২৪. চতুৰীসতিমো পরিচ্ছেদো

পচ্চযনিদ্দেসো

১৩৯৫. যেসং পচ্চযধম্মানং, ৰসা সপ্পচ্চযা ইমে;

ধম্মা তে পচ্চযে চাহং, দস্সযিস্সামিতো পরং.

কতমে পচ্চযাতি? ৰুচ্চতে – হেতারম্মণাধিপতিঅনন্তরসমনন্তরসহজাত- অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযূপনিস্সযপুরেজাতপচ্ছাজাতাসেৰনকম্মৰিপাকাহারিন্দ্রিয- ঝানমগ্গসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিনত্থিৰিগতাৰিগতৰসেন চতুৰীসতিৰিধা হোন্তি.

তত্থ হেতুপচ্চযোতি লোভো দোসো মোহো অলোভো অদোসো অমোহোতি ইমে ছ ধম্মা হেতুপচ্চযা. আরম্মণপচ্চযোতি সব্বলোকিযলোকুত্তরং যং যং ধম্মং আরব্ভ যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো.

অধিপতিপচ্চযোতি এত্থ সহজাতাধিপতিআরম্মণাধিপতিৰসেন দুৰিধো. তত্থ সহজাতাধিপতি ছন্দচিত্তৰীরিযৰীমংসাৰসেন চতুব্বিধো, আরম্মণাধিপতি পন দোমনস্সৰিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চকিরিযাব্যাকতাকুসলৰিপাকে চ অনিট্ঠসম্মতঞ্চ রূপং ঠপেত্ৰা অৰসেসং. অনন্তরপচ্চযোতি অনন্তরনিরুদ্ধা চিত্তচেতসিকা ধম্মা. তথা সমনন্তরপচ্চযোপি.

সহজাতপচ্চযোতি চিত্তচেতসিকা, মহাভূতা চেৰ হদযৰত্থু চ. তথা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযোপি. নিস্সযপচ্চযোতি ৰত্থুরূপানি চেৰ মহাভূতা, চিত্তচেতসিকা চ. উপনিস্সযপচ্চযোতি আরম্মণানন্তরপকতূপনিস্সযৰসেন তিৰিধো. তত্থ আরম্মণূপনিস্সযো আরম্মণাধিপতিযেৰ, অনন্তরূপনিস্সযো পন অনন্তরপচ্চযোৰ, পকতূপনিস্সযো পন কাযিকসুখদুক্খউতুভোজনসেনাসনপুগ্গলা সদ্ধাসীলসুতচাগপঞ্ঞারাগদোসমোহাদযো চ.

পুরেজাতপচ্চযোতি ৰত্থারম্মণৰসেন দুৰিধো. তত্থ ৰত্থুপুরেজাতো নাম ৰত্থুরূপানি, আরম্মণপুরেজাতো নাম পচ্চুপ্পন্নরূপাদীনেৰ. পচ্ছাজাতপচ্চযোতি চিত্তচেতসিকা চ. আসেৰনপচ্চযোতি ঠপেত্ৰা আৰজ্জনদ্ৰযং লোকিযকুসলাকুসলকিরিযাব্যাকতা ধম্মাৰ.

কম্মপচ্চযোতি সহজাতনানক্খণিকৰসেন দুৰিধো. তত্থ সহজাতা লোকিযলোকুত্তরা এৰ, নানক্খণিকা পন সাসৰকুসলাকুসলচেতনা, অনাসৰকুসলচেতনা অনন্তরমেৰ অত্তনো ৰিপাকস্স পচ্চযো হোতি. ৰিপাকপচ্চযোতি ৰিপাকচিত্তচেতসিকা. আহারপচ্চযোতি কবল়ীকারাহারফস্সচেতনাৰিঞ্ঞাণৰসেন চতুব্বিধো.

ইন্দ্রিযপচ্চযোতি রূপসত্তকমনজীৰিতসুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সউপেক্খাসদ্ধাৰীরিয- সতিসমাধিপঞ্ঞাঅনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযঅঞ্ঞিন্দ্রিযঅঞ্ঞতাৰিন্দ্রিযানীতি ৰীসতিন্দ্রিযানি, তেসু ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযানি ৰজ্জেত্ৰা ৰীসতিন্দ্রিযানি হোন্তি. ঝানপচ্চযোতি ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখচিত্তেকগ্গতাৰসেন পঞ্চৰিধো. মগ্গপচ্চযোতি দিট্ঠিসঙ্কপ্পৰাযামসতিসমাধিৰাচাকম্মন্তাজীৰমিচ্ছাদিট্ঠিৰসেন নৰৰিধো.

সম্পযুত্তপচ্চযোতি চিত্তচেতসিকাৰ. ৰিপ্পযুত্তপচ্চযোতি ৰত্থুপুরেজাতানি চেৰ পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা চ. অত্থিপচ্চযোতি জীৰিতিন্দ্রিযকবল়ীকারআহারআরম্মণপুরেজাতানি চেৰ নিস্সযপচ্চযে ৰুত্তধম্মাপি চ. নত্থিপচ্চযোতি অনন্তরপচ্চযোৰ. তথা ৰিগতপচ্চযো চ. অৰিগতপচ্চযোতি অত্থিপচ্চযোৰ. এৰমিমে চতুৰীসতি পচ্চযা নাম.

এত্থ পন কতিহাকারেহি রূপং রূপস্স পচ্চযো হোতীতি? যথারহং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযাহারিন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতৰসেন সত্তধা পচ্চযো হোতি.

রূপং অরূপস্স যথারহং আরম্মণাধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযূপনিস্সযপুরেজাতিন্দ্রিযৰিপ্প- যুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন একাদসহি আকারেহি পচ্চযো হোতি.

রূপং রূপারূপস্সাতি নত্থি.

১৩৯৬. সত্তধা রূপং রূপস্স, ভৰতেকাদসেহি তং;

পচ্চযো নামধম্মস্স, মিস্সকস্স ন কিঞ্চি তু.

অরূপং অরূপস্স যথারহং হেতারম্মণাধিপতিঅনন্তরসমনন্তরসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযূপনিস্সযা- সেৰনকম্মৰিপাকাহারিন্দ্রিযঝানমগ্গসম্পযুত্তঅত্থিনত্থিৰিগতাৰিগত- ৰসেন একৰীসতিধা পচ্চযো হোতি.

অরূপং রূপস্স যথারহং হেতাধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপচ্ছাজাতকম্মৰিপাকাহারিন্দ্রিয- ঝানমগ্গৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন পন্নরসধা পচ্চযো হোতি.

অরূপং রূপারূপস্স যথারহং হেতাধিপতিসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযকম্মৰিপাকাহারিন্দ্রিযঝানমগ্গ- অত্থিঅৰিগতৰসেন তেরসধা পচ্চযো হোতি.

১৩৯৭. একৰীসতিধা নামং, পচ্চযো ভৰতত্তনো;

তিপঞ্চহি তং রূপস্স, উভিন্নং তেরসধা পন.

রূপারূপং রূপস্স যথারহং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতৰসেন চতুধা পচ্চযো হোতি.

রূপারূপং অরূপস্স যথারহং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযিন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি.

রূপারূপং রূপস্সাতি নত্থি.

১৩৯৮. উভোপি রূপধম্মস্স, চতুধা হোন্তি পচ্চযা;

ছব্বিধা নামধম্মস্স, মিস্সকস্স ন কিঞ্চি তু.

এতেসু পন পচ্চযেসু কতি রূপা, কতি অরূপা, কতিমিস্সকাতি? পুরেজাতপচ্চযো একো রূপধম্মোৰ, হেতুঅনন্তরসমনন্তরপচ্ছাজাতাসেৰনকম্মৰিপাকঝানমগ্গসম্পযুত্তনত্থি- ৰিগতানং ৰসেন দ্ৰাদস পচ্চযা অরূপধম্মাৰ, সেসা পন একাদস পচ্চযা রূপারূপমিস্সকাতি ৰেদিতব্বা.

পুন কালৰসেন হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপুরেজাতপচ্ছাজাতৰিপাকাহারিন্দ্রিযঝানমগ্গ- সম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতানং ৰসেন পন্নরস পচ্চযা পচ্চুপ্পন্নাৰ হোন্তি. অনন্তরসমনন্তরাসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযা অতীতাৰ, কম্মপচ্চযো অতীতো ৰা হোতি পচ্চুপ্পন্নো ৰা, আরম্মণাধিপতিউপনিস্সযপচ্চযা পন তিকালিকা হোন্তি কালৰিনিমুত্তা চ.

১৩৯৯. পচ্চুপ্পন্নাৰ হোন্তেত্থ,

পচ্চযা দস পঞ্চ চ;

অতীতা এৰ পঞ্চেকো,

দ্ৰেকালিকোৰ দস্সিতো;

তযো তিকালিকা চেৰ,

ৰিনিমুত্তাপি কালতো.

সব্বে পনিমে চতুৰীসতি পচ্চযা যথারহং আরম্মণূপনিস্সযকম্মঅত্থিপচ্চযানং ৰসেন চতূসু পচ্চযেসু সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি ৰেদিতব্বা.

ইতি অভিধম্মাৰতারে পচ্চযনিদ্দেসো নাম

চতুৰীসতিমো পরিচ্ছেদো.

নিগমনকথা

১৪০০. অভিধম্মাৰতারোযং, ৰরো পরমগম্ভীরো;

ইচ্ছতা নিপুণং বুদ্ধিং, ভিক্খুনা পন সোতব্বো.

১৪০১. সুমতিমতিৰিচারবোধনো,

ৰিমতিৰিমোহৰিনাসনো অযং;

কুমতিমতিমহাতমোনাসো,

পটুমতিভাসকরো মতো মযা.

১৪০২. যতো সুমতিনা মতো নামতো,

আযাচিতসম্মানতো মানতো;

ততো হি রচিতো সদা তোসদা,

মযা হিতৰিভাৰনা ভাৰনা.

১৪০৩. অত্থতো গন্থতো চাপি, যুত্তিতো চাপি এত্থ চ;

অযুত্তং ৰা ৰিরুদ্ধং ৰা, যদি দিস্সতি কিঞ্চিপি.

১৪০৪. পুব্বাপরং ৰিলোকেত্ৰা, ৰিচারেত্ৰা পুনপ্পুনং;

ধীমতা সঙ্গহেতব্বং, গহেতব্বং ন দোসতো.

১৪০৫. তিৰিধা ব্যপ্পথানঞ্হি, গতিযো দুব্বিধাপি চে;

তস্মা উপপরিক্খিত্ৰা, ৰেদিতব্বং ৰিভাৰিনা.

১৪০৬. নিকাযন্তরলদ্ধীহি, অসম্মিস্সো অনাকুলো;

মহাৰিহারৰাসীনং, ৰাচনামগ্গনিস্সিতো.

১৪০৭. মধুরক্খরসংযুত্তো, অত্থো যস্মা পকাসিতো;

তস্মা হিতত্থকামেন, কাতব্বো এত্থ আদরো.

১৪০৮. সদ্ধম্মট্ঠিতিকামেন, করোন্তেন চ যং মযা;

পুঞ্ঞমধিগতং তেন, সুখং পপ্পোন্তু পাণিনো.

১৪০৯. অন্তরাযং ৰিনা চাযং, যথাসিদ্ধিমুপাগতো;

তথা কল্যাণসঙ্কপ্পা, সিদ্ধিং গচ্ছন্তু পাণিনং.

১৪১০. নরনারিগণাকিণ্ণে, অসংকিণ্ণকুলাকুলে;

ফীতে সব্বঙ্গসম্পন্নে, সুপসন্নসিতোদকে.

১৪১১. নানারতনসম্পুণ্ণে, ৰিৰিধাপণসঙ্কটে;

কাৰেরপট্টনে রম্মে, নানারামোপসোভিতে.

১৪১২. কেলাসসিখরাকারপাসাদপটিমণ্ডিতে;

কারিতে কণ্হদাসেন, দস্সনীযে মনোরমে.

১৪১৩. ৰিহারে ৰিৰিধাকারচারুপাকারগোপুরে;

তত্থ পাচীনপাসাদে, মযা নিৰসতা সদা.

১৪১৪. অসল্লেখমসাখল্যে, সীলাদিগুণসোভিনা;

অযং সুমতিনা সাধু, যাচিতেন কতো সতা.

১৪১৫. দেৰা কালেন ৰস্সন্তু, ৰস্সং ৰস্সৰলাহকা;

পালযন্তু মহীপালা, ধম্মতো সকলং মহিং.

১৪১৬. যাৰ তিট্ঠতি লোকস্মিং, হিমৰা পব্বতুত্তমো;

তাৰ তিট্ঠতু সদ্ধম্মো, ধম্মরাজস্স সত্থুনোতি.

উরগপুরনিৰসনেন আচরিযেন ভদন্তবুদ্ধদত্তেন সীলাচারসম্পন্নেন কতো অভিধম্মাৰতারো নামাযং.

অভিধম্মাৰতারো নিট্ঠিতো.

নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

নামরূপপরিচ্ছেদো

গন্থারম্ভকথা

১. সম্মা সম্মাভিসম্বুদ্ধং, ধম্মং ধম্মপ্পকাসনং;

সংঘং সংঘুত্তমং লোকে, ৰন্দিত্ৰা ৰন্দনারহং.

২. নামরূপপরিচ্ছেদং, পৰক্খামি সমাসতো;

মহাৰিহারৰাসীনং, ৰণ্ণনানযনিস্সিতং.