১১. একাদসমো পরিচ্ছেদো
নিব্বাননিদ্দেসো
৭৬৮. রূপানন্তরমুদ্দিট্ঠং, নিব্বানং যং পনাদিতো;
তস্সিদানি অনুপ্পত্তো, ৰিভাৰননযক্কমো.
৭৬৯. তস্মাহং তস্স দস্সেতুং, দুক্করস্স যথাবলং;
দুব্বোধস্স পৰক্খামি, ৰিভাৰনমিতো পরং.
তত্থ নিব্বানন্তি ভৰাভৰং ৰিননতো ৰানং ৰুচ্চতি তণ্হা, ৰানতো নিক্খন্তত্তা নিব্বানন্তি চ পৰুচ্চতি অমতং অসঙ্খতং পরমং সুখং. ৰুত্তং হেতং ‘‘যো সো সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বান’’ন্তি.
৭৭০. যস্স চাধিগমা সব্ব-কিলেসানং খযো ভৰে;
নিব্বানমিতি নিদ্দিট্ঠং, নিব্বানকুসলেন তং.
এতং চ নিব্বানং নাম তযিদং সন্তিলক্খণং, অচ্চুতিরসং, অস্সাসকরণরসং ৰা, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং, নিস্সরণপচ্চুপট্ঠানং ৰাতি ৰেদিতব্বং.
এত্থাহ – ন পরমত্থতো নিব্বানং নাম একো সভাৰো অত্থি, তিত্থিযানং অত্তা ৰিয, সসৰিসাণং ৰিয চ অনুপলব্ভনীযতোতি? ন, পঞ্ঞাচক্খুনা উপপরিক্খিযমানানং হিতগৰেসীনং যথানুরূপায পটিপত্তিযা উপলব্ভনীযতো. যং হি পুথুজ্জনা নোপলব্ভন্তি, তং ‘‘নত্থী’’তি ন ৰত্তব্বং. অথাযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেন ধম্মসেনাপতিনা ‘‘কতমং নু খো, আৰুসো, নিব্বান’’ন্তি নিব্বানং পুট্ঠেন ‘‘যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি রাগাদীনং খযোৰ দস্সিতো, তস্মা রাগাদীনং খযমত্তমেৰ নিব্বানন্তি চে? তং ন. কস্মা? অরহত্তস্সাপি রাগাদীনং খযমত্তপসঙ্গদোসাপত্তিতো. কথং? নিব্বানং পুচ্ছানন্তরমেৰ ‘‘কতমং নু খো, আৰুসো, অরহত্ত’’ন্তি পুট্ঠেন ‘‘যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো’’তি রাগাদীনং খযোৰ ৰুত্তো, তস্মা তৰ মতেন অরহত্তফলস্সাপি রাগাদীনং খযমত্ততা ভৰেয্য, ন চেতং যুত্তং অনুত্তরস্স লোকুত্তরফলচিত্তস্স রাগানং খযমত্ততাপজ্জনং, তস্মা মা এৰং ব্যঞ্জনচ্ছাযায ৰদেসি, উভিন্নং পন সুত্তানং অত্থো উপপরিক্খিতব্বো.
যস্স পন ধম্মস্সাধিগমেন রাগাদীনং খযো হোতি, সো ধম্মো রাগাদীনং খযস্স উপনিস্সযত্তা অক্খযোপি সমানো ‘‘রাগাদীনং খযো নিব্বান’’ন্তি খযোপচারেন ৰুত্তো, ‘‘তিপুসং জরো গুল়ো সেম্হো’’তিআদীসু ৰিয ফলূপচারেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. অরহত্তং পন খযন্তে উপ্পন্নত্তা ‘‘খযো’’তি ৰুত্তং. যদি রাগাদীনং খযমত্তং নিব্বানং ভৰেয্য, সব্বে বালপুথুজ্জনাপি সমধিগতনিব্বানা সচ্ছিকতনিরোধা ভৰেয্যুং. কিঞ্চ ভিয্যো – নিব্বানস্স বহুত্তাদিদোসাপত্তিতো চ. এৰঞ্হি সতি রাগাদিক্খযানং বহুভাৰতো নিব্বানস্সাপি বহুভাৰো ভৰেয্য, সঙ্খতলক্খণঞ্চ নিব্বানং ভৰেয্য, সঙ্খতলক্খণত্তা সঙ্খতপরিযাপন্নঞ্চ, সঙ্খতপরিযাপন্নত্তা অনিচ্চং দুক্খং নিব্বানং ভৰেয্যাতি.
কিঞ্চ ভিয্যো – যদি খযো নিব্বানং ভৰেয্য, গোত্রভুৰোদানমগ্গফলচিত্তানং কিং নু আরম্মণং ৰদেসি, ৰদ ভদ্রমুখাতি? রাগাদীনং খযমেৰ ৰদামীতি. কিং পন রাগাদযো গোত্রভুআদীনং খণে খীযন্তি, উদাহু খীযিস্সন্তি, অথ খীণাতি? কিং পনেত্থ ‘‘খীণেস্ৰেৰ খযং ৰদামী’’তি. সুট্ঠু উপধারেত্ৰা ৰদ ভদ্রমুখাতি, যদি খীণেস্ৰেৰ খযং ৰদেসি, ন গোত্রভুচিত্তাদীনং নিব্বানারম্মণতা সিজ্ঝতীতি. কিং কারণং? গোত্রভুক্খণে রাগাদযো খীযিস্সন্তি, তথা ৰোদানক্খণে, মগ্গক্খণে পন খীযন্তি, ন খীণা, ফলক্খণে খীণা. এৰং সন্তে ভৰতো মতেন ফলমেৰ খযারম্মণং, ন ইতরে, ইতরেসং পন কিমারম্মণং ৰদেসীতি? অদ্ধা সো আরম্মণং অপস্সন্তো নিরুত্তরো ভৰিস্সতি. অপিচ কিলেসক্খযো নাম সপ্পুরিসেহি করীযতি, যথানুরূপায পটিপত্তিযা উপ্পাদীযতীতি অত্থো. নিব্বানং পন ন কেনচি করীযতি ন উপ্পাদীযতি, তস্মা নিব্বানমমতমসঙ্খতং. তমকতং জানাতীতি অরিযসাৰকো ‘‘অকতঞ্ঞূ’’তি পৰুচ্চতি. ৰুত্তঞ্চেতং –
৭৭১. ‘‘অসদ্ধো অকতঞ্ঞূ চ,
সন্ধিচ্ছেদো চ যো নরো;
হতাৰকাসো ৰন্তাসো,
স ৰে উত্তমপোরিসো’’তি.
অপিচ ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি ভগৰতা ৰুত্তত্তা চ. ‘‘নিস্সরণ’’ন্তি হি নিব্বানস্সেতং নামং. যথাহ ‘‘তযো খোমে, ভিক্খৰে, ধম্মা দুপ্পটিৰিজ্ঝা. কতমে তযো ধম্মা দুপ্পটিৰিজ্ঝা? তিস্সো নিস্সরণধাতুযো. কামানমেতং নিস্সরণং, যদিদং নেক্খম্মং. রূপানমেতং নিস্সরণং, যদিদং অরূপং. যং খো পন কিঞ্চি ভূতং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং, নিরোধো তস্স নিস্সরণ’’ন্তি হি ৰুত্তং. এৰং ৰুত্তস্স তস্স নিব্বানস্স অভাৰপত্তিদোসতো পঠমজ্ঝানাকাসানঞ্চাযতনানম্পি অভাৰো ভৰেয্য, তস্মা অযুত্তং অক্খযস্স নিব্বানস্স খযদোসাপজ্জনন্তি, ন তু খযো নিব্বানং.
‘‘অত্থি নিস্সরণং লোকে, পঞ্ঞায মে সুফুসিত’’ন্তি চ ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি চ ধম্মসামিনা তথাগতেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অনেকেসু সুত্তন্তেসু পরমত্থৰসেন ৰুত্তত্তা ‘‘অত্থি নিব্বানং নাম একো ধম্মো’’তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. অপিচ পরিত্তত্তিকে ‘‘কতমে ধম্মা অপ্পমাণা’’তি পদমুদ্ধরিত্ৰা – ‘‘চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানি নিব্বানঞ্চ, ইমে ধম্মা অপ্পমাণা’’তি ৰুত্তত্তা রাগাদীনং খযস্স অপ্পমাণত্তং কথং যুজ্জতি, তস্মা পরমত্থতো অত্থিযেৰ নিব্বানং নাম একো সভাৰোতি. তং পন পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয, তিত্থিযানং অত্তা ৰিয চ সসৰিসাণং ৰিয চ নাৰিজ্জমানং.
অথ পঞ্ঞত্তিমত্তং নিব্বানন্তি চে, তম্পি অযুত্তং. কস্মা? নিব্বানারম্মণানং চিত্তচেতসিকানং নৰত্তব্বারম্মণত্তা. কথং? পরিত্তারম্মণত্তিকে চ পন ‘‘কতমে ধম্মা অপ্পমাণারম্মণা’’তি পদমুদ্ধরিত্ৰা ‘‘চত্তারো মগ্গা অপরিযাপন্না চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানি, ইমে ধম্মা অপ্পমাণারম্মণা’’তি হি ৰুত্তং. যদি পনেতেসং পঞ্ঞত্তিআরম্মণং সিযা, অপ্পমাণারম্মণতা ন যুজ্জেয্য, নৰত্তব্বারম্মণপক্খং ভজেয্যুং. ‘‘নৰত্তব্বারম্মণা পন রূপাৰচরত্তিকচতুক্কজ্ঝানা কুসলতো চ ৰিপাকতো চ কিরিযতো চ, চতুত্থস্স ঝানস্স ৰিপাকো, আকাসানঞ্চাযতনং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং কুসলতো চ ৰিপাকতো চ কিরিযতো চ, ইমে ধম্মা নৰত্তব্বারম্মণা’’তি হি ৰুত্তং, তস্মা ন পঞ্ঞত্তিমত্তং নিব্বানং. যস্মা চ পণ্ণত্তিভাৰো নিব্বানস্স ন যুজ্জতি, তস্মা মগ্গফলানং আরম্মণপচ্চযভূতং উপ্পাদাদীনমভাৰতো নিচ্চং, রূপসভাৰাভাৰতো অরূপং, পপঞ্চাভাৰতো নিপ্পপঞ্চং নিব্বানং নাম অত্থীতি উপগন্তব্বন্তি.
৭৭২. অচ্চন্তমনন্তং সন্তং, অমতং অপলোকিতং;
পণীতং সরণং খেমং, তাণং লেণং পরাযণং.
৭৭৩. সিৰঞ্চ নিপুণং সচ্চং, দুক্খক্খযমনাসৰং;
সুদুদ্দসং পরং পারং, নিব্বানমনিদস্সনং.
৭৭৪. তণ্হাক্খযং ধুৰং দীপং, অব্যাপজ্ঝমনীতিকং;
অনালযমরূপঞ্চ, পদমচ্চুতমক্খরং.
৭৭৫. ৰিরাগঞ্চ নিরোধঞ্চ, ৰিমুত্তি মোক্খমেৰ চ;
ইমেহি পন নামেহি, নিব্বানং তু কথীযতি.
৭৭৬. এৰঞ্চ পন ৰিঞ্ঞায, নিব্বানম্পি চ অচ্চুতং;
তস্স চাধিগমূপাযো, কত্তব্বো ৰিঞ্ঞুনা সদা.
৭৭৭. সদ্ধাবুদ্ধিকরং তথাগতমতে সম্মোহৰিদ্ধংসনং,
পঞ্ঞাসম্ভৰসম্পসাদনকরং জানাতি যো চে ইমং;
অত্থব্যঞ্জনসালিনং সুমধুরং সারঞ্ঞুৰিম্হাপনং,
গম্ভীরে নিপুণাভিধম্মপিটকে সো যাভিনিট্ঠং পদং.
ইতি অভিধম্মাৰতারে নিব্বাননিদ্দেসো নাম
একাদসমো পরিচ্ছেদো.