্তি, ন সেসদীপেসু. অযঞ্চ নযো সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি তেসং উত্তমপুরিসানং তত্থেৰ উপ্পত্তি সম্পত্তিচক্কানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞূপনিস্সযতায দট্ঠব্বা. তেন ৰুত্তং – অট্ঠকথাযং ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপে এৰ নিব্বত্তন্তীতি দীপং পস্সী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭; বু. ৰং. অট্ঠ. ২৭ অৰিদূরেনিদানকথা).

উভযম্পিদং ৰিপ্পকতৰচনমেৰ উপ্পাদকিরিযায ৰত্তমানকালিকত্তা. উপ্পজ্জমানোতি ৰা উপ্পজ্জিতুং সমত্থো. সত্তিঅত্থো চাযং মান-সদ্দো. যাৰতা হি সামত্থিযেন মহাবোধিসত্তানং চরিমভৰে উপ্পত্তি ইচ্ছিতব্বা, তত্থকেন বোধিসম্ভারসম্ভূতেন পরিপুণ্ণেন সমন্নাগতোতি অত্থো. ভেদোতি ৰিসেসো. তমেৰ হি তিৰিধং ৰিসেসং দস্সেতুং – ‘‘এস হী’’তিআদি ৰুত্তং. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স মহাভিনীহারস্স সিদ্ধকালতো পট্ঠায মহাবোধিসত্তো বুদ্ধভাৰায নিযতভাৰপ্পত্ততায বোধিসম্ভারপটিপদং পটিপজ্জমানো যথাৰুত্তসামত্থিযযোগেন উপ্পজ্জমানো নামাতি অত্থো উপ্পাদস্স একন্তিকত্তা. পরিযেসন্তোতি ৰিচিনন্তো. পরিপক্কগতে ঞাণেতি ইমিনা ততো পুব্বে ঞাণস্স অপরিপক্কতায এৰ লদ্ধাৰসরায কম্মপিলোতিযা ৰসেন বোধিসত্তো তথা মহাপধানং পদহীতি দস্সেতি. অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম ‘‘উপ্পন্নো হোতী’’তি ৰত্তব্বত্তা. আগতোৰ নাম হেতুসম্পদায সম্মদেৰ নিপ্ফন্নত্তা.

হিতত্থাযাতি লোকিযলোকুত্তরস্স হিতস্স সিদ্ধিযা. সুখত্থাযাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. তস্সাতি তস্স সত্তলোকস্স. সো পনাযং সত্তলোকো যেন অনুক্কমেন ধম্মাভিসমযং পাপুণি, তং তেনেৰ অনুক্কমেন দস্সেন্তো ‘‘মহাবোধিমণ্ডে’’তিআদিমাহ. যাৰজ্জদিৰসাতি এত্থ অজ্জ-সদ্দেন সাসনস্স অৰট্ঠানকালং ৰদতি. দেৰমনুস্সানন্তি উক্কট্ঠনিদ্দেসোতি দস্সেতুং – ‘‘ন কেৰল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এতেসম্পীতি নাগসুপণ্ণাদীনম্পি.

অযং পুচ্ছাতি ইমিনা ‘‘কতমো’’তি পদস্স সামঞ্ঞতো পুচ্ছাভাৰো দস্সিতো, ন ৰিসেসতোতি তস্স পুচ্ছাৰিসেসভাৰঞাপনত্থং মহানিদ্দেসে (মহানি. ১৫০) আগতা সব্বাপি পুচ্ছা অত্থুদ্ধারনযেন দস্সেতি ‘‘পুচ্ছা চ নামেসা’’তিআদিনা. অদিট্ঠং জোতীযতি এতাযাতি অদিট্ঠজোতনা. দিট্ঠং সংসন্দীযতি এতাযাতি দিট্ঠসংসন্দনা. সংসন্দনঞ্চ সাকচ্ছাৰসেন ৰিনিচ্ছযকরণং. ৰিমতিং ছিন্দতি এতাযাতি ৰিমতিচ্ছেদনা. অনুমতিযা পুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে’’তিআদি পুচ্ছায ‘‘কা তুম্হাকং অনুমতী’’তি অনুমতি পুচ্ছিতা হোতি. কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি কথেতুকম্যতায পুচ্ছা. লক্খণন্তি ঞাতুং ইচ্ছিতো যো কোচি সভাৰো. অঞ্ঞাতন্তি যেন কেনচি ঞাণেন অঞ্ঞাতভাৰমাহ. অদিট্ঠন্তি দস্সনভূতেন ঞাণেন পচ্চক্খং ৰিয অদিট্ঠতং. অতুলিতন্তি ‘‘এত্তকং এত’’ন্তি তুলাভূতেন অতুলিততং. অতীরিতন্তি তীরণভূতেন অকতঞাণকিরিযাসমাপনতং. অৰিভূতন্তি ঞাণস্স অপাকটভাৰং. অৰিভাৰিতন্তি ঞাণেন অপাকটকতভাৰং.

যেহি গুণৰিসেসেহি নিমিত্তভূতেহি ভগৰতি ‘‘তথাগতো’’তি অযং সমঞ্ঞা পৰত্তা, তংদস্সনত্থং ‘‘অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো’’তিআদি ৰুত্তং. গুণৰিসেসনেমিত্তিকানেৰ হি ভগৰতো সব্বানি নামানি. যথাহ –

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;

গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১৩১৩; উদা. অট্ঠ. ৫৩; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৭৬);

তথা আগতোতি এত্থ আকারনিযমনৰসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো. সামঞ্ঞজোতনাপি হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতীতি. পটিপদাগমনত্থো আগত-সদ্দো, ন ঞাণগমনত্থো ‘‘তথলক্খণং আগতো’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.৭৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০; উদা. অট্ঠ. ১৮) ৰিয, নাপি কাযগমনত্থো ‘‘আগতো খো মহাসমণো, মগধানং গিরিব্বজ’’ন্তিআদীসু (মহাৰ. ৬৩) ৰিয. তত্থ যদাকারনিযমনৰসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো, তংকরুণাপধানত্তা মহাকরুণামুখেন পুরিমবুদ্ধানং আগমনপ্পটিপদং উদাহরণৰসেন সামঞ্ঞতো দস্সেন্তো যং-তং-সদ্দানং একন্তসম্বন্ধভাৰতো ‘‘যথা সব্বলোক…পে… আগতা’’তি সাধারণতো ৰত্ৰা পুন তং পটিপদং মহাপধানসুত্তাদীসু (দী. নি. ২.১ আদযো) সম্বহুলনিদ্দেসেন সুপাকটানং আসন্নানঞ্চ ৰিপস্সিআদীনং ছন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং ৰসেন নিদস্সেন্তো ‘‘যথা ৰিপস্সী ভগৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ যেন অভিনীহারেনাতি মনুস্সত্তলিঙ্গসম্পত্তিহেতুসত্থুদস্সনপব্বজ্জাঅভিঞ্ঞাদিগুণসম্পত্তিঅধিকারচ্ছন্দানং ৰসেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন মহাপণিধানেন. সব্বেসঞ্হি বুদ্ধানং কাযপ্পণিধানং ইমিনাৰ অভিনীহারেন সমিজ্ঝতীতি. এৰং মহাভিনীহারৰিসেসেন ‘‘তথাগতো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি পারমিপূরণৰসেন দস্সেতুং – ‘‘যথা ৰিপস্সী ভগৰা…পে… কস্সপো ভগৰা দানপারমিং পূরেত্ৰা’’তিআদিমাহ.

এত্থ চ সুত্তন্তিকানং মহাবোধিপ্পটিপদায কোসল্লজননত্থং কা পনেতা পারমিযো, কেনট্ঠেন পারমিযো, কতিৰিধা চেতা, কো তাসং কমো, কানি লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি, কো পচ্চযো, কো সংকিলেসো, কিং ৰোদানং, কো পটিপক্খো, কা পটিপত্তি, কো ৰিভাগো, কো সঙ্গহো, কো সম্পাদনূপাযো, কিত্তকেন কালেন সম্পাদনং, কো আনিসংসো, কিঞ্চেতাসং ফলন্তি পারমীসু অযং ৰিত্থারকথা ৰেদিতব্বা. সা পনেসা ইচ্ছন্তেন দীঘাগমটীকাযং (দী. নি. টী. ১.৭) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা, ন ইধ দস্সিতা. যথাৰুত্তায পটিপদায যথাৰুত্তৰিভাগানং পারমীনং পূরিতভাৰং সন্ধাযাহ – ‘‘সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা’’তি.

সতিপি মহাপরিচ্চাগানং দানপারমিভাৰে পরিচ্চাগৰিসেসভাৰদস্সনত্থঞ্চেৰ সুদুক্করভাৰদস্সনত্থঞ্চ মহাপরিচ্চাগেহি ৰিসুং গহণং. ততোযেৰ চ অঙ্গপরিচ্চাগতো ৰিসুং নযনপরিচ্চাগগ্গহণং, পরিচ্চাগভাৰসামঞ্ঞেপি ধনরজ্জপরিচ্চাগতো পুত্তদারপরিচ্চাগগ্গহণঞ্চ কতং. গতপচ্চাগতিকৰত্তসঙ্খাতায পুব্বভাগপ্পটিপদায সদ্ধিং অভিঞ্ঞাসমাপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বযোগো. দানাদীসুযেৰ সাতিসযপ্পটিপত্তিনিপ্ফাদনং পুব্বচরিযা, যা ৰা চরিযাপিটকসঙ্গহিতা. ‘‘অভিনীহারো পুব্বযোগো, দানাদিপ্পটিপত্তি ৰা কাযৰিৰেকৰসেন একচরিযা ৰা পুব্বচরিযা’’তি কেচি. দানাদীনঞ্চেৰ অপ্পিচ্ছতাদীনঞ্চ সংসারনিব্বানেসু আদীনৰানিসংসানঞ্চ ৰিভাৰনৰসেন সত্তানং বোধিত্তযে পতিট্ঠাপনপরিপাচনৰসেন চ পৰত্তা কথা ধম্মক্খানং. ঞাতীনং অত্থচরিযা ঞাতত্থচরিযা. সাপি করুণাযনৰসেনেৰ. আদি-সদ্দেন লোকত্থচরিযাদযো সঙ্গণ্হাতি. কম্মস্সকতঞাণৰসেন অনৰজ্জকম্মাযতনসিপ্পাযতনৰিজ্জাট্ঠানপরিচযৰসেন খন্ধাযতনাদিপরিচযৰসেন লক্খণত্তযতীরণৰসেন চ ঞাণচারো বুদ্ধিচরিযা. সা পন অত্থতো পঞ্ঞাপারমীযেৰ, ঞাণসম্ভারদস্সনত্থং ৰিসুং গহণং. কোটীতি পরিযন্তো, উক্কংসোতি অত্থো. চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেত্ৰাতি সম্বন্ধো. তত্থ ভাৰেত্ৰাতি উপ্পাদেত্ৰা. ব্রূহেত্ৰাতি ৰড্ঢেত্ৰা. সতিপট্ঠানাদিগ্গহণেন আগমনপ্পটিপদং মত্থকং পাপেত্ৰা দস্সেতি. ৰিপস্সনাসহগতা এৰ ৰা সতিপট্ঠানাদযো দট্ঠব্বা. এত্থ চ ‘‘যেন অভিনীহারেনা’’তিআদিনা আগমনপ্পটিপদায আদিং দস্সেতি, ‘‘দানপারমি’’ন্তিআদিনা মজ্ঝং, ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানে’’তিআদিনা পরিযোসানন্তি ৰেদিতব্বং.

সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো নিক্খন্তমত্তো. নিক্খন্তমত্তঞ্হি মহাসত্তং পঠমং ব্রহ্মানো সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো চত্তারো মহারাজানো অজিনপ্পৰেণিযা, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন পটিগ্গণ্হিংসু, মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠিতো. যথাহাতিআদিনা মহাপদানদেসনায ৰুত্তৰচনং নিদস্সেতি. সেতম্হি ছত্তেতি দিব্বসেতচ্ছত্তে. অনুধারিযমানেতি ধারিযমানে. এত্থ চ ছত্তগ্গহণেনেৰ খগ্গাদীনি পঞ্চ ককুধভণ্ডানি ৰুত্তানেৰাতি দট্ঠব্বং. খগ্গতালৰণ্টমোরহত্থকৰালবীজনিউণ্হীসপট্টাপি হি ছত্তেন সহ তদা উপট্ঠিতা অহেসুং. ছত্তাদীনিযেৰ চ তদা পঞ্ঞাযিংসু, ন ছত্তাদিগ্গাহকা. সব্বা চ দিসাতি দস দিসা, নযিদং সব্বদিসাৰিলোকনং সত্তপদৰীতিহারুত্তরকালং. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পুরত্থিমং দিসং ওলোকেসি, তত্থ দেৰমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা, ‘‘মহাপুরিস, ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তরিতরো’’তি আহংসু. এৰং চতস্সো দিসা চতস্সো অনুদিসা হেট্ঠা উপরীতি সব্বা দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা সব্বত্থ অত্তনা সদিসং অদিস্ৰা ‘‘অযং উত্তরা দিসা’’তি সত্তপদৰীতিহারেন অগমাসি. আসভিন্তি উত্তমং. অগ্গোতি সব্বপঠমো. জেট্ঠোতি সেট্ঠোতি চ তস্সেৰ ৰেৰচনং. অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰোতি ইমস্মিং অত্তভাৰে পত্তব্বং অরহত্তং ব্যাকাসি. ‘‘অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেনা’’তি সংখিত্তেন ৰুত্তমত্থং ‘‘যঞ্হী’’তিআদিনা ৰিত্থারতো দস্সেতি. তত্থ এত্থাতি –

‘‘অনেকসাখঞ্চ সহস্সমণ্ডলং,

ছত্তং মরূ ধারযুমন্তলিক্খে;

সুৰণ্ণদণ্ডা ৰীতিপতন্তি চামরা,

ন দিস্সরে চামরছত্তগাহকা’’তি. (সু. নি. ৬৯৩) –

ইমিস্সা গাথায. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ সব্বত্থ অপ্পটিহতচারতায অনাৰরণঞাণন্তি আহ – ‘‘সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণপটিলাভস্সা’’তি. তথা অযং ভগৰাপি গতো…পে… পুব্বনিমিত্তভাৰেনাতি এতেন অভিজাতিযং ধম্মতাৰসেন উপ্পজ্জনকৰিসেসা সব্ববোধিসত্তানং সাধারণাতি দস্সেতি. পারমিতানিস্সন্দা হি তেতি.

ৰিক্কমীতি অগমাসি. মরূতি দেৰা. সমাতি ৰিলোকনসমতায সমা সদিসিযো. মহাপুরিসো হি যথা একং দিসং ৰিলোকেসি, এৰং সেসদিসাপি, ন কত্থচি ৰিলোকনে ৰিবন্ধো তস্স অহোসীতি. সমাতি ৰা ৰিলোকেতুং যুত্তাতি অত্থো. ন হি তদা বোধিসত্তস্স ৰিরূপবীভচ্ছৰিসমরূপানি ৰিলোকেতুং অযুত্তানি দিসাসু উপট্ঠহন্তীতি.

‘‘এৰং তথা গতো’’তি কাযগমনট্ঠেন গতসদ্দেন তথাগতসদ্দং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি ঞাণগমনট্ঠেন তং দস্সেতুং – ‘‘অথ ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ নেক্খম্মেনাতি অলোভপ্পধানেন কুসলচিত্তুপ্পাদেন. কুসলা হি ধম্মা ইধ নেক্খম্মং, ন পব্বজ্জাদযো. ‘‘পঠমজ্ঝানেনা’’তি চ ৰদন্তি. পহাযাতি পজহিত্ৰা. গতো অধিগতো, পটিপন্নো উত্তরিৰিসেসন্তি অত্থো. পহাযাতি ৰা পহানহেতু, পহানলক্খণং ৰা. হেতুলক্খণত্থো হি অযং পহাযসদ্দো. কামচ্ছন্দাদিপ্পহানহেতুকঞ্হি ‘‘গতো’’তি এত্থ ৰুত্তং গমনং অৰবোধো, পটিপত্তি এৰ ৰা কামচ্ছন্দাদিপ্পহানেন চ লক্খীযতি. এস নযো পদালেত্ৰাতিআদীসুপি. অব্যাপাদেনাতি মেত্তায. আলোকসঞ্ঞাযাতি ৰিভূতং কত্ৰা মনসিকরণেন উপট্ঠিতআলোকসঞ্জাননেন. অৰিক্খেপেনাতি সমাধিনা. ধম্মৰৰত্থানেনাতি কুসলাদিধম্মানং যাথাৰনিচ্ছযেন. ‘‘সপ্পচ্চযনামরূপৰৰত্থানেনা’’তিপি ৰদন্তি. এৰং কামচ্ছন্দাদিনীৰরণপ্পহানেন ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫০৮) ৰুত্তায পঠমজ্ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদায ভগৰতো তথাগতভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি সহ উপাযেন অট্ঠহি সমাপত্তীহি অট্ঠারসহি চ মহাৰিপস্সনাহি তং দস্সেতুং – ‘‘ঞাণেনা’’তিআদিমাহ. নামরূপপরিগ্গহকঙ্খাৰিতরণানঞ্হি ৰিবন্ধভূতস্স মোহস্স দূরীকরণেন ঞাতপরিঞ্ঞাযং ঠিতস্স অনিচ্চসঞ্ঞাদযো সিজ্ঝন্তি, তথা ঝানসমাপত্তীসু অভিরতিনিমিত্তেন পামোজ্জেন তত্থ অনভিরতিযা ৰিনোদিতায ঝানাদীনং সমধিগমোতি সমাপত্তিৰিপস্সনানং অরতিৰিনোদনঅৰিজ্জাপদালনাদিউপাযো, উপ্পটিপাটিনিদ্দেসো পন নীৰরণসভাৰায অৰিজ্জায হেট্ঠা নীৰরণেসুপি সঙ্গহদস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বো. সমাপত্তিৰিহারপ্পৰেসৰিবন্ধনেন নীৰরণানি কৰাটসদিসানীতি আহ – ‘‘নীৰরণকৰাটং উগ্ঘাটেত্ৰা’’তি.

‘‘রত্তিং ৰিতক্কেত্ৰা ৰিচারেত্ৰা দিৰা কম্মন্তে পযোজেতী’’তি (ম. নি. ১.২৫১) ৰুত্তট্ঠানে ৰিতক্কৰিচারা ধূমাযনা অধিপ্পেতাতি আহ – ‘‘ৰিতক্কৰিচারধূম’’ন্তি. কিঞ্চাপি পঠমজ্ঝানূপচারেযেৰ দুক্খং, চতুত্থজ্ঝানোপচারেযেৰ চ সুখং পহীযতি, অতিসযপ্পহানং পন সন্ধাযাহ – ‘‘চতুত্থজ্ঝানেন সুখদুক্খং পহাযা’’তি. রূপসঞ্ঞাতি সঞ্ঞাসীসেন রূপাৰচরজ্ঝানানি চেৰ তদারম্মণানি চ ৰুত্তানি. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুচ্চতি উত্তরপদলোপেন ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৪৮; ৩.৩১২; ধ. স. ২৪৮; পটি. ম. ১.২০৯). তস্স আরম্মণম্পি কসিণরূপং ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুচ্চতি পুরিমপদলোপেন ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৭৩-১৭৪; ম. নি. ২.২৪৯; ধ. স. ২৪৪-২৪৫). তস্মা ইধ রূপে রূপজ্ঝানে তংসহগতসঞ্ঞা রূপসঞ্ঞাতি এৰং সঞ্ঞাসীসেন রূপাৰচরজ্ঝানানি ৰুত্তানি. রূপং সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞং, রূপস্স নামন্তি ৰুত্তং হোতি. এৰং পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং অধিৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. পটিঘসঞ্ঞাতি চক্খাদীনং ৰত্থূনং রূপাদীনং আরম্মণানঞ্চ পটিঘাতেন পটিহননেন ৰিসযিৰিসযসমোধানে সমুপ্পন্না দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসহগতা সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা. নানত্তসঞ্ঞাযোতি নানত্তে গোচরে পৰত্তা সঞ্ঞা, নানত্তা ৰা সঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা, অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযসঞ্ঞাতি এতাসং চতুচত্তালীসসঞ্ঞানমেতং অধিৰচনং. এতা হি যস্মা রূপসঞ্ঞাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৰে গোচরে পৰত্তন্তি, যস্মা চ নানত্তা নানাসভাৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চন্তি.

অনিচ্চস্স, অনিচ্চন্তি ৰা অনুপস্সনা অনিচ্চানুপস্সনা, তেভূমকধম্মানং অনিচ্চতং গহেত্ৰা পৰত্তায অনুপস্সনাযেতং নামং. নিচ্চসঞ্ঞন্তি সঙ্খতধম্মে ‘‘নিচ্চা সস্সতা’’তি পৰত্তং মিচ্ছাসঞ্ঞং. সঞ্ঞাসীসেন দিট্ঠিচিত্তানম্পি গহণং দট্ঠব্বং. এস নযো ইতো পরেসুপি. নিব্বিদানুপস্সনাযাতি সঙ্খারেসু নিব্বিজ্জনাকারেন পৰত্তায অনুপস্সনায. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. ৰিরাগানুপস্সনাযাতি সঙ্খারেসু ৰিরজ্জনাকারেন পৰত্তায অনুপস্সনায. নিরোধানুপস্সনাযাতি সঙ্খারানং নিরোধস্স অনুপস্সনায. ‘‘তে সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তিযেৰ, আযতিং সমুদযৰসেন ন উপ্পজ্জন্তী’’তি এৰং ৰা অনুপস্সনা নিরোধানুপস্সনা. তেনেৰাহ – ‘‘নিরোধানুপস্সনায নিরোধেতি, নো সমুদেতী’’তি. মুচ্চিতুকম্যতা হি অযং বলপ্পত্তাতি. পটিনিস্সজ্জনাকারেন পৰত্তা অনুপস্সনা পটিনিস্সগ্গানুপস্সনা. পটিসঙ্খা সন্তিট্ঠনা হি অযং. আদানন্তি নিচ্চাদিৰসেন গহণং. সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণানং ৰসেন একত্তগ্গহণং ঘনসঞ্ঞা. আযূহনং অভিসঙ্খরণং. অৰত্থাৰিসেসাপত্তি ৰিপরিণামো. ধুৰসঞ্ঞন্তি থিরভাৰগ্গহণং. নিমিত্তন্তি সমূহাদিঘনৰসেন সকিচ্চপরিচ্ছেদতায চ সঙ্খারানং সৰিগ্গহগ্গহণং. পণিধিন্তি রাগাদিপণিধিং. সা পনত্থতো তণ্হাৰসেন সঙ্খারেসু নন্দিতা. অভিনিৰেসন্তি অত্তানুদিট্ঠিং.

অনিচ্চদুক্খাদিৰসেন সব্বধম্মতীরণং অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনা. সারাদানাভিনিৰেসন্তি অসারে সারগ্গহণৰিপল্লাসং. ইস্সরকুত্তাদিৰসেন লোকো সমুপ্পন্নোতি অভিনিৰেসো সম্মোহাভিনিৰেসো. কেচি পন ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধানন্তিআদিনা পৰত্তসংসযাপত্তি সম্মোহাভিনিৰেসো’’তি ৰদন্তি. সঙ্খারেসু লেণতাণভাৰগ্গহণং আলযাভিনিৰেসো. ‘‘আলযরতা আলযসম্মুদিতা’’তি (দী. নি. ২.৬৪; ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭) ৰচনতো আলযো তণ্হা, সাযেৰ চক্খাদীসু রূপাদীসু চ অভিনিৰেসৰসেন পৰত্তিযা আলযাভিনিৰেসোতি কেচি. ‘‘এৰংৰিধা সঙ্খারা পটিনিস্সজ্জীযন্তী’’তি পৰত্তং ঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনা. ৰট্টতো ৰিগতত্তা ৰিৰট্টং, নিব্বানং. তত্থ আরম্মণকরণসঙ্খাতেন অনুপস্সনেন পৰত্তিযা ৰিৰট্টানুপস্সনা, গোত্রভূ. সংযোগাভিনিৰেসন্তি সংযুজ্জনৰসেন সঙ্খারেসু অভিনিৰিসনং. দিট্ঠেকট্ঠেতি দিট্ঠিযা সহজাতেকট্ঠে পহানেকট্ঠে চ. ওল়ারিকেতি উপরিমগ্গৰজ্ঝে কিলেসে অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং, অঞ্ঞথা দস্সনপহাতব্বাপি দুতিযমগ্গৰজ্ঝেহি ওল়ারিকাতি. অণুসহগতেতি অণুভূতে. ইদং হেট্ঠিমমগ্গৰজ্ঝে অপেক্খিত্ৰা ৰুত্তং. সব্বকিলেসেতি অৰসিট্ঠসব্বকিলেসে. ন হি পঠমাদিমগ্গেহিপি পহীনা কিলেসা পুন পহীযন্তীতি.

কক্খল়ত্তং কথিনভাৰো. পগ্ঘরণং দ্রৰভাৰো. লোকিযৰাযুনা ভস্তায ৰিয যেন তংতংকলাপস্স উদ্ধুমাযনং, থদ্ধভাৰো ৰা, তং ৰিত্থম্ভনং. ৰিজ্জমানেপি কলাপন্তরভূতানং কলাপন্তরভূতেহি ফুট্ঠভাৰে তংতংভূতৰিৰিত্ততা রূপপরিযন্তো আকাসোতি যেসং যো পরিচ্ছেদো, তেহি সো অসম্ফুট্ঠোৰ, অঞ্ঞথা ভূতানং পরিচ্ছেদভাৰো ন সিযা ব্যাপিতভাৰাপত্তিতো. যস্মিং কলাপে ভূতানং পরিচ্ছেদো, তেহি অসম্ফুট্ঠভাৰো অসম্ফুট্ঠলক্খণং. তেনাহ – ভগৰা আকাসধাতুনিদ্দেসে (ধ. স. ৬৩৭) ‘‘অসম্ফুট্ঠো চতূহি মহাভূতেহী’’তি.

ৰিরোধিপচ্চযসন্নিপাতে ৰিসদিসুপ্পত্তি রুপ্পনং. চেতনাপধানত্তা সঙ্খারক্খন্ধধম্মানং চেতনাৰসেনেতং ৰুত্তং – ‘‘সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণ’’ন্তি. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খারক্খন্ধৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৯২) ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাৰ ৰিভত্তা. অভিসঙ্খরলক্খণা চ চেতনা. যথাহ – ‘‘তত্থ কতমো পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো, কুসলা চেতনা কামাৰচরা’’তিআদি. ফরণং সৰিপ্ফারিকতা. অস্সদ্ধিযেতি অস্সদ্ধিযহেতু. নিমিত্তত্থে ভুম্মং. এস নযো কোসজ্জেতিআদীসু. ৰূপসমলক্খণন্তি কাযচিত্তপরিল়াহূপসমলক্খণং. লীনুদ্ধচ্চরহিতে অধিচিত্তে পৰত্তমানে পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু অব্যাৰটতায অজ্ঝুপেক্খনং পটিসঙ্খানং পক্খপাতুপচ্ছেদতো.

মুসাৰাদাদীনং ৰিসংৰাদনাদিকিচ্চতায লূখানং অপরিগ্গাহকানং পটিপক্খভাৰতো পরিগ্গাহকসভাৰা সম্মাৰাচা, সিনিদ্ধভাৰতো সম্পযুত্তধম্মে সম্মাৰাচাপচ্চযসুভাসিতানং সোতারঞ্চ পুগ্গলং পরিগ্গণ্হাতীতি সা পরিগ্গহলক্খণা. কাযিককিরিযা কিঞ্চি কত্তব্বং সমুট্ঠাপেতি, সযঞ্চ সমুট্ঠহনং ঘটনং হোতীতি সম্মাকম্মন্তসঙ্খাতা ৰিরতীপি সমুট্ঠানলক্খণা দট্ঠব্বা, সম্পযুত্তধম্মানং ৰা উক্খিপনং সমুট্ঠাপনং কাযিককিরিযায ভারুক্খিপনং ৰিয. জীৰমানস্স সত্তস্স, সম্পযুত্তধম্মানং ৰা জীৰিতিন্দ্রিযপৰত্তিযা, আজীৰস্সেৰ ৰা সুদ্ধি ৰোদানং. ‘‘সঙ্খারা’’তি ইধ চেতনা অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং – ‘‘সঙ্খারানং চেতনালক্খণ’’ন্তি. নমনং আরম্মণাভিমুখভাৰো. আযতনং পৰত্তনং. আযতনৰসেন হি আযসঙ্খাতানং চিত্তচেতসিকানং পৰত্তি. তণ্হায হেতুলক্খণন্তি ৰট্টস্স জনকহেতুভাৰো, মগ্গস্স পন নিব্বানসম্পাপকত্তন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো.

তথলক্খণং অৰিপরীতসভাৰো. একরসো অঞ্ঞমঞ্ঞনাতিৰত্তনং অনূনাধিকভাৰো. যুগনদ্ধা সমথৰিপস্সনাৰ. ‘‘সদ্ধাপঞ্ঞা পগ্গহাৰিক্খেপা’’তিপি ৰদন্তি. খযোতি কিলেসক্খযো মগ্গো. অনুপ্পাদপরিযোসানতায অনুপ্পাদো ফলং. পস্সদ্ধি কিলেসৰূপসমো. ছন্দস্সাতি কত্তুকামতাছন্দস্স. মূললক্খণং পতিট্ঠাভাৰো. সমুট্ঠানলক্খণং আরম্মণপ্পটিপাদকতায সম্পযুত্তধম্মানং উপ্পত্তিহেতুতা. সমোধানং ৰিসযাদিসন্নিপাতেন গহেতব্বাকারো, যা সঙ্গতীতি ৰুচ্চতি. সমং, সহ ওদহন্তি অনেন সম্পযুত্তধম্মাতি ৰা সমোধানং, ফস্সো. সমোসরন্তি সন্নিপতন্তি এত্থাতি সমোসরণং. ৰেদনায ৰিনা অপ্পৰত্তমানা সম্পযুত্তধম্মা ৰেদনানুভৰননিমিত্তং সমোসটা ৰিয হোন্তীতি এৰং ৰুত্তং. গোপানসীনং কূটং ৰিয সম্পযুত্তানং পামোক্খভাৰো পমুখলক্খণং. ততো, তেসং ৰা সম্পযুত্তধম্মানং উত্তরি পধানন্তি ততুত্তরি. পঞ্ঞুত্তরা হি কুসলা ধম্মা. ৰিমুত্তিযাতি ফলস্স. তঞ্হি সীলাদিগুণসারস্স পরমুক্কংসভাৰেন সারং. অযঞ্চ লক্খণৰিভাগো ছধাতুপঞ্চঝানঙ্গাদিৰসেন তংতংসুত্তপদানুসারেন পোরাণট্ঠকথাযং আগতনযেন চ কতোতি দট্ঠব্বং. তথা হি পুব্বে ৰুত্তোপি কোচি ধম্মো পরিযাযন্তরপ্পকাসনত্থং পুন দস্সিতো, ততো এৰ চ ‘‘ছন্দমূলকা কুসলা ধম্মা মনসিকারসমুট্ঠানা ফস্সসমোধানা ৰেদনাসমোসরণা’’তি, ‘‘পঞ্ঞুত্তরা কুসলা ধম্মা’’তি, ‘‘ৰিমুত্তিসারমিদং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি, ‘‘নিব্বানোগধঞ্হি, আৰুসো, ব্রহ্মচরিযং নিব্বানপরিযোসান’’ন্তি (সং. নি. ৫.৫১২) চ সুত্তপদানং ৰসেন ‘‘ছন্দস্স মূললক্খণ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি অৰিপরীতসভাৰত্তা. তথানি তংসভাৰত্তা, অৰিতথানি অমুসাসভাৰত্তা, অনঞ্ঞথানি অঞ্ঞাকাররহিতত্তা. জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠোতি জাতিপচ্চযা সম্ভূতং হুত্ৰা সহিতস্স অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স উদ্ধং উদ্ধং আগতভাৰো, অনুপৰত্তত্থোতি অত্থো. অথ ৰা সম্ভূতট্ঠো চ সমুদাগতট্ঠো চ সম্ভূতসমুদাগতট্ঠো, ন জাতিতো জরামরণং ন হোতি, ন চ জাতিং ৰিনা অঞ্ঞতো হোতীতি জাতিপচ্চযসম্ভূতট্ঠো, ইত্থঞ্চ জাতিতো সমুদাগচ্ছতীতি জাতিপচ্চযসমুদাগতট্ঠো. যা যা জাতি যথা যথা পচ্চযো হোতি, তদনুরূপং পাতুভাৰোতি অত্থো. অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠোতি এত্থাপি ন অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো ন হোতি, ন চ অৰিজ্জং ৰিনা সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি. যা যা অৰিজ্জা যেসং যেসং সঙ্খারানং যথা যথা পচ্চযো হোতি, অযং অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো, পচ্চযভাৰোতি অত্থো.

ভগৰা তং জানাতি পস্সতীতি সম্বন্ধো. তেনাতি ভগৰতা. তং ৰিভজ্জমানন্তি যোজেতব্বং. তন্তি রূপাযতনং. ইট্ঠানিট্ঠাদীতি আদি-সদ্দেন মজ্ঝত্তং সঙ্গণ্হাতি, তথা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নপরিত্তঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাতদুভযাদিভেদং. লব্ভমানকপদৰসেনাতি ‘‘রূপাযতনং দিট্ঠং, সদ্দাযতনং সুতং, গন্ধাযতনং রসাযতনং ফোট্ঠব্বাযতনং মুতং, সব্বং রূপং মনসা ৰিঞ্ঞাত’’ন্তি (ধ. স. ৯৬৬) ৰচনতো দিট্ঠপদঞ্চ ৰিঞ্ঞাতপদঞ্চ রূপারম্মণে লব্ভতি. অনেকেহি নামেহীতি ‘‘রূপারম্মণং ইট্ঠং অনিট্ঠং মজ্ঝত্তং পরিত্তং অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা দিট্ঠং ৰিঞ্ঞাতং রূপং রূপাযতনং রূপধাতু ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তি এৰমাদীহি অনেকেহি নামেহি. তেরসহি ৰারেহীতি রূপকণ্ডে আগতে তেরস নিদ্দেসৰারে সন্ধাযাহ. দ্ৰেপঞ্ঞাসায নযেহীতি একেকস্মিং ৰারে চতুন্নং চতুন্নং ৰৰত্থাপননযানং ৰসেন দ্ৰিপঞ্ঞাসায নযেহি. তথমেৰাতি অৰিপরীতদস্সিতায অপ্পটিৰত্তিযদেসনতায চ তথমেৰ হোতি. জানামি অব্ভঞ্ঞাসিন্তি ৰত্তমানাতীতকালেসু ঞাণপ্পৰত্তিদস্সনেন অনাগতেপি ঞাণপ্পৰত্তি ৰুত্তাযেৰাতি দট্ঠব্বা. ৰিদিত-সদ্দো অনামট্ঠকালৰিসেসো ৰেদিতব্বো ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৮৮; ম. নি. ১.৭-৮; সং. নি. ৩.২০৮; অ. নি. ৪.২৩) ৰিয. ন উপট্ঠাসীতি অত্তত্তনিযৰসেন ন উপগঞ্ছি. যথা রূপারম্মণাদযো ধম্মা যংসভাৰা যংপকারা চ, তথা নে পস্সতি জানাতি গচ্ছতীতি তথাগতোতি এৰং পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো. কেচি পন ‘‘নিরুত্তিনযেন পিসোদরাদিপক্খেপেন ৰা দস্সীসদ্দস্স লোপং, আগত-সদ্দস্স চাগমং কত্ৰা তথাগতো’’তি ৰণ্ণেন্তি.

যং রত্তিন্তি যস্সং রত্তিযং. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. তিণ্ণং মারানন্তি কিলেসাভিসঙ্খারদেৰপুত্তসঙ্খাতানং তিণ্ণং মারানং. অনুপৰজ্জন্তি নিদ্দোসতায ন উপৰজ্জং. অনূনন্তি পক্খিপিতব্বাভাৰেন ন ঊনং. অনধিকন্তি অপনেতব্বাভাৰেন ন অধিকং. সব্বাকারপরিপুণ্ণন্তি অত্থব্যঞ্জনাদিসম্পত্তিযা সব্বাকারেন পরিপুণ্ণং. নো অঞ্ঞথাতি ‘‘তথেৰা’’তি ৰুত্তমেৰত্থং ব্যতিরেকেন সম্পাদেতি. তেন যদত্থং ভাসিতং, তদত্থনিপ্ফাদনতো যথা ভাসিতং ভগৰতা, তথেৰাতি অৰিপরীতদেসনতং দস্সেতি. গদত্থোতি এতেন তথং গদতীতি তথাগতোতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা নিরুত্তিনযেন ৰুত্তন্তি দস্সেতি. তথা গতমস্সাতি তথাগতো. গতন্তি চ কাযস্স ৰাচায ৰা পৰত্তীতি অত্থো. তথাতি চ ৰুত্তে যং-তং-সদ্দানং অব্যভিচারিতসম্বন্ধতায যথাতি অযমত্থো উপট্ঠিতোযেৰ হোতি. কাযৰাচাকিরিযানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞানুলোমেন ৰচনিচ্ছাযং কাযস্স ৰাচা, ৰাচায চ কাযো সম্বন্ধভাৰেন উপতিট্ঠতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ভগৰতো হী’’তিআদি. ইমস্মিং পন অত্থে তথাৰাদিতায তথাগতোতি অযম্পি অত্থো সিদ্ধো হোতি. সো পন পুব্বে পকারন্তরেন দস্সিতোতি আহ – ‘‘এৰং তথাকারিতায তথাগতো’’তি.

তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসূতি এতেন যদেকে ‘‘তিরিযং ৰিয উপরি অধো চ সন্তি লোকধাতুযো’’তি ৰদন্তি, তং পটিসেধেতি. দেসনাৰিলাসোযেৰ দেসনাৰিলাসমযো যথা ‘‘পুঞ্ঞমযং দানময’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৰু. ৬০; নেত্তি. ৩৩). নিপাতানং ৰাচকসদ্দসন্নিধানে তদত্থজোতনভাৰেন পৰত্তনতো গত-সদ্দোযেৰ অৰগতত্থং অতীতত্থঞ্চ ৰদতীতি আহ – ‘‘গতোতি অৰগতো অতীতো’’তি. অথ ৰা অভিনীহারতো পট্ঠায যাৰ সম্বোধি, এত্থন্তরে মহাবোধিযানপটিপত্তিযা হানট্ঠানসংকিলেসনিৰত্তীনং অভাৰতো যথা পণিধানং, তথা গতো অভিনীহারানুরূপং পটিপন্নোতি তথাগতো. অথ ৰা মহিদ্ধিকতায পটিসম্ভিদানং উক্কংসাধিগমেন অনাৰরণঞাণতায চ কত্থচিপি পটিঘাতাভাৰতো যথা রুচি, তথা কাযৰাচাচিত্তানং গতানি গমনানি পৰত্তিযো এতস্সাতি তথাগতো. যস্মা চ লোকে ৰিধযুত্তগতপকারসদ্দা সমানত্থা দিস্সন্তি, তস্মা যথাৰিধা ৰিপস্সিআদযো ভগৰন্তো, অযম্পি ভগৰা তথাৰিধোতি তথাগতো. যথা যুত্তা চ তে ভগৰন্তো, অযম্পি ভগৰা তথা যুত্তোতি তথাগতো. অথ ৰা যস্মা সচ্চং তত্ৰং তচ্ছং তথন্তি ঞাণস্সেতং অধিৰচনং, তস্মা তথেন ঞাণেন আগতোতি তথাগতোতি এৰম্পি তথাগতসদ্দস্স অত্থো ৰেদিতব্বো.

‘‘পহায কামাদিমলে যথা গতা,

সমাধিঞাণেহি ৰিপস্সিআদযো;

মহেসিনো সক্যমুনী জুতিন্ধরো,

তথাগতো তেন তথাগতো মতো.

‘‘তথঞ্চ ধাতাযতনাদিলক্খণং,

সভাৰসামঞ্ঞৰিভাগভেদতো;

সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,

তথাগতো ৰুচ্চতি সক্যপুঙ্গৰো.

‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,

তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;

অনঞ্ঞনেয্যেন যতো ৰিভাৰিতা,

যাথাৰতো তেন জিনো তথাগতো.

‘‘অনেকভেদাসুপি লোকধাতুসু,

জিনস্স রুপাযতনাদিগোচরে;

ৰিচিত্তভেদে তথমেৰ দস্সনং,

তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.

‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৰ ভাসতি,

করোতি ৰাচাযনুলোমমত্তনো;

গুণেহি লোকং অভিভুয্যিরীযতি,

তথাগতো তেনপি লোকনাযকো.

‘‘যথাভিনীহারমতো যথারুচি,

পৰত্তৰাচা তনুচিত্তভাৰতো;

যথাৰিধা যেন পুরা মহেসিনো,

তথাৰিধো তেন জিনো তথাগতো’’তি. (দী. নি. টী. ১.৭) –

সঙ্গহগাথা মুখমত্তমেৰ, কস্মা? অপ্পমাদপদং ৰিয সকলকুসলধম্মসম্পটিপত্তিযা সব্ববুদ্ধগুণানং সঙ্গাহকত্তা. তেনেৰাহ – ‘‘সব্বাকারেনা’’তিআদি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰ.

১৭১. দুতিযে উপ্পত্তীতি পঠমায জাতিযা নিব্বত্তিং ৰত্ৰা অরিযায জাতিযা নিব্বত্তিং দস্সেতুং – ‘‘নিপ্ফত্তী’’তি আহ. তদা হিস্স বুদ্ধভাৰনিপ্ফত্তীতি. ‘‘দুল্লভো’’তিআদিং ৰত্ৰা কারণস্স দূরসম্ভারভাৰতো তত্থ কারণং দস্সেন্তো ‘‘একৰার’’ন্তিআদিমাহ. ইদং ৰুত্তং হোতি – তত্থ ৰারগণনা নাম মাসসংৰচ্ছরকপ্পগণনাদিকা, কপ্পানং একং অসঙ্খ্যেয্যং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি তীণি অসঙ্খ্যেয্যানিপি পারমিযো পূরেত্ৰাপি বুদ্ধেন ভৰিতুং ন সক্কা, হেট্ঠিমকোটিযা পন চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ নিরন্তরং দস পারমিযো পূরেত্ৰা বুদ্ধভাৰং পত্তুং সক্কা, ন ইতো অঞ্ঞথাতি ইমিনা কারণেন দুল্লভো পাতুভাৰো বুদ্ধানন্তি.

১৭২. ততিযে নিচ্চং ন হোতীতি অভিণ্হপ্পৰত্তিকং ন হোতি কদাচিদেৰ সম্ভৰতো. যেভুয্যেন মনুস্সা অচ্ছরিযং দিস্ৰা অচ্ছরং পহরন্তি, তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অচ্ছরং পহরিত্ৰা পস্সিতব্বো’’তি. সমন্নাগতত্তাতি এতেন অচ্ছরিযা গুণধম্মা এতস্মিং সন্তীতি অচ্ছরিযোতি দস্সেতি. অপিচ আদিতো পভুতি অভিনীহারাৰহো, ততো পরম্পি অনঞ্ঞসাধারণে গুণধম্মে আচিণ্ণৰাতি অচ্ছরিযোতি আহ – ‘‘আচিণ্ণমনুস্সোতিপি অচ্ছরিযমনুস্সো’’তিআদি. মহাবোধিঞাণমেৰ মণ্ডভূতং মহাবোধিমণ্ডো. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ‘‘মহাবোধী’’তি ৰুচ্চতি. অনিৰত্তকেনাতি বোধিযা নিযতভাৰাপত্তিযা মহাবোধিসত্তভাৰতো অনিৰত্তনসভাৰেন. বুদ্ধকারকধম্মানং পূরণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণন্তিআদিনা হেতুঅৰত্থায ফলাৰত্থায সত্তানং উপকারাৰত্থায চাতি তীসুপি অৰত্থাসু লোকনাথো অনঞ্ঞসাধারণানং গুণধম্মানং আচিণ্ণতায অচ্ছরিযমনুস্সো ৰুত্তোতি দস্সেতি.

১৭৩. চতুত্থে কালে কিরিযাতি কালকিরিযা. কতরস্মিং কালে কীদিসী কিরিযা. সামঞ্ঞজোতনা হি ৰিসেসে অৰতিট্ঠতি, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসো অনুপ্পযোজিতব্বোতি আহ – ‘‘একস্মিং কালে পাকটা কিরিযা’’তি. কতরস্মিং পন একস্মিং কালে, কথঞ্চ পাকটাতি? কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি অনেকানি অসঙ্খ্যেয্যানি অভিক্কমিত্ৰা যথাধিপ্পেতমনোরথপারিপূরিৰসেন সমুপলদ্ধে একস্মিং কালে, সদেৰলোকে অতিৰিয অচ্ছরিযমনুস্সস্স পরিনিব্বানন্তি অচ্চন্তপাকটা. অনুতাপকরাতি চেতোদুক্খাৰহা. দসসহস্সচক্কৰাল়েসূতি ৰুত্তং তস্স বুদ্ধক্খেত্তভাৰেন পরিচ্ছিন্নত্তা, তদঞ্ঞেসঞ্চ অৰিসযত্তা.

১৭৪. পঞ্চমে দুতিযস্স বুদ্ধস্সাতি দুতিযস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স অভাৰা. সুতবুদ্ধো নাম সুতমযেন ঞাণেন বুজ্ঝিতব্বস্স বুদ্ধত্তা. চতুসচ্চবুদ্ধো নাম চতুন্নং অরিযসচ্চানং অনৰসেসতো বুদ্ধত্তা. পচ্চেকবুদ্ধো নাম পচ্চেকং অত্তনোযেৰ যথা চতুসচ্চসম্বোধো হোতি, এৰং বুদ্ধত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধো এৰ হি যথা সদেৰকস্স লোকস্স চতুসচ্চসম্বোধো হোতি, এৰং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝতি. চত্তারি ৰা অট্ঠ ৰা সোল়স ৰাতি ইদং কতমহাভিনীহারানং মহাবোধিসত্তানং পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৰীরিযাধিকৰিভাগৰসেন ৰুত্তং. ‘‘পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি, পঞ্ঞা তিক্খা. সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতি. ৰীরিযাধিকানং পঞ্ঞা মন্দা, পঞ্ঞানুভাৰেন চ সম্মাসম্বোধি অধিগন্তব্বা’’তি অট্ঠকথাযং ৰুত্তং. অৰিসেসেন পন ৰিমুত্তিপরিপাচনীযধম্মানং তিক্খমজ্ঝিমমুদুভাৰেন তযোপেতে ভেদা যুত্তাতি ৰদন্তি. তিৰিধা হি বোধিসত্তা অভিনীহারক্খণে ভৰন্তি উগ্ঘটিতঞ্ঞুৰিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যভেদেন. তেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞূ সম্মাসম্বুদ্ধস্স সম্মুখা চাতুপ্পদিকং গাথং সুণন্তো ততিযপদে অপরিযোসিতেযেৰ ছহি অভিঞ্ঞাহি সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পত্তুং সমত্থূপনিস্সযো হোতি. দুতিযো সত্থু সম্মুখা একং গাথং সুণন্তো অপরিযোসিতেযেৰ চতুত্থপদে ছহি অভিঞ্ঞাহি অরহত্তং পত্তুং সমত্থূপনিস্সযো হোতি. ইতরো ভগৰতো সম্মুখা চাতুপ্পদিকগাথং সুত্ৰা পরিযোসিতায গাথায ছহি অভিঞ্ঞাহি অরহত্তং পত্তুং সমত্থূপনিস্সযো হোতি. তযোপেতে ৰিনা কালভেদেন কতাভিনীহারা লদ্ধব্যাকরণা পারমিযো পূরেন্তো যথাক্কমং যথাৰুত্তভেদেন কালেন সম্মাসম্বোধিং পাপুণন্তি, তেসু তেসু পন কালভেদেসু অপরিপুণ্ণেসু তে তে মহাসত্তা দিৰসে দিৰসে ৰেস্সন্তরদানসদিসং দানং দেন্তাপি তদনুরূপং সীলাদিসেসপারমিধম্মে আচিনন্তাপি অন্তরা বুদ্ধা ভৰিস্সন্তীতি অকারণমেতং. কস্মা? ঞাণস্স অপরিপচ্চনতো. পরিচ্ছিন্নকালনিপ্ফাদিতং ৰিয হি সস্সং পরিচ্ছিন্নকালে নিপ্ফাদিতা সম্মাসম্বোধি তদন্তরা সব্বুস্সাহেন ৰাযমন্তেনপি ন সক্কা পাপুণিতুন্তি পারমিপূরী যথাৰুত্তকালৰিসেসেন সম্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. সদ্ধিন্তি সমানকালে.

অসহাযোতি নিপ্পরিযাযতো ৰুত্তং. সহঅযনট্ঠো হি সহাযট্ঠো. পটিপত্তিৰসেন ভগৰতা সহ সমং অযনং নাম কস্সচিপি নত্থেৰ. হত্থাদিঅৰযৰতো পটি পটি মিনিতব্বতো পটিমা ৰুচ্চতি অত্তভাৰো. সমত্থো নাম নত্থীতি দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি নত্থি. পটিসমোতি পটিনিধিভাৰেন সমো. পটিভাগং দাতুন্তি ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা ৰুত্তস্স ধম্মভাগস্স ধম্মকোট্ঠাসস্স পটিপক্খভূতং কত্ৰা ভাগং কোট্ঠাসং পটিৰচনং দাতুং সমত্থো নাম নত্থি. নত্থি এতস্স সীলাদিগুণেহি পটিবিম্বভূতো পুগ্গলোতি অপ্পটিপুগ্গলো. তেনাহ – ‘‘অঞ্ঞো কোচী’’তিআদি. তিসহস্সিমহাসহস্সীনং ৰিভাগো পরতো আৰি ভৰিস্সতি. সেসমেত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

১৭৫. ছট্ঠাদীসু তস্মিং পুগ্গলেতি সম্মাসম্বুদ্ধে. তন্তি পঞ্ঞাচক্খু. পাতুভূতমেৰ হোতি তস্স সহস্স উপ্পজ্জনতো. উপ্পত্তীতি উপ্পজ্জনং. নিপ্ফত্তীতি পরিৰুদ্ধি. কীৰরূপস্সাতি কীদিসস্স. সাৰকৰিসযেৰ হত্থগতং পঞ্ঞাচক্খু নাম দ্ৰিন্নং অগ্গসাৰকানংযেৰাতি আহ – ‘‘সারিপুত্তত্থেরস্সা’’তিআদি. সমাধিপঞ্ঞাতি সমাধিসহগতা পঞ্ঞা. ‘‘সমাধিসংৰত্তনিকা খিপ্পনিসন্তিআদিৰিসেসাৰহা পঞ্ঞা’’তি কেচি. আলোকোতি পঞ্ঞাআলোকো এৰ. তথা ওভাসো. তীণিপীতি তীণিপি সুত্তানি. লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানীতি পুব্বভাগপঞ্ঞায অধিপ্পেতত্তা ৰুত্তং.

উত্তমধম্মানন্তি অত্তনো উত্তরিতরস্স অভাৰেন সেট্ঠধম্মানং. দট্ঠব্বতো দস্সনং, ভগৰতো রূপকাযো. তত্থপি ৰিসেসতো রূপাযতনং. তেনাহ – ‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দট্ঠুং লভতী’’তি. নত্থি ইতো উত্তরন্তি অনুত্তরং, তদেৰ অনুত্তরিযং, দস্সনঞ্চ তং অনুত্তরিযঞ্চাতি দস্সনানুত্তরিযং. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. অযং পন পদৰিসেসো – সুয্যতীতি সৰনং, ভগৰতো ৰচনং. লব্ভতীতি লাভো, ভগৰতি সদ্ধা. সিক্খিতব্বতো সিক্খা. সীলসমাধিপঞ্ঞাপরিচরণং পারিচরিযা, উপট্ঠানং. অনুস্সরণং অনুস্সতি, সত্থু গুণানুস্সরণং. ইমেসন্তি যথাৰুত্তানং ছন্নং অনুত্তরিযানং. পাতুভাৰো হোতীতি তথাগতস্স পাতুভাৰা তপ্পটিবদ্ধত্তা তব্বিসযত্তা চ পাতুভাৰো হোতি. ‘‘দস্সনানুত্তরিয’’ন্তি চ সদেৰকে লোকে উত্তরিতরস্স ভগৰতো রূপস্স ন দস্সনমত্তং অধিপ্পেতং, অথ খো তস্স রূপদস্সনমুখেন অৰেচ্চপ্পসাদেন বুদ্ধগুণে ওকপ্পেত্ৰা ওগাহেত্ৰা দস্সনং দট্ঠব্বং. তেনাহ – ‘‘আযস্মা হী’’তিআদি. ইদম্পি দস্সনানুত্তরিযন্তি পুব্বে ৰুত্ততো নিব্বিসেসত্তা ৰুত্তং. দসবলং দস্সনায লভিত্ৰাতি আনন্দত্থেরো ৰিয পসাদভত্তিমেত্তাপুব্বকং দসবলং দস্সনায লভিত্ৰা. দস্সনং ৰড্ঢেত্ৰাতি দস্সনমুখেন পৰত্তং ৰিপস্সনাচারং ৰড্ঢেত্ৰা. দস্সনমুখেন যাৰ অনুলোমঞাণং ৰিপস্সনাচারং ৰড্ঢেত্ৰা তদনন্তরং অট্ঠমকমহাভূমিং ওক্কমন্তো দস্সনং সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি নাম. ইধ পরতো পৰত্তং দস্সনং দস্সনমেৰ নাম, মূলদস্সনং পন সচ্চদস্সনস্সপি কারণভাৰতো দস্সনানুত্তরিযং নাম. এস নযো সেসানুত্তরিযেসুপি.

দসবলে সদ্ধং পটিলভতীতি সম্মাসম্বুদ্ধে ভগৰতি সদ্ধং পটিলভতি. তিস্সো সিক্খা সিক্খিত্ৰাতি তিস্সো পুব্বভাগসিক্খা সিক্খিত্ৰা. পরিচরতীতি উপট্ঠানং করোতি. ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তিআদিনা বুদ্ধানুস্সতিৰসেন অনুস্সতিজ্ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তং পদট্ঠানং কত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো ‘‘অনুস্সতিং ৰড্ঢেত্ৰা’’তি ৰুত্তো.

সচ্ছিকিরিযা হোতীতি পচ্চক্খকরণং হোতি. মগ্গক্খণে হি লব্ভমানা পটিসম্ভিদা ফলক্খণে সচ্ছিকতা নাম হোতি ততো পরং অত্থাদীসু যথিচ্ছিতং ৰিনিযোগক্খমভাৰতো. চতস্সোতি গণনপরিচ্ছেদো. পটিসম্ভিদাতি পভেদা. কস্স পন পভেদাতি? ‘‘অত্থে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ৭১৮-৭২১) ঞাণস্সেতা পভেদা. তস্মা চতস্সো পটিসম্ভিদাতি চত্তারো ঞাণপ্পভেদাতি অত্থো. অত্থপটিসম্ভিদাতি অত্থে পটিসম্ভিদা, অত্থপভেদস্স সলক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং অত্থে পভেদগতং ঞাণন্তি অত্থো. তথা ধম্মপভেদস্স সলক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা. নিরুত্তিপভেদস্স সলক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং নিরুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা. পটিভানপভেদস্স সলক্খণৰিভাৰনৰৰত্থানকরণসমত্থং পটিভানে পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা.

অত্থেসু ঞাণন্তিআদীসু অত্থোতি সঙ্খেপতো হেতুফলং. তঞ্হি হেতুৰসেন অরণীযং গন্তব্বং পত্তব্বং, তস্মা ‘‘অত্থো’’তি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যং কিঞ্চি পচ্চযুপ্পন্নং, নিব্বানং, ভাসিতত্থো, ৰিপাকো, কিরিযাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা ‘‘অত্থো’’তি ৰেদিতব্বা. তং অত্থং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. ধম্মোতি সঙ্খেপতো পচ্চযো. সো হি যস্মা তন্তি দহতি ৰিদহতি পৰত্তেতি চেৰ পাপেতি চ ঠপেতি চ, তস্মা ‘‘ধম্মো’’তি ৰুচ্চতি. পভেদতো পন যো কোচি ফলনিব্বত্তকো হেতু অরিযমগ্গো ভাসিতং কুসলং অকুসলন্তি পঞ্চৰিধোতি ৰেদিতব্বো, তং ধম্মং পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং ধম্মে পভেদগতং ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা.

অত্থধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণন্তি তস্মিং অত্থে চ ধম্মে চ সভাৰনিরুত্তিসদ্দং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৰনিরুত্তিঅভিলাপে পভেদগতং ঞাণং. এৰমযং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা সদ্দারম্মণা নাম জাতা, ন পঞ্ঞত্তিআরম্মণা. কস্মা? যস্মা সদ্দং সুত্ৰা ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তি, অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি পজানাতি. পটিসম্ভিদাপত্তো হি ‘‘ফস্সো’’তি ৰুত্তে ‘‘অযং সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি, ‘‘ফস্সা’’তি ৰা ‘‘ফস্স’’ন্তি ৰা ৰুত্তে ‘‘অযং ন সভাৰনিরুত্তী’’তি জানাতি. ৰেদনাদীসুপি এসেৰ নযো. অযং পনেস নামাখ্যাতোপসগ্গাব্যযপদম্পি জানাতিযেৰ সভাৰনিরুত্তিযা যাথাৰতো জাননতো. ঞাণেসু ঞাণন্তি সব্বত্থকঞাণং আরম্মণং কত্ৰা পচ্চৰেক্খন্তস্স পভেদগতং ঞাণং.

ইমা পন চতস্সো পটিসম্ভিদা সেক্খভূমিযং অসেক্খভূমিযন্তি দ্ৰীসু ঠানেসু পভেদং গচ্ছন্তি. অধিগমো পরিযত্তি সৰনং পরিপুচ্ছা পুব্বযোগোতি ইমেহি পঞ্চহি কারণেহি ৰিসদা হোন্তি. অধিগমো নাম সচ্চপ্পটিৰেধো. পরিযত্তি নাম বুদ্ধৰচনং. তঞ্হি গণ্হন্তস্স পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. সৰনং নাম ধম্মস্সৰনং. সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তস্সপি হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পরিপুচ্ছা নাম অট্ঠকথা. উগ্গহিতপাল়িযা অত্থং কথেন্তস্সপি হি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তি. পুব্বযোগো নাম পুব্বযোগাৰচরতা. হরণপচ্চাহরণনযেন পটিপাকটকম্মট্ঠানস্সপি পটিসম্ভিদা ৰিসদা হোন্তীতি. লোকিযলোকুত্তরা ৰাতি এত্থ তিস্সো পটিসম্ভিদা লোকিযা, অত্থপটিসম্ভিদা সিযা লোকিযা, সিযা লোকুত্তরাতি এৰং ৰিভজিত্ৰা অত্থো ৰেদিতব্বো.

বুদ্ধুপ্পাদেযেৰাতি অৰধারণেন বুদ্ধুপ্পাদে এৰ লব্ভনতো, অবুদ্ধুপ্পাদে অলব্ভনতো অনঞ্ঞসাধারণো পটিৰেধো অধিপ্পেতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘মহতো চক্খুস্সা’’তিআদীসু পঞ্ঞামহত্তাদিকম্পি অনঞ্ঞসাধারণমেৰ অধিপ্পেতন্তি দট্ঠব্বং. তথা ৰিজ্জাৰিমুত্তিফলসচ্ছিকিরিযাদযোপি পরেসং তব্ভাৰাৰহা দট্ঠব্বা. যা কাচি ধাতুযো লোকিযা লোকুত্তরা ৰা, সব্বা তা ইমাহেৰ সঙ্গহিতা, এত্থেৰ অন্তোগধাতি ৰুত্তং – ‘‘ইমাৰ অট্ঠারস ধাতুযো নানাসভাৰতো নানাধাতুযো’’তি. স্ৰাযমত্থো অনেকধাতুনানাধাতুঞাণৰিভঙ্গেন (ৰিভ. ৭৫১) দীপেতব্বো. ‘‘সচ্ছিকিরিযা’’তি ৰুত্তত্তা ‘‘ৰিজ্জাতি ফলে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং.

১৮৭. যস্মা চক্কতি অপরাপরং পরিৰত্ততীতি চক্কং, তস্মা ইরিযাপথাপি অপরাপরং পরিৰত্তনট্ঠেন চক্কসদিসত্তা চক্কন্তি ৰুত্তা, তথা পতিরূপদেসৰাসাদিসম্পত্তিযো. ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহরতি নামাতি এত্থ তদা মহাসত্তো অত্তানং অভিনীহারযোগং করোন্তো ‘‘ধম্মচক্কং অভিনীহরতি নামা’’তি ৰুত্তো ততো পট্ঠায ধম্মচক্কাভিনীহারৰিবন্ধকরধম্মানুপ্পজ্জনতো. অভিনীহটং নামাতি এত্থপি অযমেৰ নযো. অরহত্তমগ্গং পটিৰিজ্ঝন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতিযেৰ নাম তদত্থং ঞাণং পরিপাচেতীতি কত্ৰা. অরহত্তফলক্খণে ধম্মচক্কং উপ্পাদিতং নাম তস্মিং খণে ধম্মচক্কস্স উপ্পাদনায কাতব্বকিচ্চস্স কস্সচি অভাৰা. পটিৰেধঞাণঞ্হি ইধ ‘‘ধম্মচক্ক’’ন্তি অধিপ্পেতং. ইদানি দেসনাঞাণৰসেন ধম্মচক্কং দস্সেতুং – ‘‘কদা পৰত্তেতি নামা’’তিআদিমাহ. ন কেৰলং থেরস্সেৰ, অথ খো সব্বেসম্পি সাসনিকানং ধম্মকথা ভগৰতো ধম্মদেসনা চতুন্নং অরিযসচ্চানং চতুন্নঞ্চ একত্তাদিনযানং অৰিরাধনতোতি দস্সেতুং – ‘‘যো হি কোচি ভিক্খু ৰা’’তিআদি আরদ্ধং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

একপুগ্গলৰগ্গৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.