অব্যাকতৰণ্ণনা
অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসিট্ঠানং কুসলাকুসলানং পাকন্তি ৰিপাকং, ৰিপক্কভাৰমাপন্নানমরূপধম্মানমেতমধিৰচনং. যথা হি লোকে সালিবীজাদীনং ফলানি তংসদিসানি নিব্বত্তানি ৰিপক্কানি নাম হোন্তি, ৰিপাকনিরুত্তিঞ্চ লভন্তি, ন মূলঙ্কুরপত্তদণ্ডনল়াদীনি, এৰং কুসলাকুসলানং ফলানি অরূপধম্মভাৰেন, সারম্মণভাৰেন চ তংসদিসানি ৰিপক্কভাৰমাপন্নানীতি ৰিপাকনিরুত্তিং লভন্তি, ন পন কম্মাভিনিব্বত্তাপি রূপধম্মা কম্মৰিসদিসত্তা. ৰিপাকমেৰ চিত্তং ৰিপাকচিত্তং. করণমত্তং কিরিযা ফলদানাসম্ভৰতো. যেন পন কারণেন তস্স ফলদানং ন সম্ভৰতি, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. কিরিযা এৰ চিত্তং কিরিযচিত্তং. ৰিপাকস্স কামাৰচরাদিভাৰো কুসলে ৰুত্তনযেন যথাসম্ভৰং ৰেদিতব্বো. অলোভাদিসম্পযুত্তহেতূহি সহ ৰত্তনতো সহেতুকং. তদভাৰতো অহেতুকং. নিব্বত্তকহেতুৰসেন সিজ্ঝমানম্পি হেতং সম্পযুত্তহেতুৰসেনেৰ ‘‘সহেতুকমহেতুক’’ন্তি ৰুচ্চতি, ইতরথা ৰৰত্থানাভাৰতো.
সককুসলং ৰিযাতি অত্তনো জনকং কামাৰচরকুসলং ৰিয. জনকজনিতব্বসম্বন্ধৰসেন হি তং তং কুসলং তস্স তস্স ৰিপাকস্স সকং নামং হোতি.
‘‘সককুসলং ৰিযা’’তি ৰুত্তত্তা পৰত্তাকারআরম্মণাদিতো চস্স তংসদিসতা আপজ্জেয্যাতি তংনিৰারণত্থমাহ ‘‘যথা পনা’’তিআদি. ছসু আরম্মণেসূতি পরিত্তাদিঅতীতাদিঅজ্ঝত্তাদিভেদেসু ছসু রূপাদিআরম্মণেসু. ভৰন্তরপটিসন্ধানতো পটিসন্ধি. অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিহেতুভাৰেন ভৰস্স অঙ্গন্তি ভৰঙ্গং. নিব্বত্তিতভৰতো পরিগঞ্ঞতায চুতিহেতুতায চুতি. পরিত্তধম্মপরিযাপন্নেসূতি কামাৰচরধম্মপরিযাপন্নেসু. কামাৰচরধম্মা হি কিলেসৰিক্খম্ভনাদীসু অসমত্থভাৰেন পরিত্তানুভাৰতায, ওল়ারিকাহি ৰা কামতণ্হাদীহি পরিতো গহিতত্তা ‘‘পরিত্তা’’তি ৰুচ্চন্তি. ৰিপাকস্স সঙ্কপ্পেত্ৰা আরম্মণগ্গহণাভাৰতো কম্মানুরূপমেৰ পৰত্ততীতি পরিত্তকম্মৰিপাকো পরিত্তারম্মণেযেৰ পৰত্তিতুমরহতি, ন মহগ্গতঅপ্পমাণারম্মণেতি ৰুত্তং ‘‘পরিত্তধম্মপরিযাপন্নেসূ’’তি. যদি এৰং মহগ্গতৰিপাকোপি মহগ্গতারম্মণেযেৰ আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, সঞ্ঞাযত্তারম্মণস্স সমাধিপ্পধানস্স কম্মস্স অপ্পনাপত্তস্স তাদিসেনেৰ ৰিপাকেন ভৰিতব্বত্তা. ৰণ্ণলক্খণাদিকঞ্হি অগ্গহেত্ৰা লোকসঞ্ঞানুরোধেনেৰ গহিতে পথৰাদিকে পরিকম্মসঞ্ঞায সমুপ্পাদিতং পটিভাগনিমিত্তসঙ্খাতমারম্মণং সঞ্ঞাৰসং সঞ্ঞাযত্তং হোতি, তস্মা তদারম্মণস্স সমাধিপ্পধানস্স অপ্পনাপত্তস্স কম্মস্স ৰিপাকেন সমাধিপ্পধানঅপ্পনাপত্তেহি ৰিয সঞ্ঞাযত্তারম্মণতায নিব্বিসেসেনেৰ ভৰিতব্বং. পরিত্তৰিপাকো পন মহগ্গতঅপ্পমাণপঞ্ঞত্তারম্মণকম্মনিব্বত্তোপি হোতি, সো পরতো আগমিস্সতি.
মুখনিমিত্তং ৰিযাতি মুখং পটিচ্চ উপ্পন্ননিমিত্তং ৰিয. যথা হি তং নিরীহং অপরং মুখনিমিত্তং উপ্পাদেতুং, অঞ্ঞং ৰা কিঞ্চি অত্তনো বলেন কাতুং ন সক্কোতি, এৰমেতম্পি ৰিপাকুপ্পাদনাদীসু ন উস্সহতি. তেনাহ ‘‘নিরুস্সাহ’’ন্তি. উস্সাহোতি চেত্থ অনুপচ্ছিন্নাৰিজ্জাতণ্হামানানুসযস্মিং সন্তানে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাসঙ্খাতো, আসেৰনপচ্চযভাৰসঙ্খাতো, ৰিঞ্ঞত্তিজনকতাসঙ্খাতো চ ব্যাপারো. সো ৰিপাকে নত্থি কম্মৰেগুক্খিত্তত্তা পতিতং ৰিয হুত্ৰা পৰত্তমানস্স তস্স একন্তেন দুব্বলভাৰতোতি তং নিরুস্সাহং.
ৰিপচ্চনট্ঠানন্তি ৰিপচ্চনৰসেন পৰত্তনট্ঠানং, পটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিতদারম্মণৰসেন চতুকিচ্চানমেতেসং পৰত্তিওকাসোতি অত্থো. তত্থ চুতিভৰঙ্গানং অন্তরাল়ং পটিসন্ধিকিচ্চানং ঠানং, পটিসন্ধিআৰজ্জনানং, তদারম্মণাৰজ্জনানং, জৰনাৰজ্জনানং, ৰোট্ঠব্বনাৰজ্জনানঞ্চ অন্তরাল়ং ভৰঙ্গকিচ্চানং ঠানং, তদারম্মণপটিসন্ধীনং, জৰনপটিসন্ধীনং, ভৰঙ্গপটিসন্ধীনং ৰা অন্তরাল়ং চুতিকিচ্চানং ঠানং, জৰনভৰঙ্গানং অন্তরাল়ং তদারম্মণকিচ্চানং ঠানন্তি দট্ঠব্বং. যস্মা পনেতং ঠানং ধম্মানং তংতংকিচ্চৰসেন পাকটং হোতি, তস্মা ঠানং ৰেদিতব্বন্তি ঠানং উদ্ধরিত্ৰা পাকটকিচ্চৰসেনেৰ তং পকাসেতুং ‘‘ইমানিহী’’তিআদি ৰুত্তং. অথ ৰা কিচ্চম্পি কিচ্চৰন্তানং পৰত্তিট্ঠানভাৰেন গয্হতীতি ঠানন্তিপি কিচ্চমেৰ উদ্ধটন্তি তং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘ইমানি হী’’তিআদি ৰুত্তং.
৩২. অণ্ডজজলাবুজযোনিসম্ভৰানং মনুস্সানং, ৰিনিপাতিকাসুরানঞ্চ অহেতুকপটিসন্ধিযাপি সব্ভাৰতো আহ ‘‘দুহেতুকতিহেতূন’’ন্তি. পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা দ্ৰে অলোভাদযো হেতূ যেসং তে দুহেতুকা. এস নযো তিহেতুকেসুপি. তত্থ দুহেতুকানং ঞাণৰিপ্পযুত্তানি চত্তারি, তিহেতুকানং ঞাণসম্পযুত্তানি চত্তারি পটিসন্ধিযো হোন্তি, তথা ভৰঙ্গচুতিযোপি. যেন যেন হি চিত্তেন পটিসন্ধি হোতি, তং তদেৰ ভৰঙ্গচুতিৰসেনপি পৰত্ততি. তদারম্মণং পন অৰিসেসেন দট্ঠব্বং দুহেতুকানম্পি তিহেতুকতদারম্মণস্স ইচ্ছিতত্তা. ননু চেতং অসমপেক্খিতাভিধানং আচরিযেনেৰ ইমস্স পটিসিদ্ধত্তা. তথা হি ৰক্খতি –
‘‘অহেতুপটিসন্ধিস্স, ন তদারম্মণং ভৰে;
দুহেতুকং তিহেতুং ৰা, দুহেতুপটিসন্ধিনো’’তি. (অভিধ. ৪৪৩);
নযিদমসমপেক্খিতাভিধানং পটিসন্ধিজনককম্মং সন্ধায তত্থ পটিসিদ্ধত্তা. যেন হি কম্মেন যা পটিসন্ধি আদিন্না, ন তং ততো অধিকতরং তদারম্মণং পৰত্তে অভিনিপ্ফাদেতি. যং পন অঞ্ঞম্পি কিঞ্চি কম্মং তদালদ্ধাৰকাসং সিযা, ন তং তত্থ ততো অধিকতরম্পি ৰিপাকং ন নিব্বত্তেতীতি অত্থি. ‘‘সহেতুকং ভৰঙ্গং অহেতুকস্স ভৰঙ্গস্স অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ৩.১.১০২) হি পট্ঠানৰচনেন অহেতুকস্সাপি নানাকম্মেন সুগতিযং সহেতুকতদারম্মণমনুঞ্ঞাতং. তেনাহু আচরিযা –
‘‘হোতি অঞ্ঞেন কম্মেন, সহেতুকং অহেতুন’’ন্তি.
যথা চ অহেতুকস্স সহেতুকং, এৰং দুহেতুকস্স তিহেতুকম্পি ইচ্ছন্তি. আচরিযজোতিপালত্থেরো পন ‘‘সহেতুক’’ন্তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা অহেতুকানম্পি তিহেতুকতদারম্মণং ইচ্ছতি. ৰুত্তঞ্হি তেন ‘‘সহেতুক’’ন্তি অৰিসেসোপদেসেন দুহেতুকং, তিহেতুকঞ্চ গহেতব্বং. তথা হি অট্ঠকথাযং ‘‘অহেতুকস্সাপি তিহেতুকতদারম্মণমভিহিতং, যঞ্চরহি অত্থসমাসে অহেতুকানং তিহেতুকফলানি দেতী’’তি ৰুত্তং, তং কথং? সো এৰ পুচ্ছিতব্বো, যো তস্স কত্তাতি. অপরে পন ‘‘মূলসন্ধিযা জল়ত্তা তস্স তিহেতুকতদালম্বণং ন লব্ভতিযেৰা’’তি ৰদন্তি.
৩৩-৪. ততোতি পটিসন্ধিতো পরং, দুতিযচিত্ততো পট্ঠায. সতিপি অন্তরন্তরা ৰীথিচিত্তুপ্পাদে তদৰসানে উপ্পজ্জমানস্স যাৰতাযুকং অনিৰত্তনতো ৰুত্তং ‘‘যাৰতাযুক’’ন্তি. বলৰারম্মণেতি অতিমহন্তৰিভূতারম্মণে. পঞ্চদ্ৰারে হি অতিমহন্তারম্মণে মনোদ্ৰারে ৰিভূতারম্মণে তদারম্মণমুপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেসু. একারম্মণপ্পৰত্তিযা পটিসন্ধাদীনং তিণ্ণম্পি একট্ঠানে দস্সনত্থং উদ্দেসে তদারম্মণস্স অৰসানকরণং, ইধ পন পৰত্তিক্কমৰসেন চুতিযা অৰসানকরণন্তি দট্ঠব্বং.
৩৫-৬. কম্মদ্ৰারন্তি কাযৰচীকম্মদ্ৰারস্স জনকৰসেন ন পৰত্তন্তীতি ৰুত্তং হোতি. তত্থ কাযোতি কাযৰিঞ্ঞত্তি. কম্মন্তি তংসমুট্ঠাপিকা চেতনা, কাযেন কতং কম্মং কাযকম্মং. কিঞ্চাপি হি কাযো কম্মস্স চতুৰীসতিযা পচ্চযেসু ন কেনচি পচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তথাপি তংসমুট্ঠানস্স তস্স সব্ভাৰেযেৰ কাযকম্মাদিৰোহারোতি তং তেন কতন্তি ৰুচ্চতি. কাযকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানভূতং দ্ৰারং কাযকম্মদ্ৰারং. যদি এৰং কম্মদ্ৰারৰৰত্থানং ন সিযা. কাযদ্ৰারেন হি সিদ্ধং কম্মং ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি. তং পন ‘‘দ্ৰারে চরন্তি কম্মানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১ কাযকম্মদ্ৰার) ৰচনতো ৰচীদ্ৰারেপি সিজ্ঝতীতি দ্ৰারেন কম্মৰৰত্থানং ন সিযা, তথা ৰচীকম্মং কাযদ্ৰারেপি সিজ্ঝতীতি কম্মেন দ্ৰারৰৰত্থানম্পি ন সিযাতি? তং ন, তব্বহুলৰুত্তিযা চেৰ যেভুয্যেন ৰুত্তিযা চ ৰৰত্থিতত্তা. কাযকম্মঞ্হি কাযদ্ৰারেযেৰ বহুলং পৰত্ততি, অপ্পং ৰচীদ্ৰারে, তস্মা কাযদ্ৰারে বহুলপ্পৰত্তনতো এতস্স কাযকম্মভাৰো সিদ্ধো ৰনচরকাদীনং ৰনচরকাদিভাৰো ৰিয. তথা কাযকম্মমেৰ যেভুয্যেন কাযদ্ৰারে পৰত্ততি, ন ইতরং, তস্মা কাযকম্মস্স যেভুয্যেন এত্থেৰ পৰত্তিতো অস্স কাযকম্মদ্ৰারভাৰো সিদ্ধো ব্রাহ্মণগামাদীনং ব্রাহ্মণগামাদিভাৰো ৰিযাতি নেত্থ কম্মদ্ৰারৰৰত্থানে কোচি ৰিবন্ধোতি. ৰচীকম্মদ্ৰারেপি এস পবন্ধো যথাসম্ভৰং দট্ঠব্বো.
মনোকম্মদ্ৰারং পন সযং মনোযেৰ সমানং অত্তনা সহগতচেতনাঅনভিজ্ঝাদিকম্মানং পৰত্তিদ্ৰারভাৰেন মনোদ্ৰারসঙ্খং লভতীতি ন তং চিত্তস্স উপ্পত্তিদ্ৰারৰসেন গণ্হাতি. ন হি সযং অত্ততোৰ পৰত্ততি. যদি পন চিত্তসম্পযুত্তা কম্মদ্ৰারভাৰেন অধিপ্পেতা, তদা তেসং কম্মদ্ৰারভাৰো মনস্মিং ন উপচারীযতীতি সম্পযুত্তধম্মানং চিত্তাধিপতিভাৰো চিত্তে ৰিযাতি চিত্তং ‘‘মনোকম্মদ্ৰার’’ন্তি ৰুচ্চতি. সভাৰতো পন কম্মদ্ৰারং নাম সম্পযুত্তধম্মাযেৰাতি চিত্তং ততো পৰত্তনতো মনোকম্মদ্ৰারৰসেন পৰত্ততি. অনন্তরপচ্চযভূতস্স পন মনোকম্মদ্ৰারভাৰে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. ইধ পন ‘‘অৰিঞ্ঞত্তিজনত্তা’’তি ৰচনেন কাযৰচীকম্মদ্ৰারৰসেনেৰ অপ্পৰত্তিযা সাধিতত্তা মনোকম্মদ্ৰারং ন গহিতমেৰ. ন হি ‘‘অৰিঞ্ঞত্তিজনত্তা’’তি কারণং মনোকম্মদ্ৰারৰসেনপি অপ্পৰত্তিং সাধেতি. অথ ৰা ‘‘অৰিপাকসভাৰতো’’তি ৰচনেন মনোকম্মদ্ৰারৰসেনপি অপ্পৰত্তি সাধিতা হোতি. ‘‘কম্মদ্ৰার’’ন্তি এত্থ কম্মগ্গহনেন নানক্খণিককম্মস্স অধিপ্পেতত্তা তস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং. ইতি ইমেসু কাযৰচীকম্মদ্ৰারসঙ্খাতেসু দ্ৰীসু দ্ৰারেসু, মনোকম্মদ্ৰারেন সহ তীসু এৰ ৰা যথা কুসলং পৰত্ততি, ন এৰং ৰিপাকো, যথা চ কুসলং কাযৰচীমনোকম্মস্স আযূহনৰসেন দানাদিপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেন পৰত্ততি, ন এৰমযং. অযং পন নেৰ কাযৰচীকম্মদ্ৰারেসু পৰত্ততি ৰিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকত্তাভাৰতো, ন কম্মৰসেন, মনোকম্মদ্ৰারৰসেনাপি চ পৰত্ততি ৰিপাকুপ্পাদনভাৰাভাৰতো, ন পুঞ্ঞকিরিযৰসেন পৰত্ততি দানাদিৰসেন অপ্পৰত্তনতোতি দস্সেতুং ‘‘কম্মদ্ৰারঞ্চ…পে… নো সমা’’তি ৰুত্তং. এৰন্তি দানাদিৰসেন.
৩৭. ‘‘পরিত্তারম্মণত্তা’’তিআদি সম্পযুত্তধম্মৰসেন ৰিসেসদস্সনং. যস্মা এতে পরিত্তারম্মণা, করুণামুদিতা চ পঞ্ঞত্তারম্মণা সত্তপঞ্ঞত্তিযং পৰত্তনতো, তস্মা দ্ৰিন্নমালম্বণানং একচিত্তস্স ৰিসযভাৰাননুগমনতো ন তেসু করুণামুদিতা কদাচিপি জাযন্তীতি অযমেত্থ পঠমগাথায অধিপ্পাযো.
৩৮. দুতিযগাথায পন হি-সদ্দো যস্মাতি ইমস্স অত্থে. যস্মা ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা কুসলা’’তি (ৰিভ. ৭১৫) ৰুত্তা, তস্মাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভগৰতা হি সিক্খাপদৰিভঙ্গে ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা কুসলা’’তি (ৰিভ. ৭১৫) এৰং ‘‘পাণাতিপাতা ৰেরমণী’’তিআদীনং পঞ্চন্নং সিক্খাপদানং কুসলভাৰো ৰুত্তো, তে চ ৰিরতিসভাৰা এৰ আদিতো তিণ্ণং সিক্খাপদানং, পচ্ছিমস্স চ সম্মাকম্মন্তে, ইতরস্স সম্মাৰাচাযং, পঞ্চন্নম্পি মিচ্ছাজীৰহেতুকপঞ্চদুচ্চরিততো ৰিরমণৰসেন পৰত্তানং সম্মাআজীৰে চ অন্তোভাৰতো, তস্মা তা একন্তকুসলভূতানং কদাচি অব্যাকতে লভন্তি, ইতরথা সদ্ধাসতিআদযো ৰিয ‘‘সিযা কুসলা, সিযা অব্যাকতা’’তি ৰুচ্চেয্যুন্তি. যদি এৰং লোকুত্তরফলেসু অট্ঠ, সত্ত ৰা মগ্গঙ্গা ন লব্ভন্তীতি? নো ন লব্ভন্তি লোকিযৰিরতীনমেৰ তত্থ একন্তকুসলভাৰস্স ৰুত্তত্তা, লোকুত্তরৰিরতিযো পন ফলস্স মগ্গপটিবিম্বভূতত্তা মগ্গসদিসতো অট্ঠঙ্গিকতায, সত্তঙ্গিকতায চ ভৰিতব্বন্তি ন চ একন্তকুসলভাৰেন ৰৰত্থাপেতুং যুত্তা. এৰঞ্চ কত্ৰা উপরি লোকুত্তরফলেসুপি অট্ঠঙ্গিকতাদিভেদো মগ্গো উদ্ধটোতি.
৩৯. ‘‘তথাধিপতিনো’’তিআদি অধিপতিৰসেন ৰিসেসদস্সনং. সব্বেসম্পি হি তেভূমককুসলানং অঞ্ঞো আযূহনকালো, অঞ্ঞো ৰিপচ্চনকালো, তস্মা ন তানি অত্তনো ৰিপাকেহি অধিপতিং গাহাপেতুং সক্কোন্তীতি ন তে ছন্দাদীনি ধুরং কত্ৰা পৰত্তন্তি. লোকুত্তরকুসলানি চ পন আযূহনকালস্স, ৰিপচ্চনকালস্স চ অন্তরাভাৰতো অত্তনো ছন্দাদীনং বলস্স অৰূপসন্তকালেযেৰ ৰিপাকং নিব্বত্তেন্তীতি অনন্তরপচ্চযা হুত্ৰা ৰিপাকেহি অধিপতিং গাহাপেতুং সক্কোন্তীতি. এৰঞ্চ কত্ৰা উপরি লোকুত্তরৰিপাকানং অধিপতিযোগং ৰক্খতি.
৪০. যস্মা মোরৰাপিৰাসিমহাদত্তত্থেরেন ৰিপাকানং আগমনতো অসঙ্খারিকসসঙ্খারিকভাৰো ইচ্ছিতো, তিপিটকচূল়নাগত্থেরেন পচ্চযতো, তস্মা উভিন্নম্পি মতিদস্সনত্থমাহ ‘‘অসঙ্খারসসঙ্খারৰিধান’’ন্তিআদি. পুরিমত্থেরো হি যথা মুখে চলিতে আদাসতলে মুখনিমিত্তং চলতি, এৰং অসঙ্খারিকস্স কুসলস্স ৰিপাকো অসঙ্খারিকো, সসঙ্খারিকস্স ৰিপাকো সসঙ্খারিকোতি আহ, তস্মা তস্স মতিদস্সনত্থং ‘‘অসঙ্খার…পে… পুঞ্ঞতো’’তি ৰুত্তং. দুতিযত্থেরো পন অসঙ্খারিকাদীসু যেন কেনচিপি চিত্তেন কম্মে আযূহিতে আসন্নমরণস্স অত্তনো, পরেসং ৰা পযোগেন ৰিনা অসঙ্খারেন অপ্পযোগেন কম্মকম্মনিমিত্তগতিনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানে পটিসন্ধি উপ্পজ্জমানা অসঙ্খারিকা. যস্স কস্সচি সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কম্মাদিপচ্চুপট্ঠানে সসঙ্খারিকা. তথা ভৰঙ্গচুতিযোপি. তদারম্মণঞ্চ পণীতাপণীতউতুভোজনাদিপচ্চযৰসেন, অনন্তরনিরুদ্ধকুসলাকুসলস্স ৰসেন ৰা অসঙ্খারসসঙ্খারন্তি এৰং পচ্চযতো অসঙ্খারিকাদিৰিধানতমাহ, তস্মা তস্স মতিদস্সনত্থং ‘‘ঞেয্যং পচ্চযতো চেৰা’’তি ৰুত্তং. ইদমেৰ চ পন আচরিযা পসংসন্তি.
৪১-২. হীনাদীনং ৰিপাকত্তাতি অধিপতিযোগাভাৰেপি হীনমজ্ঝিমপণীতানং কুসলানং ৰিপাকত্তা. এতেন আগমনতো হীনাদিভাৰং ৰিভাৰেতি. ৰিনেয্যসন্তানগতকিলেসমলৰিধমনেন তস্স পুননতো পুঞ্ঞো ৰাদো ৰচীঘোসো এতস্স, ৰুত্তনযেনেৰ পুঞ্ঞং ৰদতীতি ৰা পুঞ্ঞৰাদী, তেন পুঞ্ঞৰাদিনা. ‘‘একন্তেন সৰত্থুক’’ন্তি ৰুত্তেপি রূপলোকে পৰত্তি অনিৰারিতাতি আহ ‘‘কামলোকস্মি’’ন্তি. ‘‘ন পনঞ্ঞত্থ জাযতে’’তি ইমিনা পন ব্যতিরেকতো লদ্ধমত্থং দস্সেতীতি.
এৰং তাৰ সহেতুকৰিপাকে নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি অহেতুকে নিদ্দিসিতুং ‘‘অহেতুকৰিপাকচিত্তং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. কস্মা পন সহেতুকস্স কম্মস্স অহেতুকৰিপাকো হোতীতি? ৰুচ্চতে – চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং তাৰ পঞ্চন্নং আরম্মণাভিনিপাতমত্তত্তা অলোভাদিসম্পযোগো ন সম্ভৰতি, তথা মন্দতরকিচ্চেসু সম্পটিচ্ছনসন্তীরণেসূতি এৰং হেতূনং উপ্পত্তিযা অসম্ভৰতো চ নেসং অহেতুকতা দট্ঠব্বা. উপেক্খাদিযোগে পন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং তাৰ চতুন্নং ইট্ঠারম্মণেপি পৰত্তমানানং ৰত্থারম্মণসঙ্ঘট্টনায দুব্বলভাৰতো উপেক্খাসহগততা, কাযৰিঞ্ঞাণস্স চ তায বলৰভাৰতো সুখসহগততা হোতি. সম্পটিচ্ছনং পন আরম্মণঘট্টনযোগ্যভাৰেন ওল়ারিকত্তা, চতুচিত্তক্খণাতীতৰসেন চিরজাতত্তা চ দুব্বলমত্তনো নিস্সযেন সহ অসমানজাতিকঞ্চ চক্খাদিৰত্থুং নিস্সায উপ্পন্নেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি লদ্ধানন্তরপচ্চযতায, অপুব্বনিস্সযতায চ আরম্মণরসস্সাদে দুব্বলন্তি ইট্ঠাদীসু আরম্মণেসু উপেক্খাসহগতমেৰ. সন্তীরণং পন ৰুত্তৰিপরীততো ইট্ঠারম্মণে সুখসহগতং, ইট্ঠমজ্ঝত্তে চ উপেক্খাসহগতন্তি দট্ঠব্বং. মনোৰিঞ্ঞাণধাতু ৰিয ৰিসিট্ঠমননকিচ্চাভাৰতো মনোমত্তা নিস্সত্তনিজ্জীৰাদিঅত্থেহি ধাতু চাতি মনোধাতু. সা হি সতিপি ৰিঞ্ঞাণভাৰে মনোৰিঞ্ঞাণতো সম্ভৰস্স ৰিসিট্ঠমননকিচ্চস্স অকরণতো মননমত্তাযেৰ হোতি. ৰুত্তলক্খণৰিপরীততো পন মনো চ তং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তদেৰ যথাৰুত্তট্ঠেন ধাতূতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতু.
ৰিঞ্ঞাণপঞ্চকং নিযতারম্মণং যথাক্কমং রূপাদিএকেকস্সেৰ আরম্মণকরণতো. সেসত্তযমনিযতারম্মণং পঞ্চারম্মণিকছল়ারম্মণিকভাৰতো.
দট্ঠব্বতায দিট্ঠং, রূপাযতনং. সোতব্বতায সুতং, সদ্দাযতনং. মুনিতব্বতায মুতং, সম্পত্তস্সেৰ গহেতব্বতাযাতি অত্থো, গন্ধাদিত্তযস্সেতং নামং. চক্খাদীহি ৰিনা কেৰলং মনসা এৰ ৰিজানিতব্বতায ৰিঞ্ঞাতং, ধম্মাযতনং. অনামট্ঠকালৰিসেসৰচনত্তা চ নেসং অতীতানাগতাপি রূপাদযো দিট্ঠাদিসদ্দেহি ৰুচ্চন্তি. তেনেৰ হি ‘‘দট্ঠব্বতাযা’’তিআদিনা কালসামঞ্ঞেন নেসং নিব্বচনং ৰুত্তং. দিট্ঠং আরম্মণং যস্স তং দিট্ঠারম্মণং. এৰং সুতারম্মণাদীসু.
চক্খুতো পৰত্তন্তি চক্খুদ্ৰারতোৰ পৰত্তং সব্বৰাক্যানং অৰধারণফলত্তা. তেন মনোধাতুআদীনং চক্খুৰিঞ্ঞাণভাৰো নিৰারিতো হোতি তেসং দ্ৰারন্তরতোপি পৰত্তিসম্ভৰতো. অথ ৰা ‘‘চক্খুতো পৰত্ত’’ন্তি ইদং সঞ্জাতিপ্পৰত্তিং সন্ধায ৰুত্তং, ন সঞ্চরণপ্পৰত্তিং, তস্মা যথা কুণ্ডমুখতো উদকং সঞ্চরণৰসেন পৰত্ততি, ন এৰং পৰত্তমিধ গহিতং. যথা পন চন্দকন্তপাসাণতো উদকং সঞ্জাতিৰসেন পৰত্ততি, এৰং পৰত্তমেৰ চক্খুতো পৰত্তন্তি গহিতং. যথা চ কিং? যথা কুচ্ছিতো সমুট্ঠিতং পিত্তসেম্হরুহিরাদি মুখতো সন্দন্তম্পি ‘‘মুখস্সৰো’’তি ন ৰুচ্চতি, মুখতোযেৰ পন সমুট্ঠহিত্ৰা ততো সৰন্তং খেল়ং ‘‘মুখস্সৰো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং হদযৰত্থুসন্নিস্সযতো সমুট্ঠহিত্ৰা চক্খুতো পৰত্তমানং চক্খুৰিঞ্ঞাণং নাম ন হোতি. চক্খুতোযেৰ পন সমুট্ঠহিত্ৰা ততো পৰত্তমানং চক্খুৰিঞ্ঞাণং নামাতি. যো পন ইমমত্থং অসল্লক্খেত্ৰা ব্যঞ্জনমত্তস্সেৰ অভিনিৰিসিত্ৰা তংদ্ৰারপ্পৰত্তানং সেসানম্পি চক্খুৰিঞ্ঞাণভাৰং মঞ্ঞেয্য, তং নিৰারেতুং পকারন্তরেনপি ৰিগ্গহং দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খুম্হি সন্নিস্সিত’’ন্তি. যথা চক্খুতো পৰত্তং, চক্খুসন্নিস্সিতং ৰা ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং, এৰং সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি ‘‘সোততো পৰত্তং, সোতস্মিং সন্নিস্সিতং ৰা ৰিঞ্ঞাণং সোতৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা যোজনং অতিদিসন্তো আহ ‘‘তথা সোতৰিঞ্ঞাণাদীনী’’তি.
চক্খুসন্নিস্সিতং হুত্ৰা রূপস্স ৰিজাননলক্খণমেতস্সাতি চক্খুসন্নিস্সিতরূপৰিজাননলক্খণং. তত্থ চক্খুসন্নিস্সিতৰচনেন দিব্বচক্খাদিকং অঞ্ঞং রূপারম্মণং ৰিঞ্ঞাণং নিৰত্তেতি. ৰিজানন-গ্গহণেন চক্খুসন্নিস্সিতে ফস্সাদিধম্মে নিৰত্তেতি. চক্খুরূপ-গ্গহণেন নিস্সযতো, আরম্মণতো চ চিত্তং ৰিভাৰেতি উভযাধীনৰুত্তিকত্তা. যদি হি চক্খু নাম ন সিযা, অন্ধাপি রূপং পস্সেয্যুং, ন চ পস্সন্তি. যদি চ নীলাদিরূপং নাম ন সিযা, দেসাদিনিযমেন ন ভৰিতব্বং, অত্থেৰ চ নিযমো. একন্তসারম্মণতা চ চিত্তস্স ৰুত্তাতি আরম্মণেন ৰিনা নীলাদিআভাসং চিত্তং পৰত্ততীতি এৰং পৰত্তো ৰাদো মিচ্ছাৰাদোতি গহেতব্বো. তেনাহ ভগৰা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫; সং. নি. ৪.৬০; কথা. ৪৬৫). এত্থ সিযা – কিং পনেতং চক্খু, রূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোন্তং একমেৰ পচ্চযো হোতি, উদাহু অনেকন্তি? চক্খু তাৰ একম্পি, রূপং পন অনেকমেৰ সঙ্গতং. কিং কারণং? পচ্চযভাৰৰিসেসতো. চক্খু হি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তপচ্চযেহি পচ্চযো হোন্তং অত্থিভাৰেনেৰ হোতি তস্মিং সতি তস্স ভাৰতো, অসতি অভাৰতো. যতো তং অত্থিঅৰিগতপচ্চযেহিস্স পচ্চযোতি ৰুত্তং, স্ৰাযং পচ্চযভাৰো ন একস্মিং ন সম্ভৰতীতি একম্পি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতি. রূপং পন যদিপি চক্খু ৰিয পুরেজাতঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি পচ্চযো হোতি পুরেতরং উপ্পন্নং হুত্ৰা ৰিজ্জমানক্খণেযেৰ উপকারকত্তা, তথাপি অনেকমেৰ সঙ্গতং হুত্ৰা পচ্চযো হোতি আরম্মণভাৰতো. যঞ্হি তং আরম্মণং তস্স যথা তথা উপলব্ভনীযৰসেনেৰ আরম্মণপচ্চযভাৰো, ৰিঞ্ঞাণস্স চ ইন্দ্রিযাধীনৰুত্তিকস্স আরম্মণসভাৰূপলদ্ধি ন একদ্ৰিকলাপগতৰণ্ণৰসেন হোতি, নাপি কতিপযকলাপগতৰণ্ণৰসেন, অথ খো আভোগানুরূপং আপাথগতৰণ্ণৰসেনাতি অনেকমেৰ রূপং সংহচ্চকারিতায ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযো হোতীতি. অমুমেৰ হি ৰিসেসং ৰিভাৰেতুং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চা’’তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫; সং. নি. ৪.৬০; কথা. ৪৬৫) পাল়িযং ৰচনভেদো কতোতি. এৰং সোতৰিঞ্ঞাণেপি যথারহং ৰত্তব্বং. ঘানৰিঞ্ঞাণাদীনং পন সম্পত্তগ্গাহতায অত্তনো নিস্সযেন সহ অল্লীনস্সেৰ গহণতো এককলাপগতম্পি গন্ধাদিকং তেসং উপ্পত্তিযা পচ্চযো হোতি.
রূপমত্তারম্মণরসন্তি রূপাযতনমত্তস্সেৰ আরম্মণকরণরসং. মত্ত-সদ্দেন যথা আরম্মণন্তরং নিৰত্তেতি, এৰং রূপাযতনেপি লব্ভমানে একচ্চে ৰিসেসে নিৰত্তেতি. ন হি চক্খুৰিঞ্ঞাণং ৰণ্ণমত্ততো অঞ্ঞং কিঞ্চি নীলাদিৰিসেসং তত্থ গহেতুং সক্কোতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘পঞ্চহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন কিঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতি অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তা’’তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জমানং রূপারম্মণে এৰ উপ্পজ্জনতো তদভিমুখভাৰেন গণ্হাতীতি ৰুত্তং ‘‘রূপাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি. অত্তনো অনন্তরং উপ্পজ্জমানানং অরূপধম্মানং সমনন্তরৰিগতা অরূপধম্মা পৰত্তিওকাসদানেন অনন্তরসমনন্তরনত্থিৰিগতপচ্চযেহি উপকারকা, নিস্সযারম্মণা ধম্মা ৰিয আসন্নকারণাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘রূপারম্মণায কিরিযামনোধাতুযা অপগমপদট্ঠান’’ন্তি. সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. কিরিযামনোধাতুযা আরম্মণভেদতো ভিন্নসভাৰত্তা আহ ‘‘কিরিযামনোধাতূন’’ন্তি. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীহি গহিতং রূপাদিআরম্মণং তদনন্তরমেৰ অপরিপতন্তং কত্ৰা সম্পটিচ্ছন্তং গণ্হন্তং ৰিয হোতীতি ৰুত্তং ‘‘রূপাদিসম্পটিচ্ছনরস’’ন্তি. তথাভাৰেন সম্পটিচ্ছনভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতীতি তথাভাৰপচ্চুপট্ঠানং.
ছসু আরম্মণেসু কদাচি পঞ্চন্নং জচ্চন্ধাদিৰসেন ততোপি ঊনানং, ব্রহ্মলোকে চ দ্ৰিন্নমেৰ ৰিজাননসভাৰাপি ছল়ারম্মণৰিজাননলক্খণা ৰুত্তা তংসভাৰানতিৰত্তনতো, ছস্ৰেৰ ৰা ইতরেসং আরম্মণানং অন্তোগধত্তা. সন্তীরণাদিরসাতি যথাসম্ভৰং সন্তীরণতদারম্মণাদিকিচ্চা, সন্তীরণতদারম্মণপটিসন্ধিভৰঙ্গচুতিকিচ্চাতি অধিপ্পাযো. ‘‘হদযৰত্থুপদট্ঠানা’’তি ইদং ইমাসং দ্ৰিন্নং মনোৰিঞ্ঞাণধাতূনং অনিবদ্ধট্ঠানতায নিবদ্ধকারণং দস্সেতুং ৰুত্তং. ৰুত্তনযেন পন ‘‘তংতংঅনন্তরাতীতৰিঞ্ঞাণাপগমপদট্ঠান’’ন্তিপি ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. অহেতুকচিত্তানং ৰিসুং ৰিসুং লক্খণাদিকস্স দস্সিতত্তা পরিসেসতো সহেতুকচিত্তানং একসদিসমেৰ লক্খণাদিকন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. তং পন হেট্ঠা ৰিভাৰিতমেৰ.
ইদানি ইমাসং আরম্মণাদিতো ভেদং দস্সেতুং ‘‘তত্থ পঠমা’’তিআদি ৰুত্তং. একন্তমিট্ঠারম্মণেতি একন্তেনেৰ ইট্ঠারম্মণে, অতিইট্ঠারম্মণেতি অত্থো. পঞ্চসু ঠানেসূতি সহেতুকৰিপাকানং ৰুত্তেসু চতূসু, সম্পটিচ্ছনৰোট্ঠব্বনানং অন্তরাল়সঙ্খাতসন্তীরণট্ঠানে চাতি পঞ্চসু ঠানেসু, পঞ্চসু কিচ্চেসূতি ৰা অত্থো. কিঞ্চাপি সোমনস্সপটিসন্ধিকস্স দোমনস্সজৰনাৰসানে তদারম্মণসম্ভৰে অসতি যং কিঞ্চি পরিচিতপুব্বং পরিত্তারম্মণমারব্ভ উপেক্খাসহগতসন্তীরণমুপ্পজ্জতীতি ইচ্ছিতং, তথা পন উপ্পজ্জমানস্স কদাচিযেৰ সম্ভৰতো যেভুয্যপ্পৰত্তিং গহেত্ৰা ছ ঠানানি অৰত্ৰা পঞ্চেৰ ৰুত্তানি. অথ ৰা তং উপ্পজ্জমানং তদারম্মণট্ঠানেযেৰ নিব্বত্ততীতি তংৰসেনেৰ তস্সাপি ঠানং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অচক্খুসংৰত্তনিককম্মনিব্বত্ততায জাতিযা অন্ধো জচ্চন্ধো. কিঞ্চাপি হি জাতিক্খণে অণ্ডজজলাবুজানং সব্বেসম্পি চক্খু নত্থি, যস্স ভাৰাভাৰতো অন্ধানন্ধৰিচারণা ভৰেয্য, তথাপি চক্খুস্স উপ্পজ্জমানারহকালেপি চক্খুৰিপত্তিৰিবন্ধকেন কম্মুনা পটিহতসামত্থিযেন পটিসন্ধিদাযকেন ইতরেনাপি ৰা কম্মেন তস্স অনুপাদিযমানত্তা সত্তো ‘‘জচ্চন্ধো’’তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা জচ্চন্ধোতি পসূতিযংযেৰ অন্ধো, মাতুকুচ্ছিযংযেৰ অন্ধো হুত্ৰা নিক্খন্তোতি অত্থো. তেন দুহেতুকতিহেতুকানং মাতুকুচ্ছিগতকালেপি চক্খুস্স অৰিপজ্জনং সিদ্ধং হোতি, এৰং জাতিবধিরাদীসুপি যথারহং ৰত্তব্বং. জচ্চজল়োতি জাতিযা অঞ্ঞাণকো. কিঞ্চাপি দুহেতুকপটিসন্ধিকোপি জাতিযং অঞ্ঞাণকো, তস্স পন পৰত্তিযং পঞ্ঞা সম্ভৰতীতি ৰুত্তনযেন যেভুয্যতো পৰত্তিযম্পি পঞ্ঞাযাসম্ভৰতো জচ্চজল়ো ৰেদিতব্বো. জচ্চুম্মত্তকো সুরামেরযপানাদিউম্মত্তকভাৰসংৰত্তনিককম্মপরিভাৰিতেন কম্মেন গহিতপটিসন্ধিকো. পণ্ডকোতি পরদারগমনাদিকম্মপরিভাৰিতেন কম্মুনা গহিতপটিসন্ধিকো. সো পঞ্চৰিধো আসিত্তপণ্ডকো উসূযপণ্ডকো পক্খপণ্ডকো ওপক্কমিকপণ্ডকো নপুংসকপণ্ডকোতি. ইধ পন ওপক্কমিকপণ্ডকস্স সহেতুকস্সাপি ভাৰতো, নপুংসকস্স চ ৰিসুং গহণতো তযো পণ্ডকা অধিপ্পেতা. আদি-সদ্দেন জাতিমূগজাতিপঙ্গুলমম্মনাদীনং সঙ্গহো. কেচি পন ‘‘একচ্চে অহেতুকপটিসন্ধিকা অৰিকলিন্দ্রিযা হুত্ৰা থোকং ৰিচারণপকতিকাপি হোন্তি, তস্মা তাদিসানম্পি ইধ আদি-সদ্দেন সঙ্গহো’’তি ৰদন্তি. এত্থ চ জচ্চন্ধাদীনমেৰ অযং পটিসন্ধীতি ন গহেতব্বা. জচ্চন্ধাদযো পন ইমিনা পটিসন্ধিং গণ্হন্তীতি গহেতব্বং.
৪৩. তিহেতুকপুঞ্ঞস্সাতি তিহেতুকস্সপি উক্কট্ঠপুঞ্ঞস্স. দুহেতুকম্মস্স পন সব্বথাপি সোল়সন্নং ৰিপাকানং অসম্ভৰতো তপ্পটিক্খেপপরত্তা চেতনায ‘‘তিহেতুকপুঞ্ঞস্সা’’তি অৰিসেসতো ৰুত্তং.
কামাৰচরৰিপাকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.