২. দুতিযো পরিচ্ছেদো

চেতসিকনিদ্দেসো

৬৭. চিত্তানন্তরমুদ্দিট্ঠা, যে চ চেতসিকা মযা;

তেসং দানি করিস্সামি, ৰিভাজনমিতো পরং.

তত্থ চিত্তসম্পযুত্তা, চিত্তে ভৰা ৰা চেতসিকা. তেপি চিত্তং ৰিয সারম্মণতো একৰিধা, সৰিপাকাৰিপাকতো দুৰিধা, কুসলাকুসলাব্যাকতভেদতো তিৰিধা, কামাৰচরাদিভেদতো চতুব্বিধা.

তত্থ কামাৰচরচিত্তসম্পযুত্তা কামাৰচরা. তেসু কামাৰচরপঠমমহাকুসলচিত্তসম্পযুত্তা তাৰ নিযতা সরূপেন আগতা একূনতিংস ধম্মা হোন্তি. সেয্যথিদং – ফস্সো ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি চিত্তেকগ্গতা সদ্ধা সতি ৰীরিযং পঞ্ঞা জীৰিতিন্দ্রিযং অলোভো অদোসো হিরী ওত্তপ্পং কাযপ্পস্সদ্ধি চিত্তপ্পস্সদ্ধি কাযলহুতা চিত্তলহুতা কাযমুদুতা চিত্তমুদুতা কাযকম্মঞ্ঞতা চিত্তকম্মঞ্ঞতা কাযপাগুঞ্ঞতা চিত্তপাগুঞ্ঞতা কাযুজুকতা চিত্তুজুকতাতি. পুন ছন্দো, অধিমোক্খো, তত্রমজ্ঝত্ততা, মনসিকারো চাতি চত্তারো নিযতযেৰাপনকা হোন্তি. ইমেহি চতূহি তেত্তিংস হোন্তি. পুন করুণা মুদিতা কাযদুচ্চরিতৰিরতি ৰচীদুচ্চরিতৰিরতি মিচ্ছাজীৰৰিরতি চেতি ইমে পঞ্চ অনিযতা. ইমে পন কদাচি উপ্পজ্জন্তি.

ইমেসু পন করুণামুদিতাৰসেন ভাৰনাকালে করুণাপুব্বভাগো ৰা মুদিতাপুব্বভাগো ৰা এতা উপ্পজ্জন্তি, ন পনেকতো উপ্পজ্জন্তি. যদা পন ইমিনা চিত্তেন মিচ্ছাকম্মন্তাদীহি ৰিরমতি, তদা সম্মাকম্মন্তাদীনি পরিপূরেন্তি, একা ৰিরতি উপ্পজ্জতি, করুণামুদিতাহি সহ, অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ন উপ্পজ্জন্তি. তস্মা এতেসু একেন সহ চতুত্তিংসেৰ ধম্মা হোন্তি.

৬৮. আদিনা পুঞ্ঞচিত্তেন, তেত্তিংস নিযতা মতা;

করুণামুদিতেকেন, চতুত্তিংস ভৰন্তি তে.

৬৯. কস্মা পনেত্থ মেত্তা চ, উপেক্খা চ ন উদ্ধটা;

যেৰাপনকধম্মেসু, ধম্মরাজেন সত্থুনা.

৭০. অব্যাপাদেন মেত্তাপি, তত্রমজ্ঝত্ততায চ;

উপেক্খা গহিতা যস্মা, তস্মা ন গহিতা উভো.

৭১. কস্মা যেৰাপনা ধম্মা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

সরূপেনেৰ সব্বেতে, পাল়িযং ন চ উদ্ধটা.

৭২. যস্মা অনিযতা কেচি, যস্মা রাসিং ভজন্তি ন;

যস্মা চ দুব্বলা কেচি, তস্মা ৰুত্তা ন পাল়িযং.

৭৩. ছন্দাধিমোক্খমুদিতা মনসি চ কারো,

মজ্ঝত্ততা চ করুণা ৰিরতিত্তযং চ;

পুঞ্ঞেসু তেন নিযতানিযতা চ সব্বে,

যেৰাপনা মুনিৰরেন ন চেৰ ৰুত্তা.

৭৪. কস্মা পনেত্থ ফস্সোৰ, পঠমং সমুদীরিতো;

পঠমাভিনিপাতত্তা, চিত্তস্সারম্মণে কির.

৭৫. ফুসিত্ৰা পন ফস্সেন, ৰেদনায চ ৰেদযে;

সঞ্জানাতি চ সঞ্ঞায, চেতনায চ চেতযে.

৭৬. বলৰপচ্চযত্তা চ, সহজাতানমেৰ হি;

ফস্সোৰ পঠমং ৰুত্তো, তস্মা ইধ মহেসিনা.

৭৭. অকারণমিদং সব্বং, চিত্তানং তু সহেৰ চ;

একুপ্পাদাদিভাৰেন, চিত্তজানং পৰত্তিতো.

৭৮. অযং তু পঠমুপ্পন্নো, অযং পচ্ছাতি নত্থিদং;

বলৰপচ্চযত্তেপি, কারণঞ্চ ন দিস্সতি.

৭৯. দেসনাক্কমতো চেৰ, পঠমং সমুদীরিতো;

ইচ্চেৰং পন ৰিঞ্ঞেয্যং, ৰিঞ্ঞুনা ন ৰিসেসতো.

৮০. ন চ পরিযেসিতব্বোযং, তস্মা পুব্বাপরক্কমো;

ৰচনত্থলক্খণাদীহি, ধম্মা এৰ ৰিজানতা.

যস্মা পন ইমে ধম্মা ৰচনত্থলক্খণাদীহি ৰুচ্চমানা পাকটা হোন্তি সুৰিঞ্ঞেয্যাৰ, তস্মা তেসং ৰচনত্থলক্খণাদীনি পৰক্খামি. সেয্যথিদং – ফুসতীতি ফস্সো. স্ৰাযং ফুসনলক্খণো, সঙ্ঘট্টনরসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, ফলট্ঠেন ৰেদনাপচ্চুপট্ঠানো ৰা, আপাথগতৰিসযপদট্ঠানো. অযং হি অরূপধম্মোপি সমানো আরম্মণেসু ফুসনাকারেনেৰ পৰত্ততি, সো দ্ৰিন্নং মেণ্ডানং সন্নিপাতো ৰিয দট্ঠব্বো.

সুন্দরং মনোতি সুমনো, সুমনস্স ভাৰো সোমনস্সং, সোমনস্সমেৰ ৰেদনা সোমনস্সৰেদনা. সা ৰেদযিতলক্খণা, ইট্ঠাকারানুভৰনরসা রাজা ৰিয সুভোজনরসং, চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানা, পস্সদ্ধিপদট্ঠানা.

নীলাদিভেদং আরম্মণং সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সা সঞ্জাননলক্খণা, পচ্চাভিঞ্ঞাণকরণরসা ৰড্ঢকিস্স অভিঞ্ঞাণকরণমিৰ, যথাগহিতনিমিত্তৰসেন অভিনিৰেসকরণপচ্চুপট্ঠানা, যথোপট্ঠিতৰিসযপদট্ঠানা.

চেতযতীতি চেতনা. সদ্ধিং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণে অভিসন্দহতীতি অত্থো. সা চেতযিতলক্খণা, আযূহনরসা, সংৰিদহনপচ্চুপট্ঠানা সককিচ্চপরকিচ্চসাধকা জেট্ঠসিস্সমহাৰড্ঢকিআদযো ৰিয.

ৰিতক্কেতীতি ৰিতক্কো. ৰিতক্কনং ৰা ৰিতক্কো. স্ৰাযং আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো, আহননপরিযাহননরসো, আরম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো.

আরম্মণে তেন চিত্তং ৰিচরতীতি ৰিচারো. ৰিচরণং ৰা ৰিচারো. অনুসঞ্চরণন্তি ৰুত্তং হোতি. স্ৰাযং আরম্মণানুমজ্জনলক্খণো, তত্থ সহজাতানুযোজনরসো, চিত্তস্স অনুপবন্ধপচ্চুপট্ঠানো.

পিনযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা, কাযচিত্তপীণনরসা, ফরণরসা ৰা, ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা.

চিত্তস্স একগ্গভাৰো চিত্তেকগ্গতা. সমাধিস্সেতং নামং. সো অৰিসারলক্খণো, অৰিক্খেপলক্খণো ৰা, সহজাতানং সম্পিণ্ডনরসো ন্হানিযচুণ্ণানং উদকং ৰিয, উপসমপচ্চুপট্ঠানো, ৰিসেসতো সুখপদট্ঠানো.

সদ্দহন্তি এতায, সযং ৰা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তমেৰ ৰা এসাতি সদ্ধা. সা পনেসা সদ্দহনলক্খণা, পসাদনরসা উদকপ্পসাদকমণি ৰিয, অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানা, সদ্ধেয্যৰত্থুপদট্ঠানা.

সরন্তি এতায, সযং ৰা সরতি, সরণমত্তমেৰ ৰা এসাতি সতি. সা অপিলাপনলক্খণা, অসম্মোসরসা, আরক্খপচ্চুপট্ঠানা, থিরসঞ্ঞাপদট্ঠানা.

ৰীরভাৰো ৰীরিযং. ৰীরানং ৰা কম্মং ৰীরিযং. তং পনেতং উস্সাহনলক্খণং, সহজাতানং উপত্থম্ভনরসং, অসংসীদনভাৰপচ্চুপট্ঠানং, সংৰেগপদট্ঠানং.

পজানাতীতি পঞ্ঞা. সা পনেসা ৰিজাননলক্খণা, ৰিসযোভাসনরসা পদীপো ৰিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অরঞ্ঞগতসুদেসকো ৰিয.

জীৰন্তি তেন তংসম্পযুত্তধম্মাতি জীৰিতং. তং পন অত্তনা অৰিনিব্ভুত্তানং ধম্মানং অনুপালনলক্খণং, তেসং পৰত্তনরসং, তেসংযেৰ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বধম্মপদট্ঠানং. সন্তেপি চ তেসং অনুপালনলক্খণাদিম্হি ৰিধানে অত্থিক্খণেযেৰ তং তে ধম্মে অনুপালেতি উদকং ৰিয উপ্পলাদীনি, যথাসকং পচ্চযুপ্পন্নেপি চ ধম্মে অনুপালেতি ধাতি ৰিয কুমারং, সযংপৰত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৰ পৰত্ততি নিযামকো ৰিয, ন ভঙ্গতো উদ্ধং পৰত্তযতি অত্তনো চ পৰত্তযিতব্বানঞ্চ অভাৰা, ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতি সযং ভিজ্জমানত্তা খীযমানো ৰিয ৰত্তিস্নেহোৰ পদীপসিখন্তি.

ন লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা ন লুব্ভতি, অলুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি অলোভো. সো আরম্মণে চিত্তস্স অলগ্গভাৰলক্খণো কমলদলে জলবিন্দু ৰিয, অপরিগ্গহরসো মুত্তভিক্খু ৰিয, অনল্লীনভাৰপচ্চুপট্ঠানো অসুচিম্হি পতিতপুরিসো ৰিয.

ন দুস্সন্তি তেন, সযং ৰা ন দুস্সতি, অদুস্সনমত্তমেৰ ৰা তন্তি অদোসো. সো অচণ্ডিক্কলক্খণো, অৰিরোধলক্খণো ৰা অনুকূলমিত্তো ৰিয, আঘাতৰিনযনরসো, পরিল়াহৰিনযনরসো ৰা চন্দনং ৰিয, সোম্মভাৰপচ্চুপট্ঠানো পুণ্ণচন্দো ৰিয.

কাযদুচ্চরিতাদীহি হিরীযতীতি হিরী. লজ্জাযেতং অধিৰচনং. তেহিযেৰ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং. পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৰচনং. তত্থ পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা হিরী, ওত্তাসলক্খণং ওত্তপ্পং. উভোপি পাপানং অকরণরসা, পাপতো সঙ্কোচনপচ্চুপট্ঠানা, অত্তগারৰপরগারৰপদট্ঠানা. ইমে ধম্মা লোকপালাতি দট্ঠব্বা.

কাযপস্সম্ভনং কাযপস্সদ্ধি. চিত্তপস্সম্ভনং চিত্তপস্সদ্ধি. কাযোতি চেত্থ ৰেদনাদযো তযো খন্ধা. উভোপি পনেতা একতো হুত্ৰা কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তদরথনিম্মদনরসা, কাযচিত্তানং অপরিপ্ফন্দনসীতিভাৰপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা, কাযচিত্তানং অৰূপসমতাউদ্ধচ্চাদিকিলেসপ্পটিপক্খভূতাতি ৰেদিতব্বা.

কাযলহুভাৰো কাযলহুতা. চিত্তলহুভাৰো চিত্তলহুতা. কাযচিত্তানং গরুভাৰৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তগরুভাৰনিম্মদনরসা, কাযচিত্তানং অদন্ধতাপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা, কাযচিত্তানং গরুভাৰকরথিনমিদ্ধাদিকিলেসপ্পটিপক্খভূতাতি ৰেদিতব্বা.

কাযমুদুভাৰো কাযমুদুতা. চিত্তমুদুভাৰো চিত্তমুদুতা. কাযচিত্তানং থদ্ধভাৰৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তানং থদ্ধভাৰনিম্মদনরসা, অপ্পটিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা, কাযচিত্তানং থদ্ধভাৰকরদিট্ঠিমানাদিকিলেসপ্পটিপক্খভূতাতি ৰেদিতব্বা.

কাযকম্মঞ্ঞভাৰো কাযকম্মঞ্ঞতা. চিত্তকম্মঞ্ঞভাৰো চিত্তকম্মঞ্ঞতা. কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৰৰূপসমলক্খণা, কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৰনিম্মদনরসা, কাযচিত্তানং আরম্মণকরণসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানং, কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৰকরঅৰসেসনীৰরণাদিকিলেসপ্পটিপক্খভূতাতি ৰেদিতব্বা.

কাযপাগুঞ্ঞভাৰো কাযপাগুঞ্ঞতা. চিত্তপাগুঞ্ঞভাৰো চিত্তপাগুঞ্ঞতা. কাযচিত্তানং অগেলঞ্ঞভাৰলক্খণা, কাযচিত্তানং গেলঞ্ঞনিম্মদনরসা, নিরাদীনৰপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা, কাযচিত্তানং গেলঞ্ঞভাৰকরঅস্সদ্ধাদিকিলেসপ্পটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযস্স উজুকভাৰো কাযুজুকতা. চিত্তস্স উজুকভাৰো চিত্তুজুকতা. কাযচিত্তানং অকুটিলভাৰলক্খণা, কাযচিত্তানং অজ্জৰলক্খণা ৰা, কাযচিত্তানং কুটিলভাৰনিম্মদনরসা, অজিম্হতাপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা, কাযচিত্তানং কুটিলভাৰকরমাযাসাঠেয্যাদিকিলেসপ্পটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

ছন্দোতি কত্তুকম্যতাযেতং অধিৰচনং. তস্মা সো কত্তুকম্যতালক্খণো ছন্দো, আরম্মণপরিযেসনরসো, আরম্মণেন অত্থিকতাপচ্চুপট্ঠানো, তদেৰস্স পদট্ঠানো.

অধিমুচ্চনং অধিমোক্খো. সো সন্নিট্ঠানলক্খণো, অসংসপ্পনরসো, নিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানো, সন্নিট্ঠেয্যধম্মপদট্ঠানো, আরম্মণে নিচ্চলভাৰেন ইন্দখীলো ৰিয দট্ঠব্বো.

তেসু তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্তভাৰো তত্রমজ্ঝত্ততা. সা চিত্তচেতসিকানং সমৰাহিতলক্খণা, ঊনাধিকতানিৰারণরসা, পক্খপাতুপচ্ছেদনরসা ৰা, মজ্ঝত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা.

কিরিযা কারো, মনস্মিং কারো মনসিকারো. পুরিমমনতো ৰিসদিসং মনং করোতীতি চ মনসিকারো.

স্ৰাযং আরম্মণপটিপাদকো, ৰীথিপটিপাদকো, জৰনপটিপাদকোতি তিপ্পকারো. তত্থ আরম্মণপটিপাদকো মনস্মিং কারো মনসিকারো. সো সারণলক্খণো, সম্পযুত্তানং আরম্মণে সংযোজনরসো, আরম্মণাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানো, আরম্মণপদট্ঠানো, সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নো আরম্মণপটিপাদকত্তেন সম্পযুত্তানং সারথী ৰিয দট্ঠব্বো. ৰীথিপটিপাদকোতি পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনস্সেতং অধিৰচনং, জৰনপটিপাদকোতি মনোদ্ৰারাৰজ্জনস্সেতং অধিৰচনং, ন তে ইধ অধিপ্পেতা.

করুণাতি পরদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পনং করোতীতি করুণা, কিনাতি ৰিনাসেতি ৰা পরদুক্খন্তি করুণা. সা পরদুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিলক্খণা, পরদুক্খাসহনরসা, অৰিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খাভিভূতানং অনাথভাৰদস্সনপদট্ঠানা.

মোদন্তি তায, সযং ৰা মোদতীতি মুদিতা. সা পমোদনলক্খণা, অনিস্সাযনরসা, অরতিৰিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং সম্পত্তিদস্সনপদট্ঠানা. কেচি পন মেত্তুপেক্খাযোপি অনিযতে ইচ্ছন্তি, তং ন গহেতব্বং. অত্থতো হি অদোসো এৰ মেত্তা, তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খাযেৰ উপেক্খাতি.

কাযদুচ্চরিততো ৰিরতি কাযদুচ্চরিতৰিরতি. এসেৰ নযো সেসেসুপি দ্ৰীসু. লক্খণাদিতো পন এতা তিস্সোপি ৰিরতিযো কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থূনং অৰীতিক্কমলক্খণা, কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থুতো সঙ্কোচনরসা, অকিরিযপচ্চুপট্ঠানা, সদ্ধাহিরিওত্তপ্পঅপ্পিচ্ছতাদিগুণপদট্ঠানা. কেচি পন ইমাসু একেকং নিযতং ৰিরতিং ইচ্ছন্তি. এৰং কামাৰচরপঠমমহাকুসলচিত্তেন ইমে তেত্তিংস ৰা চতুত্তিংস ৰা ধম্মা সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বা.

যথা চ পঠমেন, এৰং দুতিযচিত্তেনাপি. সসঙ্খারভাৰমত্তমেৰ হি এত্থ ৰিসেসো. পুন ততিযেন ঞাণৰিপ্পযোগতো ঠপেত্ৰা অমোহং অৰসেসা দ্ৰত্তিংস ৰা তেত্তিংস ৰা ৰেদিতব্বা. তথা চতুত্থেনাপি সসঙ্খারভাৰমত্তমেৰ ৰিসেসো, পঠমে ৰুত্তেসু পন ঠপেত্ৰা পীতিং অৰসেসা পঞ্চমেন সম্পযোগং গচ্ছন্তি. সোমনস্সট্ঠানে চেত্থ উপেক্খাৰেদনা পৰিট্ঠা. সা পন ইট্ঠানিট্ঠৰিপরীতানুভৰনলক্খণা, পক্খপাতুপচ্ছেদনরসা. যথা চ পঞ্চমেন, এৰং ছট্ঠেনাপি. সসঙ্খারমত্তমেৰ হোতি ৰিসেসো. সত্তমেন পন ঠপেত্ৰা পঞ্ঞং অৰসেসা একতিংস ৰা দ্ৰত্তিংস ৰা ধম্মা হোন্তি, তথা অট্ঠমেনাপি. সসঙ্খারমত্তমেৰ ৰিসেসো. এৰং তাৰ কামাৰচরকুসলচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

৮১. উপেক্খাযুত্তচিত্তেসু, ন দুক্খসুখপীতিযো;

জাযন্তেৰ ৰিসুং পঞ্চ, করুণামুদিতাদযো.

অৰসেসেসু পন রূপাৰচরচিত্তসম্পযুত্তা রূপাৰচরা, তত্থ পঠমচিত্তসম্পযুত্তা তাৰ কামাৰচরপঠমচিত্তে ৰুত্তেসু ঠপেত্ৰা ৰিরতিত্তযং অৰসেসা ৰেদিতব্বা. ৰিরতিযো পন কামাৰচরকুসললোকুত্তরেস্ৰেৰ উপ্পজ্জন্তি, ন অঞ্ঞেসু. দুতিযেন ৰিতক্কৰজ্জা দ্ৰত্তিংস ৰা তেত্তিংস ৰা. ততিযেন ৰিচারৰজ্জা একতিংস ৰা দ্ৰত্তিংস ৰা. চতুত্থেন ততো পীতিৰজ্জা তিংস ৰা একতিংস ৰা. পঞ্চমেন ততো করুণামুদিতাৰজ্জা তিংস হোন্তি, সোমনস্সট্ঠানে উপেক্খা পৰিট্ঠা. এৰং রূপাৰচরকুসলচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

অরূপাৰচরচিত্তসম্পযুত্তা অরূপাৰচরা, তে পন রূপাৰচরপঞ্চমে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. অরূপাৰচরভাৰোৰেত্থ ৰিসেসো.

লোকুত্তরচিত্তসম্পযুত্তা লোকুত্তরা, তে পন পঠমজ্ঝানিকে মগ্গচিত্তে পঠমরূপাৰচরচিত্তে ৰুত্তনযেন দুতিযজ্ঝানিকাদিভেদেপি মগ্গচিত্তে দুতিযরূপাৰচরচিত্তাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. করুণামুদিতানমভাৰো চ নিযতৰিরতিভাৰো চ লোকুত্তরভাৰো চেত্থ ৰিসেসো. এৰং তাৰ কুসলচিত্তসম্পযুত্তচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

অকুসলা পন চেতসিকা ভূমিতো একৰিধা কামাৰচরাযেৰ, তেসু লোভমূলপঠমাকুসলচিত্তসম্পযুত্তা তাৰ নিযতা সরূপেনাগতা পন্নরস, যেৰাপনকা নিযতা চত্তারোতি একূনৰীসতি হোন্তি. অনিযতা ছ যেৰাপনকাতি সব্বে পঞ্চৰীসতি হোন্তি. সেয্যথিদং – ফস্সো সোমনস্সৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি চিত্তস্সেকগ্গতা ৰীরিযং জীৰিতং অহিরিকং অনোত্তপ্পং লোভো মোহো মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে সরূপেনাগতা পন্নরস, ছন্দো অধিমোক্খো উদ্ধচ্চং মনসিকারোতি ইমে চত্তারো নিযতযেৰাপনকা, ইমে পন পটিপাটিযা দসসু চিত্তেসু নিযতা হোন্তি, মানো ইস্সা মচ্ছরিযং কুক্কুচ্চং থিনমিদ্ধন্তি ইমে ছযেৰ অনিযতযেৰাপনকা.

৮২. এৰং যেৰাপনা সব্বে, নিযতানিযতা দস;

নিদ্দিট্ঠা পাপচিত্তেসু, হতপাপেন তাদিনা.

তত্থ ফস্সোতি অকুসলচিত্তসহজাতো ফস্সো. এস নযো সেসেসুপি. ন হিরীযতীতি অহিরিকো, অহিরিকস্স ভাৰো অহিরিকং. কাযদুচ্চরিতাদীহি ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, ন ওত্তপ্পং অনোত্তপ্পং. তত্থ কাযদুচ্চরিতাদীহি অজিগুচ্ছনলক্খণং, অলজ্জালক্খণং ৰা অহিরিকং, অনোত্তপ্পং তেহেৰ অসারজ্জনলক্খণং, অনুত্তাসলক্খণং ৰা.

লুব্ভন্তি তেন, সযং ৰা লুব্ভতি, লুব্ভনমত্তমেৰ ৰা তন্তি লোভো. সো আরম্মণগহণলক্খণো মক্কটালেপো ৰিয, অভিসঙ্গরসো তত্তকপালে পক্খিত্তমংসপেসি ৰিয, অপরিচ্চাগপচ্চুপট্ঠানো তেলঞ্জনরাগো ৰিয, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনপদট্ঠানো.

মুয্হন্তি তেন, সযং ৰা মুয্হতি, মুয্হনমত্তমেৰ ৰা তন্তি মোহো. সো চিত্তস্স অন্ধভাৰলক্খণো, অঞ্ঞাণলক্খণো ৰা, অসম্পটিৰেধরসো, আরম্মণসভাৰচ্ছাদনরসো ৰা, অন্ধকারপচ্চুপট্ঠানো, অযোনিসোমনসিকারপদট্ঠানো.

মিচ্ছা পস্সন্তি তায, সযং ৰা মিচ্ছা পস্সতি, মিচ্ছাদস্সনমত্তমেৰ ৰা এসাতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সা অযোনিসোঅভিনিৰেসলক্খণা, পরামাসরসা, মিচ্ছাভিনিৰেসপচ্চুপট্ঠানা, অরিযানং অদস্সনকামতাদিপদট্ঠানা.

উদ্ধতভাৰো উদ্ধচ্চং. তং অৰূপসমলক্খণং ৰাতাভিঘাতচলজলং ৰিয, অনৰট্ঠানরসং ৰাতাভিঘাতচলধজপটাকা ৰিয, ভন্তত্তপচ্চুপট্ঠানং পাসাণাভিঘাতসমুদ্ধতভস্মং ৰিয, অযোনিসোমনসিকারপদট্ঠানং.

মঞ্ঞতীতি মানো. সো উণ্ণতিলক্খণো, সম্পগ্গহণরসো, কেতুকম্যতাপচ্চুপট্ঠানো, দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তলোভপদট্ঠানো.

ইস্সতীতি ইস্সা. সা পরসম্পত্তীনং উসূযনলক্খণা, তত্থেৰ অনভিরতিরসা, ততো ৰিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানা, পরসম্পত্তিপদট্ঠানা.

মচ্ছরভাৰো মচ্ছরিযং. তং অত্তনো সম্পত্তীনং নিগুহণলক্খণং, তাসংযেৰ পরেহি সাধারণভাৰঅক্খমনরসং, সঙ্কোচনপচ্চুপট্ঠানং, অত্তসম্পত্তিপদট্ঠানং.

কুচ্ছিতং কতং কুকতং, তস্স ভাৰো কুক্কুচ্চং. তং পচ্ছানুতাপলক্খণং, কতাকতানুসোচনরসং, ৰিপ্পটিসারপচ্চুপট্ঠানং, কতাকতপদট্ঠানং.

থিনতা থিনং. মিদ্ধতা মিদ্ধং. অনুস্সাহনসংসীদনতা, অসত্তিৰিঘাতো চাতি অত্থো. থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ থিনমিদ্ধং. তত্থ থিনং অনুস্সাহনলক্খণং, ৰীরিযৰিনোদনরসং, সংসীদনভাৰপচ্চুপট্ঠানং. মিদ্ধং অকম্মঞ্ঞতালক্খণং, ওনহনরসং, লীনতাপচ্চুপট্ঠানং, উভযম্পি অযোনিসোমনসিকারপদট্ঠানং. সেসা কুসলে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা.

এত্থ পন ৰিতক্কৰীরিযসমাধীনং মিচ্ছাসঙ্কপ্পমিচ্ছাৰাযামমিচ্ছাসমাধযো ৰিসেসকা. ইতি ইমে একূনৰীসতি চেতসিকা পঠমাকুসলচিত্তেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বা. যথা চ পঠমেন, এৰং দুতিযেনাপি. সসঙ্খারভাৰো চেত্থ থিনমিদ্ধস্স নিযতভাৰো চ ৰিসেসো. ততিযেন পঠমে ৰুত্তেসু ঠপেত্ৰা দিট্ঠিং সেসা অট্ঠারস ৰেদিতব্বা. মানো পনেত্থ অনিযতো হোতি, দিট্ঠিযা সহ ন উপ্পজ্জতীতি. চতুত্থেন দুতিযে ৰুত্তেসু ঠপেত্ৰা দিট্ঠিং অৰসেসা ৰেদিতব্বা. এত্থাপি চ মানো অনিযতো হোতি. পঞ্চমেন পঠমে ৰুত্তেসু ঠপেত্ৰা পীতিং অৰসেসা সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি. সোমনস্সট্ঠানে পনেত্থ উপেক্খা পৰিট্ঠা. ছট্ঠেনাপি পঞ্চমে ৰুত্তসদিসা এৰ. সসঙ্খারতা, থিনমিদ্ধস্স নিযতভাৰো চ ৰিসেসো. সত্তমেন পঞ্চমে ৰুত্তেসু ঠপেত্ৰা দিট্ঠিং অৰসেসা ৰেদিতব্বা. মানো পনেত্থ অনিযতো. অট্ঠমেন ছট্ঠে ৰুত্তেসু ঠপেত্ৰা দিট্ঠিং অৰসেসা ৰেদিতব্বা. এত্থাপি মানো অনিযতো হোতি. এৰং লোভমূলচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

দোমনস্সসহগতেসু পটিঘসম্পযুত্তেসু দোসমূলেসু দ্ৰীসু পঠমেন অসঙ্খারিকেন সম্পযুত্তা নিযতা সরূপেনাগতা তেরস. সেয্যথিদং – ফস্সো দোমনস্সৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা চিত্তেকগ্গতা ৰিতক্কো ৰিচারো ৰীরিযং জীৰিতং অহিরিকং অনোত্তপ্পং দোসো মোহো চেতি ইমে তেরস ধম্মা ছন্দাদীহি চতূহি নিযতযেৰাপনকেহি সত্তরস হোন্তি ইস্সামচ্ছরিযকুক্কুচ্চেসু অনিযতেসু তীসু একেন সহ অট্ঠারস হোন্তি, এতেপি তযো ন একতো উপ্পজ্জন্তি.

তত্থ দুট্ঠু মনোতি দুমনো, দুমনস্স ভাৰো দোমনস্সং, দোমনস্সৰেদনাযেতং অধিৰচনং. তেন সহগতং দোমনস্সসহগতং. তং অনিট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণং, অনিট্ঠাকারসম্ভোগরসং, চেতসিকাবাধপচ্চুপট্ঠানং, একন্তেনেৰ হদযৰত্থুপদট্ঠানং.

দুস্সন্তি তেন, সযং ৰা দুস্সতি, দুস্সনমত্তমেৰ ৰা তন্তি দোসো. সো চণ্ডিক্কলক্খণো পহতাসীৰিসো ৰিয, ৰিসপ্পনরসো ৰিসনিপাতো ৰিয, অত্তনো নিস্সযদহনরসো ৰা দাৰগ্গি ৰিয, দুস্সনপচ্চুপট্ঠানো লদ্ধোকাসো ৰিয সপত্তো, আঘাতৰত্থুপদট্ঠানো. অৰসেসা হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারাৰ. ইতি ইমে সত্তরস ৰা অট্ঠারস ৰা নৰমেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বা. যথা চ নৰমেন, এৰং দসমেনাপি. সসঙ্খারতা, পনেত্থ থিনমিদ্ধসম্ভৰো চ ৰিসেসো.

দ্ৰীসু পন মোহমূলেসু ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তেন একাদসমেন সম্পযুত্তা তাৰ ফস্সো উপেক্খাৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা ৰিতক্কো ৰিচারো ৰীরিযং জীৰিতং চিত্তট্ঠিতি অহিরিকং অনোত্তপ্পং মোহো ৰিচিকিচ্ছাতি সরূপেনাগতা তেরস, উদ্ধচ্চং মনসিকারোতি দ্ৰে যেৰাপনকা নিযতা. তেহি সদ্ধিং পন্নরস হোন্তি.

তত্থ পৰত্তট্ঠিতিমত্তা একগ্গতা. ৰিগতা চিকিচ্ছাতি ৰিচিকিচ্ছা. সভাৰং ৰিচিনন্তো এতায কিচ্ছতি কিলমতীতি ৰিচিকিচ্ছা. সা সংসযলক্খণা, কম্পনরসা, অনিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানা, অযোনিসোমনসিকারপদট্ঠানা. সেসা ৰুত্তনযা এৰ.

দ্ৰাদসমেন উদ্ধচ্চসম্পযুত্তেন সম্পযুত্তা সরূপেনাগতা ৰিচিকিচ্ছাসহগতে ৰুত্তেসু ৰিচিকিচ্ছাহীনা উদ্ধচ্চং সরূপেন আগতং, তস্মা তেরসেৰ হোন্তি. ৰিচিকিচ্ছায অভাৰেন পনেত্থ অধিমোক্খো উপ্পজ্জতি, তেন সদ্ধিং চুদ্দস হোন্তি. অধিমোক্খসম্ভৰতো সমাধি বলৰা হোতি, অধিমোক্খমনসিকারা দ্ৰে যেৰাপনকা, তেহি সহ পন্নরসেৰ হোন্তি. এৰং তাৰ অকুসলচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

ইদানি অব্যাকতা ৰুচ্চন্তি, অব্যাকতা পন দুৰিধা ৰিপাককিরিযভেদতো. তত্থ ৰিপাকা কুসলা ৰিয ভূমিৰসেন চতুব্বিধা কামাৰচরং রূপাৰচরং অরূপাৰচরং লোকুত্তরঞ্চেতি. তত্থ কামাৰচরৰিপাকা সহেতুকাহেতুকৰসেন দুৰিধা. তত্থ সহেতুকৰিপাকসম্পযুত্তা সহেতুকা. তে সহেতুককামাৰচরকুসলসম্পযুত্তসদিসা. যা পন করুণামুদিতা অনিযতা, তা সত্তারম্মণত্তা ৰিপাকেসু নুপ্পজ্জন্তি. কামাৰচরৰিপাকানং একন্তপরিত্তারম্মণত্তা ৰিরতিযো পনেত্থ একন্তকুসলত্তা ন লব্ভন্তি. ৰিভঙ্গে ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা কুসলাযেৰা’’তি হি ৰুত্তং. এৰং কামাৰচরসহেতুকৰিপাকচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

৮৩. তেত্তিংসাদিদ্ৰযে ধম্মা, দ্ৰত্তিংসেৰ ততো পরে;

বাত্তিংস পঞ্চমে ছট্ঠে, একতিংস ততো পরে.

অহেতুকচিত্তসম্পযুত্তা পন অহেতুকা. তেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তাৰ ফস্সো উপেক্খাৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা জীৰিতং চিত্তট্ঠিতীতি সরূপেনাগতা ছ, মনসিকারেন চ সত্ত হোন্তি. সোতঘানজিৰ্হাকাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তাপি সত্ত সত্তেৰ চেতসিকা. তত্থ কাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তেসু পন উপেক্খাঠানে সুখৰেদনা পৰিট্ঠা. সা কাযিকসাতলক্খণা, পীণনরসা, সেসা ৰুত্তনযা এৰ.

৮৪. ইট্ঠারম্মণযোগস্মিং, চক্খুৰিঞ্ঞাণকাদিসু;

সতি কস্মা উপেক্খাৰ, ৰুত্তা চতূসু সত্থুনা.

৮৫. উপাদায চ রূপেন, উপাদারূপকে পন;

সঙ্ঘট্টনানিঘংসস্স, দুব্বলত্তাতি দীপযে.

৮৬. পসাদং পনতিক্কম্ম, কূটংৰ পিচুপিণ্ডকং;

ভূতরূপেন ভূতানং, ঘট্টনায সুখাদিকং.

তস্মা কাযৰিঞ্ঞাণং সুখাদিসম্পযুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. মনোধাতুনা সম্পযুত্তা সরূপেনাগতা চক্খুৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৰুত্তা ছ, ৰিতক্কৰিচারেহি সহ অট্ঠ, অধিমোক্খমনসিকারেহি দ্ৰীহি যেৰাপনকেহি দস ধম্মা হোন্তি. তথা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুউপেক্খাসহগতেন. সোমনস্সসহগতেন পীতিঅধিকা ৰেদনাপরিৰত্তনঞ্চ নানত্তং. তস্মাৰেত্থ একাদস ধম্মা হোন্তি. এৰং অহেতুকাপি কামাৰচরৰিপাকচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

রূপাৰচরৰিপাকচিত্তসম্পযুত্তা পন রূপাৰচরা. অরূপাৰচরৰিপাকচিত্তসম্পযুত্তা অরূপাৰচরা. তে সব্বেপি অত্তনো অত্তনো কুসলচিত্তসম্পযুত্তচেতসিকেহি সদিসাযেৰাতি.

লোকুত্তরৰিপাকচিত্তসম্পযুত্তা লোকুত্তরা. তে সব্বে তেসংযেৰ লোকুত্তরৰিপাকচিত্তানং সদিসা কুসলচিত্তসম্পযুত্তেহি চেতসিকেহি সদিসা. এৰং রূপাৰচরারূপাৰচরলোকুত্তরৰিপাকচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

অকুসলৰিপাকচিত্তসম্পযুত্তা পন অকুসলৰিপাকচেতসিকা নাম. তে পন কুসলৰিপাকাহেতুকচিত্তেসু চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীসু ৰুত্তচেতসিকসদিসা. এত্থ পন কাযৰিঞ্ঞাণে দুক্খৰেদনা পৰিট্ঠা. সা কাযিকাবাধলক্খণা. সেসা ৰুত্তনযাযেৰাতি. এৰং ছত্তিংস ৰিপাকচিত্তসম্পযুত্তচেতসিকা ৰেদিতব্বা.

কিরিযাব্যাকতা চ চেতসিকা ভূমিতো তিৰিধা হোন্তি কামাৰচরা রূপাৰচরা অরূপাৰচরাতি. তত্থ কামাৰচরা সহেতুকাহেতুকতো দুৰিধা হোন্তি. তেসু সহেতুককিরিযচিত্তসম্পযুত্তা সহেতুকা, তে পন অট্ঠহি কামাৰচরকুসলচিত্তসম্পযুত্তেহি সমানা ঠপেত্ৰা ৰিরতিত্তযং অনিযতযেৰাপনকেসু করুণামুদিতাযেৰ উপ্পজ্জন্তি. অহেতুককিরিযচিত্তসম্পযুত্তা অহেতুকা, তে কুসলৰিপাকাহেতুকমনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুচিত্তসম্পযুত্তেহি সমানা. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুদ্ৰযে পন ৰীরিযিন্দ্রিযং অধিকং. ৰীরিযিন্দ্রিযসম্ভৰতো পনেত্থ বলপ্পত্তো সমাধি হোতি. হসিতুপ্পাদচিত্তেন সম্পযুত্তা দ্ৰাদস ধম্মা হোন্তি পীতিযা সহ. অযমেত্থ ৰিসেসো.

রূপাৰচরকিরিযচিত্তসম্পযুত্তা পন রূপাৰচরা. অরূপাৰচরকিরিযচিত্তসম্পযুত্তা অরূপাৰচরা. তে সব্বেপি সকসকভূমিকুসলচিত্তসম্পযুত্তেহি সমানাতি. এৰং ৰীসতি কিরিযচিত্তসম্পযুত্তা চ চেতসিকা ৰেদিতব্বা.

এত্তাৰতা কুসলাকুসলৰিপাককিরিযভেদভিন্নেন একূননৰুতিযা চিত্তেন সম্পযুত্তা চেতসিকা নিদ্দিট্ঠা হোন্তি.

৮৭. কুসলাকুসলেহি ৰিপাকক্রিযা-

হদযেহি যুতা পন চেতসিকা;

সকলাপি চ সাধু মযা কথিতা,

সুগতেন মহামুনিনা কথিতা.

৮৮. অৰগচ্ছতি যো ইমং অনুনং,

পরমং তস্স সমন্ততো মতি;

অভিধম্মনযে দূরাসদে,

অতিগম্ভীরঠানে ৰিজম্ভতে.

ইতি অভিধম্মাৰতারে চেতসিকনিদ্দেসো নাম

দুতিযো পরিচ্ছেদো.