১. পঠমো পরিচ্ছেদো
চিত্তনিদ্দেসো
কামাৰচরকুসলৰণ্ণনা
৮. এৰং তাৰ রতনত্তযপ্পণামাদিকং দস্সেত্ৰা ইদানি যথারদ্ধপ্পকরণস্স অত্থসরীরভূতমভিধম্মং সঙ্খেপতো উদ্দিসন্তো আহ ‘‘চিত্তং চেতসিক’’ন্তিআদি. তত্থ চিত্তসদ্দস্স তাৰ ৰচনত্থং সযমেৰ অনন্তরং ৰিপঞ্চেতি. ‘‘চেতসিক’’ন্তিআদীসু পন অৰিপ্পযোগীভাৰেন চেতসি চিত্তে নিযুত্তং, তত্থ ৰা ভৰং তদাযত্তৰুত্তিতাযাতি চেতসিকং, ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সেতং অধিৰচনং. রুপ্পতি, রূপীযতীতি ৰা রূপং, সীতুণ্হাদীহি ৰিকারমাপজ্জতি, আপাদীযতীতি অত্থো, চতুন্নং মহাভূতানং, চতুৰীসতিউপাদারূপানঞ্চ ৰসেন অট্ঠৰীসতিৰিধস্স রূপক্খন্ধস্সেতং অধিৰচনং. ভৰাভৰং ৰিননতো সংসিব্বনতো ৰানং ৰুচ্চতি তণ্হা, ন ৰিজ্জতি সা এত্থ, ততো ৰা নিক্খন্তং এতন্তি নিব্বানং, অমতং অসঙ্খতং ৰত্থু. ইতি-সদ্দো নিদস্সনে. নত্থি এতস্স উত্তরিতরোতি নিরুত্তরো. অথ ৰা চতুৰেসারজ্জৰিহারত্তা নত্থি এতস্স উত্তরং পচ্চনীকৰচনন্তি নিরুত্তরো. ঞাণপ্পহানঅন্তরাযনিয্যানিকেসু হি সদেৰকে লোকে ন কোচি সত্থু সহধম্মিকং উত্তরং ৰচনং কথেতুং সমত্থো অত্থীতি. তত্র ভগৰা উত্রাসাভাৰতো ৰিসারদোৰ হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধাতি তত্র ৰত মং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা দেৰো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা কোচি ৰা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সারিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি, এতমহং, সারিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৰেসারজ্জপ্পত্তো ৰিহরামি.
‘‘খীণাসৰস্স তে পটিজানতো ইমে আসৰা অপরিক্খীণাতি তত্র ৰত মং…পে… ৰিহরামি.
‘‘যে চ খো পন তে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযাযাতি তত্র ৰত মং…পে… ৰিহরামি.
‘‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযাতি তত্র ৰত মং…পে… ৰিহরামী’’তি (ম. নি. ১.১৫০).
চত্তারি অরিযসচ্চানি পকাসেতীতি চতুসচ্চপ্পকাসনো. দুক্খসমুদযনিরোধমগ্গৰসেন হি চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ, ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চানি. কতমানি চত্তারি? দুক্খং অরিযসচ্চং, দুক্খসমুদযং অরিযসচ্চং, দুক্খনিরোধং অরিযসচ্চং, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চ’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৮৩). তত্থ তেভূমকা ধম্মা অনেকুপদ্দৰাধিট্ঠানতায ধুৰসুভাদিৰিরহেন, কুচ্ছিততুচ্ছট্ঠেন চ দুক্খং নাম. কম্মাদিৰিসেসপচ্চযসমৰাযে দুক্খুপ্পত্তিকারণভাৰেন তণ্হা সমুদযো নাম ‘‘সমেচ্চ উদেতি দুক্খং ইমস্মা’’তি কত্ৰা. দুক্খস্স অনুপ্পাদনিরোধপচ্চযত্তা দুক্খনিরোধো নিব্বানং. তং পন দুক্খনিরোধং আলম্বণকরণৰসেন গমনতো পাপুণনতো, তদধিগমায পটিপদাভাৰতো চাতি ‘‘দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি লোকুত্তরমগ্গো ৰুচ্চতি. সচ্চট্ঠো পন তেসং তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰতো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. এত্থ পন চতুন্নং অরিযফলানং, অরিযমগ্গসম্পযুত্তানঞ্চ সচ্চৰিনিস্সটভাৰেপি ইধ মগ্গনিব্বানপ্পকাসনতাৰচনেনেৰ তপ্পকাসনত্থম্পি ৰুত্তং হোতি, অনাসৰভাৰেন একলক্খণত্তা তংতংহেতুকৰিসযভাৰতো চাতি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ ‘‘নিরুত্তরো চতুসচ্চপ্পকাসনো’’তি ইমেহি ভগৰতো চিত্তাদিচতুব্বিধধম্মদেসনানুকূলগুণৰিসেসং দস্সেতি অতথাৰিধস্স তংদেসনাসামত্থিযাযোগতো. অথ ৰা ‘‘নিরুত্তরো’’তি ৰচনেন চতুব্বিধধম্মস্স অনঞ্ঞথত্তং দীপেতি. ‘‘চতুসচ্চপ্পকাসনো’’তি পন ইমিনা যে তে ধম্মা ভগৰতা ৰিনেয্যপরিপাচনত্থং দেসিতা, ন তে ইধ অধিপ্পেতা. যে পন পরিপাচিতেহি তেহি অভিসমেতব্বৰসেন দুক্খাদযো চতুব্বিধা ৰুত্তা, তেযেৰ উদ্দিসিতব্বত্থেন অধিপ্পেতাতি দস্সেতি.
এৰং সঙ্খেপতো চত্তারো ধম্মে উদ্দিসিত্ৰা ইদানি উদ্দেসো নাম নিদ্দেসত্থায হোতীতি যথাউদ্দিট্ঠধম্মে নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ চিত্ত’’ন্তিআদি আরদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তেসু চিত্তাদীসু ধম্মেসু. ৰিসযৰিজাননং চিত্তন্তি যং ৰিসযসঙ্খাতস্স আরম্মণস্স ৰিজাননং উপলদ্ধি, তং চিত্তন্তি অত্থো. ইমিনা পন চিত্তস্স আরম্মণপটিবদ্ধৰুত্তিতং, অনিচ্চতং, অকারকতঞ্চ দীপেতি. ‘‘ৰিসযৰিজানন’’ন্তি হি আরম্মণেন চিত্তং উপলক্খেন্তো তস্স তদাযত্তৰুত্তিতং, তংদীপনেন চ তদভিমুখকালেযেৰ উপ্পত্তিদীপনতো অনিচ্চভাৰঞ্চ দীপেতি. ভাৰনিদ্দেসেন পন ৰিজাননমত্তদীপনতো অকারকভাৰং. যথাপচ্চযঞ্হি পৰত্তিমত্তমেৰেতং, যদিদং সভাৰধম্মো নামাতি. এৰঞ্চ কত্ৰা সব্বেসম্পি চিত্তচেতসিকধম্মানং ভাৰসাধনমেৰ নিপ্পরিযাযতো লব্ভতি. যং পন ‘‘চিন্তেতীতি চিত্তং, তেন চিত্তং ৰিচরতীতি ৰিচারো’’তিআদিনা কত্তুকরণৰসেন নিব্বচনং ৰুচ্চতি, তং পরিযাযকথনন্তি ৰেদিতব্বং. সকসককিচ্চেসু হি ধম্মানং অত্তপ্পধানতাসমারোপনেন কত্তুভাৰো, তদনুকূলভাৰেন তংসম্পযুত্তধম্মসমূহে কত্তুভাৰসমারোপনেন করণত্তঞ্চ পরিযাযতোৰ লব্ভতীতি. তথা নিদস্সনং পন ধম্মসভাৰতো অঞ্ঞস্স কত্তাদিনো অভাৰপরিদীপনত্থন্তি ৰেদিতব্বং.
‘‘ৰিসযৰিজানন’’ন্তি চ এতেন চিত্তস্স আরম্মণূপলদ্ধিলক্খণতা ৰুত্তাতি ইদানিস্স রসাদীনি ৰুচ্চন্তি. পুব্বঙ্গমরসঞ্হি চিত্তং সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং নামরূপপদট্ঠানং. দ্ৰারং পত্ৰা তদারম্মণঞ্হি ৰিভাৰনট্ঠেন চিত্তং পুব্বঙ্গমং পুরেচারিকং. তথা হি চক্খুদ্ৰারেন দট্ঠব্বং রূপারম্মণং চিত্তেনেৰ জানাতি…পে… মনোদ্ৰারেন ৰিঞ্ঞাতব্বং ধম্মারম্মণং চিত্তেনেৰ জানাতি. যথা হি নগরগুত্তিকো নগরমজ্ঝে সিঙ্ঘাটকে নিসীদিত্ৰা ‘‘অযং নেৰাসিকো, অযং আগন্তুকো’’তি আগতাগতং জনং উপধারেতি, এৰং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং, তস্মা দ্ৰারং পত্ৰা তদারম্মণং ৰিভাৰনট্ঠেন পুরেচারিকন্তি পুব্বঙ্গমরসং. পচ্ছিমং পচ্ছিমং উপ্পজ্জমানং পুরিমং পুরিমং নিরন্তরং কত্ৰা সন্দহমানমিৰ উপট্ঠাতি, গহণভাৰং গচ্ছতীতি সন্ধানপচ্চুপট্ঠানং. পঞ্চৰোকারে পনস্স নিযমতো নামরূপং, চতুৰোকারভৰে নামমেৰ পদট্ঠানন্তি নামরূপপদট্ঠানঞ্চ হোতি. নানত্তং পন লক্খণাদীনং উপরি ৰক্খমাননযেন ৰেদিতব্বং. ৰক্খতি হি রূপপরিচ্ছেদে –
‘‘সামঞ্ঞং ৰা সভাৰো ৰা, ধম্মানং লক্খণং মতং;
কিচ্চং ৰা তস্স সম্পত্তি, রসোতি পরিদীপিতো.
‘‘ফলং ৰা পচ্চুপট্ঠানং, উপট্ঠাননযোপি ৰা;
আসন্নকারণং যং তু, তং পদট্ঠানসঞ্ঞিত’’ন্তি. (অভিধ. ৬৩৩-৬৩৪);
যত্থ যত্থ পন লক্খণাদীনি ৰুচ্চন্তি, তত্থ তত্থ ইমিনাৰ নযেন তেসং নানত্তং ৰেদিতব্বং.
ৰচনত্থৰিজাননেন ৰিদিতচিত্তসামঞ্ঞস্স উত্তরি চিত্তৰিভাগো ৰুচ্চমানো সোভেয্যাতি ৰচনত্থৰিজাননমেৰ তাৰ আদিম্হি যুত্ততরন্তি তং তাৰ কথেতুকম্যতায পুচ্ছতি ‘‘তস্স পন কো ৰচনত্থো’’তি. পঞ্চৰিধা হি পুচ্ছা – (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.৪৪৯; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০) অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তত্থ যং অঞ্ঞাতং অদিট্ঠং, তস্স ঞাণায দস্সনায পঞ্হাকরণং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নাম. যং পন ঞাতং দিট্ঠং, তস্স অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সংসন্দনত্থায পঞ্হাকরণং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নাম. পকতিযা পন সংসযপক্খন্দনস্স অত্তনো সংসযসমুগ্ঘাটনত্থং পঞ্হাকরণং ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নাম. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰাতি? অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৭৯; মহাৰ. ২১) অনুমতিগ্গহণত্থং পঞ্হাকরণং অনুমতিপুচ্ছা নাম. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩৭৩; সং. নি. ৫.৪০২-৪০৪) পন তংতংধম্মানং দেসনাধিপ্পাযেন পঞ্হাকরণং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা নাম.
তাসু পুরিমা তিস্সো আচরিযানং ন সম্ভৰন্তি. ন হি তে গন্থকরণত্থায আরভিত্ৰা ইদানি অদিট্ঠং জোতেন্তি, দিট্ঠং সংসন্দেন্তি, সংসযং ৰা পক্খন্দন্তি তব্বিসোধনপুব্বকমেৰ গন্থকরণে অভিনিৰেসনতো. ইতরা পন দ্ৰে সম্ভৰন্তি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. অপিচ চোদনং সমুট্ঠাপেন্তা আচরিযা অঞ্ঞং চোদকং পরিকপ্পেত্ৰা তস্স ৰচনৰসেন সমুট্ঠাপেন্তীতি তংৰসেনেত্থ অদিট্ঠজোতনাৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছাপি লব্ভন্তেৰাতি দট্ঠব্বং. তস্সাতি তস্স চিত্ত-সদ্দস্স. চিত্তে হি অধিগতে তস্স ৰাচকো সদ্দোপি সহচরিযতো অধিগতোৰ হোতীতি তস্স ইধ ত-সদ্দেন পরিগ্গহো. কেচি পন ‘‘তস্স চিত্তস্সা’’তি অত্থং ৰদন্তি, তং ‘‘তস্স কো ৰচনত্থো’’তি ইমিনা ন সমেতি. ন হি চিত্তস্স ‘‘কো ৰচনত্থো’’তি পুচ্ছা সম্ভৰতীতি.
ইদানি যথাপুচ্ছিতমত্থং ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘ৰুচ্চতে’’তি তাৰ পটিঞ্ঞং কত্ৰা ‘‘সব্বসঙ্গাহকৰসেনা’’তিআদিনা ৰিস্সজ্জনমারদ্ধং. তত্থ সব্বসঙ্গাহকৰসেনাতি হেট্ঠিমন্ততো চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো উপাদায সব্বেসং আরম্মণৰিজাননসভাৰত্তা তেসং সব্বেসমেৰ সঙ্গাহকৰসেন, ন পন ৰক্খমাননিব্বচনেসু ৰিয যথালাভৰসেনাতি অত্থো. চিন্তেতীতি ৰিজানাতি. চিন্তেন্তি তেন গোচরন্তি ৰা চিত্তং. সম্পযুত্তধম্মানং কত্তুতাসমারোপনেন হিস্স করণভাৰো লব্ভতি. সব্বসঙ্গাহকৰসেন তাৰ অত্থং দস্সেত্ৰা ইদানি যথালাভৰসেনপি দস্সেতুং ‘‘অত্তসন্তানং ৰা চিনোতীতিপী’’তিআদি ৰুত্তং. সব্বচিত্তসাধারণত্তা হি চিত্ত-সদ্দস্স যত্থ যত্থ যথা যথা অত্থো লব্ভতি, তত্থ তত্থ তথা তথা গহেতব্বো. যস্স পন চিত্তস্স যথাৰুত্তঅত্থৰিসেসো ন লব্ভতি, তং রুল়্হীৰসেন চিত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যথা কিলঞ্জাদীহি কতম্পি তালপণ্ণেহি কতসরিক্খকতায রুল়্হীসদ্দেন ‘‘তালৰণ্ট’’ন্ত্ৰেৰ ৰুচ্চতীতি. অত্তসন্তানন্তি সকসন্তানং, জৰনসন্তানন্তি অত্থো. অত্ত-সদ্দস্স হি পরপচ্চনীকৰচনত্তা অত্তনো সন্তানোতি সদিসৰসেন উপ্পজ্জমানো জৰনসন্তানো ৰুচ্চতি. তং চিনোতি রাসিং করোতীতি অযমত্থো সাসেৰনকানং জৰনচিত্তানং ৰসেন দট্ঠব্বো. তানি হি পুরেজাতানি পচ্ছাজাতানং আসেৰনপচ্চযা হুত্ৰা অত্তনো জৰনসন্তানস্স পগুণবলৰভাৰকরণেন তং চিনন্তি নাম. ৰা-সদ্দো অসব্বসঙ্গাহকত্থৰিকপ্পনে. পি-সদ্দো কিরিযাসম্পিণ্ডনত্থে. অথ ৰা ‘‘সব্বসঙ্গাহকৰসেনা’’তি ইমস্স ইধাপি সম্বন্ধো হোতীতি ইদম্পি সব্বসঙ্গাহকৰসেন ৰুত্তন্তি গয্হমানে অত্তসন্তানন্তি ৰিঞ্ঞাণৰচনস্স অত্ত-সদ্দস্স সকত্থৰুত্তিত্তাযেৰ তংৰসেন চিত্তসন্তানন্তি অত্থো. অনন্তরাদিপচ্চযৰসেন হি চিত্তসন্তানস্স অব্বোচ্ছিন্নপ্পৰত্তিকরণতো সব্বমেৰ চিত্তজাতং চিত্তসন্তানং চিনোতি নাম. ইমস্মিং পনত্থে ৰা-সদ্দো কিরিযাৰিকপ্পনত্থো. পি-সদ্দো ‘‘চিত্ত’’ন্তি ইমস্স আকড্ঢনত্থোতি দট্ঠব্বং. পুরিমপক্খে পন চিত্তন্তি অধিকারতোৰ গহেতব্বং.
৯. ৰিচিত্তং করোতি, ৰিচিত্তস্স ৰা করণন্তি ৰিচিত্তকরণং, ততো ৰিচিত্তকরণা, ৰিচিত্তচিত্তকম্মাদীনং করণতোতি অত্থো. লোকস্মিঞ্হি যং কিঞ্চি চিত্তকম্মাদিভেদং ৰিচিত্তং সিপ্পজাতং, সব্বং তং চিত্তেনেৰ চিন্তেত্ৰা করীযতীতি. তেনাহ ভগৰা – ‘‘দিট্ঠং ৰো, ভিক্খৰে, চরণং নাম চিত্তন্তি? এৰং, ভন্তে. তম্পি খো, ভিক্খৰে, চরণং নাম চিত্তং চিত্তেনেৰ চিন্তিত’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০). স্ৰাযমত্থো সৰিঞ্ঞত্তিকানং বাত্তিংসচিত্তানমুপলব্ভতি. সাসৰকুসলাকুসলং ৰা ৰিচিত্তগতিআদিকরণতো ৰা ৰিচিত্তকরণট্ঠেন চিত্তং. ননু চ ৰিচিত্তগতিআদযো কম্মৰসেন নিপ্ফজ্জন্তি. যথাহ –
‘‘কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং গতিযা নানাকরণং পঞ্ঞাযতি অপদা দ্ৰিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা রূপিনো অরূপিনো সঞ্ঞিনো অসঞ্ঞিনো নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো, কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং উপপত্তিযা নানাকরণং পঞ্ঞাযতি উচ্চনীচতা হীনপণীততা সুগতদুগ্গততা, কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং অত্তভাৰে নানাকরণং পঞ্ঞাযতি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণতা সুজাতদুজ্জাততা সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততা, কম্মনানাকরণং পটিচ্চ সত্তানং লোকধম্মে নানাকরণং পঞ্ঞাযতি লাভালাভে যসাযসে নিন্দাপসংসাযং সুখদুক্খে’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ১).
তস্মা কম্মভেদনিব্বত্তত্তা গতিআদীনং চিত্ততা. কম্মন্তি চ চেতসিকধম্মভূতা চেতনা, অভিজ্ঝাদযো চ ৰুচ্চন্তি, ন চিত্তন্তি. কথং চিত্তস্স ৰিচিত্তগতিআদিকরণন্তি? ৰুচ্চতে – কম্মস্স চিত্তসন্নিস্সিতত্তা তন্নিপ্ফাদিতম্পি চিত্তেনেৰ কতং হোতি, যথা রাজযোধেন পরাজিতো সত্তুরঞ্ঞা জিতোতি ৰুচ্চতি. ৰিচিত্তং করণমস্সাতি ৰা ৰিচিত্তকরণং. ততো একট্ঠানিকৰজ্জিতঞ্হি চিত্তং পচ্চেকং পটিসন্ধাদিৰিচিত্তকিরিযৰন্ততায, সব্বমেৰ ৰা চিত্তং আৰজ্জনাদিঅঞ্ঞমঞ্ঞৰিসদিসকিরিযৰন্ততায ৰিচিত্তকরণং যুত্তন্তি. সব্বৰিকপ্পেসুপি ‘‘রূপভৰো রূপ’’ন্তিআদীসু ৰিয উত্তরপদলোপো চিত্তপরিযাযেন চ ৰিচিত্ত-সদ্দেন ৰা ৰিগ্গহো ৰি-সদ্দলোপো ৰা দট্ঠব্বো. অথ ৰা ‘‘ৰিচিত্তকরণা’’তি ইদং চিত্তৰিচিত্তভাৰস্স ঞাপকহেতুনিদস্সনং. তেন যস্মা ইদং ৰিচিত্তকরণং, তস্মা তস্স ৰিচিত্তস্স নিপ্ফাদকং সযম্পি তথেৰ ৰিচিত্তন্তি ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি এৰং করণৰিচিত্ততায ৰিচিত্তত্তা চিত্তন্তি অত্থো. ঠপেত্ৰা তং করণৰিচিত্ততায ৰিচিত্তভাৰং অত্তনো এৰ জাতিভূমিসম্পযোগাদিৰসেন ৰিচিত্ততায চিত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘অত্তনো চিত্ততায ৰা’’তি. তত্থ যস্মা অঞ্ঞদেৰ কুসলং, অঞ্ঞং অকুসলং, অঞ্ঞং অব্যাকতং, অঞ্ঞং কামাৰচরং, অঞ্ঞং রূপাৰচরাদিভেদং, অঞ্ঞং সরাগং, অঞ্ঞং ৰীতরাগং, অঞ্ঞং সদোসং, অঞ্ঞং ৰীতদোসং, অঞ্ঞং সমোহং, অঞ্ঞং ৰীতমোহং, অঞ্ঞং রূপারম্মণং, অঞ্ঞং সদ্দাদিআরম্মণং, রূপারম্মণেসু চ অঞ্ঞং নীলারম্মণং, অঞ্ঞং পীতাদিআরম্মণং. এৰং সদ্দারম্মণাদীসুপি যথাসম্ভৰং. সব্বেসু চেৰ তেসু অঞ্ঞং হীনং, অঞ্ঞং মজ্ঝিমং, অঞ্ঞং পণীতং, হীনাদীসু চ অঞ্ঞং ছন্দাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং চিত্তাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৰীরিযাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৰীমংসাধিপতেয্যন্তি এৰমাদিনা জাতিভূমিসম্পযুত্তআরম্মণহীনমজ্ঝিমপণীতঅধিপতিআদীনং ৰসেন ৰিচিত্তমনেকপ্পকারং, তস্মা ইমায অত্তৰিচিত্ততায ৰা চিত্তন্তি ৰুচ্চতীতি.
কামঞ্চেত্থ একমেৰ চিত্তং এৰং ৰিচিত্তং নাম ন হোতি, ৰিচিত্তানং পন অন্তোগধত্তা এতেসু যং কিঞ্চি একম্পি ৰিচিত্ততায চিত্তন্তি ৰত্তুং ৰট্টতি সমুদাযৰোহারেন অৰযৰস্সাপি ৰোহরিযমানত্তা যথা পব্বতনদীসমুদ্দাদীনমেকদেসা দিট্ঠা পব্বতাদযো দিট্ঠাতি, যথা চ একেকচিত্তসম্পযুত্তাপি ৰেদনাদযো রাসট্ঠেন খন্ধৰোহারেন ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো’’তিআদিনা ৰুচ্চন্তি. অপিচেত্থ ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং কম্মকিলেসেহি চিতন্তি চিত্তং, তং কিলেসসহাযেন কম্মুনা ফলভাৰেন নিব্বত্তিতং তেহি চিতং নাম হোতি. হোতু তাৰিদং লোকিযৰিপাকং সন্ধায, লোকুত্তরং পন পত্ৰা কথন্তি? ৰুচ্চতে – ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা, যস্মিং সমযে লোকুত্তরং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… তস্মিং সমযে অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা অরিযমগ্গচেতনাযপি অৰিজ্জূপনিস্সযভাৰস্স পকাসিতত্তা লোকুত্তরকুসলস্সাপি অনুসযা উপনিস্সযা হোন্তীতি তন্নিব্বত্তিতস্স ৰিপাকস্স কম্মকিলেসসঞ্চিততাপরিযাযো লব্ভতীতি. চিতং তাযতীতি ৰা চিত্তং. কম্মাদিসঞ্চিতোপি হি অত্তভাৰো ৰিঞ্ঞাণূপরমে মতোতি ৰুচ্চতি. যথাহ –
‘‘আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;
অপ্পৰিদ্ধো তদা সেতি, নিরত্থংৰ কলিঙ্গর’’ন্তি. (সং. নি. ৩.৯৫);
সো পনাযং চিত্ত-সদ্দো কিঞ্চাপি অনেকত্থেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘চিত্তো চ গহপতী’’তিআদীসু (অ. নি. ২.১৩৩; ৪.১৭৬) পঞ্ঞত্তিযং আগতো. ‘‘সব্বো লোকো পরচিত্তেন অচিত্তো’’তিআদীসু ৰিঞ্ঞাণে. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি, এৰং চিত্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.১০০) ৰিচিত্তে, নানপ্পকারেতি অত্থো. ‘‘চরণং নাম চিত্ত’’ন্তিআদীসু চিত্তকম্মকে. ইধ পন চতুব্বিধধম্মে নিদ্দেসতো পকরণৰসেন যথাৰুত্তৰচনত্থযুত্তো ৰিঞ্ঞাণৰচনোৰ দট্ঠব্বোতি ইমমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞত্তিযম্পী’’তিআদি. পঞ্ঞাপীযতি এতাযাতি পঞ্ঞত্তি, তস্সং নামপঞ্ঞত্তিযন্তি অত্থো. চিত্তোতি হি একস্স গহপতিনো নামং. পি-সদ্দো ৰক্খমানসম্পিণ্ডনত্থো. ৰিঞ্ঞাণেতি সৰিপাকাৰিপাকভেদে চিত্তে. তঞ্হি ৰিজাননট্ঠেন ‘‘ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ৰিজানাতীতি খো, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং, তস্মা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতী’’তি. চিত্তসম্মুতীতি চিত্তৰোহারো. দট্ঠব্বাতি ৰিঞ্ঞাতব্বা. ইধাতি ইমস্মিং চতুব্বিধধম্মনিদ্দেসট্ঠানে. ৰিঞ্ঞুনাতি ৰিজানতা, আভিধম্মিকেনাতি অত্থো.
ৰিভাগৰন্তানং ধম্মানং সভাৰৰিভাৰনং ৰিভাগেন ৰিনা ন হোতীতি চিত্তস্স ৰিভাগং দস্সেতুং ‘‘সারম্মণতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ আলম্বন্তি তং নিস্সায পৰত্তন্তীতি আরম্মণং, পচ্চযো, গোচরো চ. তথা হি ‘‘লভতি মারো আরম্মণং, লভতি মারো ওতার’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পচ্চযো ‘‘আরম্মণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ‘‘নিমিত্তং অস্সাসপস্সাসা, অনারম্মণমেকচিত্তস্সা’’তিআদীসু (পটি. ম. ১.১৫৯) গোচরো. ইধ পন উভযম্পি ৰট্টতি সব্বস্সেৰ চিত্তস্স সপ্পচ্চযসগোচরত্তা. সহ আরম্মণেন ৰত্ততি তদৰিনাভাৰতোতি সারম্মণং. ভাৰপ্পধাননিদ্দেসৰসেন চেত্থ সারম্মণভাৰো সারম্মণ-সদ্দেন ৰুত্তো যথা ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং (খু. পা. ৬.৩). চক্খু সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৮৫) রতনঅত্তত্তনিযাদিভাৰো রতনাদীহি সদ্দেহীতি, ততো সারম্মণভাৰতোতি অত্থো. এৰমঞ্ঞত্থাপি যথানুরূপং দট্ঠব্বং. একৰিধন্তি একপ্পকারং, এককোট্ঠাসন্তি অত্থো.
সৰিপাকাৰিপাকতোতি ৰিপাকুপ্পাদনসভাৰস্স ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানভাৰতো. ৰিপাক-সদ্দো হি দ্ৰীসু অত্থেসু পৰত্ততি. কত্থচি ৰিপক্কভাৰমাপন্নেসু অরূপধম্মেসু, কত্থচি ৰিপাকুপ্পাদনসভাৰে. তথা হেস ‘‘ৰিপাকা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ৩) ৰিপক্কভাৰমাপন্নেসু অরূপধম্মেসু পৰত্ততি. ‘‘ৰিপাকধম্মধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা ৩) ৰিপাকুপ্পাদনসভাৰে. ইধ পন ৰিপাকুপ্পাদনসভাৰো দট্ঠব্বো. ইতরথা হি অভিঞ্ঞাকুসলাদীনং সৰিপাক-পদে অসঙ্গহিতভাৰাপত্তি সিযা. তথা হি যদি ৰিপক্কভাৰমাপন্না এৰ ধম্মা ইধ গহিতা সিযুং, তে যস্স সন্তি, তং সৰিপাকমিতরমৰিপাকন্তি অভিঞ্ঞাকুসলস্স চেৰ কদাচি অৰিপাকস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদিকম্মস্স ভাৰনাযপহাতব্বাকুসলস্স চ ৰিপাকুপ্পত্তিযা অভাৰতো অৰিপাক-পদসঙ্গহো সিযা, এৰঞ্চ সতি ‘‘অৰিপাকং অব্যাকত’’ন্তি ৰক্খমানত্তা নেসং অব্যাকতভাৰো আপজ্জতি, ন চেতমিট্ঠং কুসলাকুসলনিদ্দেসেযেৰ তেসং নিদ্দেসতো. ৰিপাকুপ্পাদনসভাৰে পন গহিতে তংসভাৰো নাম অনুপচ্ছিন্নাৰিজ্জমানতণ্হানুসযস্মিং সন্তানে সব্যাপারপ্পৰত্তি এৰাতি তস্সা তেসুপি অত্থিতায অসতিপি ৰিপাকুপ্পাদনে সৰিপাক-পদসঙ্গহো সিদ্ধোতি ন কোচি ইট্ঠৰিঘাতো আপজ্জতি. যেন পন কারণেন অভিঞ্ঞাকুসলাদিকমৰিপাকং, যো চেত্থ ৰত্তব্বো ৰিনিচ্ছযো, তং সব্বং তস্স তস্স আগতট্ঠানেযেৰ দস্সযিস্সাম.
কতমং পনেত্থ সৰিপাকং, কতমমৰিপাকন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তত্থ সৰিপাক’’ন্তিআদি. অব্যাকতন্তি ৰিপাককিরিযাৰসেন দুৰিধমব্যাকতং. তেসু ৰিপাকচিত্তং তাৰ আদাসতলে মুখনিমিত্তং ৰিয নিরুস্সাহত্তা ৰিপাকুপ্পাদনে অসমত্থং. কিরিযচিত্তেসু চ যদেতং খীণাসৰসন্তানেযেৰ নিযতমট্ঠারসৰিধং ৰিঞ্ঞাণং, তং উপচ্ছিন্নভৰমূলায সন্ততিযং পৰত্ততীতি সমুচ্ছিন্নমূলায লতায পুপ্ফং ৰিয ফলদাযী ন হোতি. আৰজ্জনদ্ৰযং পন অনুপচ্ছিন্নভৰমূলেপি সন্তানে পৰত্তমানং অনাসেৰনভাৰেন দুব্বলত্তা মোঘপুপ্ফমিৰ বীজভাৰে অসমত্থং অফলমেৰ. ইতি সব্বমেতং অব্যাকতং ৰিপাকারহতাভাৰতো অৰিপাকন্তি ৰুত্তং ‘‘অৰিপাকং অব্যাকত’’ন্তি. জাযন্তি এত্থ অসদিসাপি সদিসাকারাতি জাতি, সমানাকারো, কুসলাকুসলাব্যাকতানং জাতি কুসলাকুসলাব্যাকতজাতি, তস্সা ভেদতো তিৰিধং কুসলং অকুসলং অব্যাকতন্তি. ৰচনত্থপুচ্ছায পযোজনং ৰুত্তমেৰ.
১০. ‘‘কুচ্ছিতান’’ন্তিআদি ৰিস্সজ্জনং. তত্থ কুচ্ছিতানন্তি নিন্দিতানং, অসুচি ৰিয নাগরিকেহি ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বানং পাপধম্মানন্তি অত্থো. সলনতোতি হিংসনতো, অপনযনতো ৰা. কুসলঞ্হি যথানুরূপং তদঙ্গাদিৰসেন অকুসলধম্মে পজহন্তং তে হিংসতি, অপনযতীতি ৰা ৰুচ্চতি. অথ ৰা সলনতো সংৰরণতো, পিদহনতোতি অত্থো. কুসলধম্মৰসেন হি অকুসলপ্পৰত্তিনিৰারণেন, অপ্পৰত্তিধম্মতাপাদনেন চ মনচ্ছট্ঠেসু দ্ৰারেসু অপ্পৰত্তিযা সংৰুতা পিহিতা হোন্তি. কুসানন্তি রাগাদিঅসুচিসম্পযোগেন নানাৰিধদুক্খহেতুতায চ কুচ্ছিতেনাকারেন অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে সযন্তি পৰত্তন্তীতি কুসা, পাপধম্মা. অথ ৰা কুচ্ছিতানং পাণাতিপাতাদীনং সাৰজ্জধম্মানং সানতো নিসানতো তেজনতো কুসা, দোসলোভাদযো. দোসাদীনঞ্হি ৰসেন চেতনায তিক্খভাৰপ্পত্তিযা পাণাতিপাতাদীনং মহাসাৰজ্জতাতি. তেসং লৰনেন ছিন্দনেন যথানুরূপং পজহনেনাতি অত্থো. কুসেনাতি কুচ্ছিতানং সানতো তনুকরণতো, ওসানকরণতো ৰা ‘‘কুসা’’তি লদ্ধনামেন ঞাণেন. লাতব্বত্তাতি আদাতব্বত্তা, সহজাতউপনিস্সযভাৰেন সন্তানে পৰত্তেতব্বত্তা. ঞাণঞ্হি তিহেতুককুসলং সহজাতভাৰেন চেৰ উপনিস্সযভাৰেন চ, দুহেতুককুসলং উপনিস্সযভাৰেনেৰ সন্তানে পৰত্তেতি. এৰঞ্চ কত্ৰা কোসল্লসম্ভূতট্ঠো কুসলট্ঠোতি সব্বকুসলানং সাধারণৰসেন অত্থো ৰুচ্চতি. অথ ৰা কুসেনাতি জাতিসদ্দতায একৰচননিদ্দেসো, কুসেহীতি পন অত্থো. পুঞ্ঞকিরিযাৰসেন হি পৰত্তানি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি যথাৰুত্তনযেন ‘‘কুসানী’’তি ৰুচ্চন্তি, তেহি লাতব্বত্তা ৰুত্তনযেন পৰত্তেতব্বত্তা. অপিচেত্থ –
‘‘কুসো ৰিয লুনাতীতি, কুসা ৰিয লুনাতি ৰা;
কুসলং কুং সলেতীতি, লুনাতি কুসমিচ্চপী’’তি.
তত্থ যথা কুসো গহিতো উভযভাগগতং হত্থপদেসং লুনাতি, এৰমিদম্পি উপ্পন্নানুপ্পন্নৰসেন উভযভাগগতং কিলেসপক্খং লুনাতি ছিন্দতি, সেয্যথাপি – ‘‘অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি, ৰাযমতি, উপ্পন্নানং…পে… পহানাযা’’তি আগতং সম্মপ্পধানং. তস্মা কুসো ৰিয লুনাতীতি কুসলং. কুসা ৰিয লুনাতীতি এত্থ ‘‘কু’’ইতি ভূমি ৰুচ্চতি, ধম্মানং অধিট্ঠানভাৰেন তংসদিসতায ইধ রূপারূপক্খন্ধো ৰুত্তো. অত্তনো নিস্সযভূতস্স তস্স এতরহি, আযতিঞ্চ অনুদহনতো ৰিনাসনতো কুং সাযন্তীতি কুসা, রাগাদযো, তে ৰিয অত্তনো নিস্সযং লুনাতি ছিন্দতীতি কুসলং. পযোগসম্পাদিতা হি কুসলধম্মা অচ্চন্তমেৰ রূপারূপধম্মে অপ্পৰত্তিকরণেন সমুচ্ছিন্দন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপাপনতোতি. ৰুত্তনযেন পন ‘‘কু’’ন্তি লদ্ধনামস্স রূপারূপক্খন্ধস্স সলনতো অপনযনতো কুং সলেতীতি কুসলং. কুসং লুনাতীতি পন কুচ্ছিতা এত্থ সযন্তীতি কুসো, কাযো, তং লুনাতি যথাৰুত্তৰসেনেৰাতি কুসলং.
১১. ইদানি কুসল-সদ্দস্স অত্থুদ্ধারদস্সনত্থমাহ ‘‘ছেকে কুসল-সদ্দোয’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘কুসলো ত্ৰং রথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানং (ম. নি. ২.৮৭), কুসলানচ্চগীতস্স, সিক্খিতা চাতুরিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ছেকে দিট্ঠো, ছেকপরিযাযো পৰীণত্থোতি অত্থো. ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আরোগ্যে. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচারো কুসলো? যো খো, মহারাজ, কাযসমাচারো অনৰজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ ‘‘অপরং পন, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং, যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) চ এৰমাদীসু অনৰজ্জে. ‘‘কুসলানং ধম্মানং সমাদানহেতু এৰমিদং পুঞ্ঞং ৰড্ঢতি (দী. নি. ৩.৮০), কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তি (ধ. স. ৪৩১) চ আদীসু ইট্ঠৰিপাকে. অনৰজ্জাদিকেতি অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকে, ‘‘অনৰজ্জাদিকে’’তি চ অত্তনা ৰক্খমানলক্খণস্স অনুরূপত্তা ৰুত্তং, ন পন আরোগ্যত্থস্স অসম্ভৰতো. কিলেসরোগস্স হি অভাৰতো কুসলং আরোগ্যং হোতি.
ৰজ্জা রাগাদযো, তে যস্স ন সন্তি, তং অনৰজ্জং, ইট্ঠো ৰিপাকো চতুক্খন্ধসঙ্খাতো যস্স, তং ইট্ঠৰিপাকং, ইট্ঠৰিপাকতা চস্স তংসভাৰৰন্ততায দট্ঠব্বা, ন তস্স অৰস্সং ইট্ঠৰিপাকসম্ভৰতোযেৰ, লক্খীযতি অনেনাতি লক্খণং, অনৰজ্জঞ্চ তং ইট্ঠৰিপাকঞ্চাতি অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকং. তং লক্খণমস্সাতি অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকলক্খণং.
ননু চ কুসলমেৰ অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকং, ৰুত্তনিযামেন পন অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকতো অঞ্ঞং কুসলং সিযা. ন হি সযমেৰ অত্তনো লক্খণন্তি সক্কা ৰত্তুন্তি? নাযং দোসো পরিঞ্ঞাতাপরিঞ্ঞাতৰচনত্থভাৰভেদে একস্সাপি লক্খিতব্বলক্খণভাৰপরিকপ্পনতো. ‘‘অনৰজ্জইট্ঠৰিপাক’’ন্তি হি পরিঞ্ঞাতৰচনত্থং. ‘‘কুসল’’ন্তি অপরিঞ্ঞাতৰচনত্থং. এৰঞ্চ যেন সভাৰেন পরিঞ্ঞাতৰচনত্থস্স সদ্দস্স অত্থো হোতি, যেন চ অপরিঞ্ঞাতৰচনত্থস্স, তেসং পরিঞ্ঞাতাপরিঞ্ঞাতৰচনত্থসভাৰানং ভেদেন তংসমঙ্গিস্স কুসলস্স একস্সাপি ভেদো পরিকপ্পীযতি যথা ‘‘পুরে ভৰং পটু আসি, পটুতরো এতরহী’’তি গুণভেদেন, ৰত্থুভেদেন চ পরিকপ্পীযতি, তস্মা পরিঞ্ঞাতৰচনত্থভাৰেন লক্খণং, অপরিঞ্ঞাতৰচনত্থভাৰেন লক্খিতব্বন্তি এৰং পরিকপ্পিতভেদে পরিগ্গয্হমানে ন কোচি দোসো আপজ্জতি.
অথ ৰা লক্খীযতীতি লক্খণং, অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকঞ্চ তং লক্খণঞ্চাতি অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকলক্খণং, যং অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকং হুত্ৰা লক্খীযতি, তং কুসলন্তি অত্থো. অথ ৰা অনৰজ্জ-সদ্দেন অনৰজ্জভাৰো ৰুত্তো, ইট্ঠৰিপাকসদ্দেন ইট্ঠৰিপাকভাৰো, তস্মা অনৰজ্জো চ ইট্ঠৰিপাকো চ অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকং, তং লক্খণমেতস্সাতি করণত্থে, কম্মত্থে ৰা লক্খণ-সদ্দেন অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকলক্খণন্তি অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকসভাৰৰন্তং, অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকভাৰেন লক্খিতব্বং ৰাতি অত্থো. কিং পনেত্থ কারণং পদদ্ৰযপরিগ্গহেন, ননু একেনেৰ পদেন অধিপ্পেতত্থসিদ্ধি সিযা. কিঞ্চাপি হি ‘‘অনৰজ্জলক্খণ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘অপরং পন, ভন্তে, এতদানুত্তরিযং, যথা ভগৰা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.১৪৫) ৰিয ৰজ্জরহিতত্তা অব্যাকতস্সাপি পসঙ্গো সিযাতি ইট্ঠৰিপাক-পদং ৰত্তব্বমেৰ, ‘‘ইট্ঠৰিপাকলক্খণ’’ন্তি পন ৰুত্তে ইতরং ন ৰত্তব্বং অব্যাকতস্স ৰিপাকারহভাৰেন ইট্ঠৰিপাকতাপসঙ্গভাৰতো? সচ্চমেতং, অনৰজ্জ-পদেন কুসলস্স পৰত্তিসুখতং, ইট্ঠৰিপাক-পদেন চ ৰিপাকসুখতং দস্সেতুং পদদ্ৰযং ৰুত্তং. অনৰজ্জপদঞ্হি অত্তনো পৰত্তিসভাৰৰসেন লক্খণৰচনং, ইতরং কালন্তরে ৰিপাকুপ্পাদনসমত্থতাৰসেনাতি. অথ ৰা কুসলস্স অত্থৰিসুদ্ধিং দস্সেতুং পুরিমপদং ৰুত্তং, পরিসুদ্ধৰিপাকতং দস্সেতুং পচ্ছিমং. পুরিমং ৰা কুসলস্স অকুসলসভাৰতো নিৰত্তনং, পচ্ছিমং অব্যাকতসভাৰতোতি অলমতিপপঞ্চেন. এত্থ চ ‘‘অনৰজ্জ…পে… লক্খণ’’ন্তি ৰচনেন কুসলস্স সামঞ্ঞলক্খণং ৰুত্তং অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকসভাৰস্স কুসলজাতিযা সাধারণত্তা. অকুসলাদীনমসাধারণভাৰেন সভাৰলক্খণং ৰাতি দট্ঠব্বং.
অকুসলৰিদ্ধংসনরসন্তি যথানুরূপং অকুসলপ্পজহনকিচ্চং. কুসলঞ্হি পরিত্তমহগ্গতলোকুত্তরভেদভিন্নং যথাক্কমং তদঙ্গৰিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানৰসেন অকুসলপক্খং পজহতি. অথ তদঙ্গাদিপ্পহানানং কিং নানাকরণন্তি? ৰুচ্চতে – দানাদিপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুগতেন তেন তেন কুসলঙ্গেন তস্স তস্স মচ্ছেরাদিঅকুসলঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপ্পহানং, তং দীপালোকেন অন্ধকারৰিদ্ধংসনং ৰিয দট্ঠব্বং, কামাৰচরকুসলানং পরিত্তানুভাৰতায তেহি অত্তনো ঠিতিক্খণে ৰিদ্ধংসিতানমকুসলানং তদপগমে সতি পুন আগমেন ৰোত্থরণতো. তেসং তেসং নীৰরণধম্মানং ৰিক্খম্ভনসঙ্খাতং পৰত্তিনিৰারণৰসেন পহানং ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, তং ঘটপ্পহারেন জলতলে সেৰালৰিযূহনং ৰিয দট্ঠব্বং. যথা হি বলৰতা ঘটপ্পহারেন দূরীকতং সেৰালং তস্মিং অপনীতেপি তংপহারৰেগেন সহসা ন ওত্থরতি, এৰমেৰ উপচারপ্পনাভেদেন ঝানেন ৰিক্খম্ভিতা কামচ্ছন্দাদযো তদপ্পৰত্তিকালেপি তস্স বলেন সহসা ন ওত্থরন্তীতি. অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনসঙ্খাতং সম্মা উচ্ছেদৰসেন পহানং সমুচ্ছেদপ্পহানং, তং পন অসনিসম্পাতেন রুক্খাদীনং সমূলৰিদ্ধংসনং ৰিয দট্ঠব্বং. ন হি অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্নকিলেসা অনুসযমত্তকেনাপি সন্তানে পৰত্তন্তি. যথা পন একৰারপ্পৰত্তেনপি ইন্দগ্গিনা সহ মূলেহি ৰিদ্ধংসিতা রুক্খাদযো ন পুন ৰিরুহন্তি, এৰমেৰং একচিত্তক্খণিকেনপি তেন অত্তনো উপ্পাদমত্তেনেৰ অনুসযমত্তট্ঠাযিনোপি কিলেসা সব্বেন সব্বং ৰিদ্ধংসিতাযেৰ হোন্তি.
ৰোদানং ৰিসুদ্ধি, সংকিলেসমলৰিমুত্তীতি অত্থো, তথা হুত্ৰা পচ্চুপট্ঠানমস্সাতি ৰোদানপচ্চুপট্ঠানং, পরিসুদ্ধাকারেন যোগিনো ঞাণস্স উপট্ঠাতীতি ৰুত্তং হোতি.
এৰং কুসলস্স ৰজ্জরহিতইট্ঠৰিপাকসভাৰেহি লক্খণং, কিচ্চউপট্ঠানাকারৰসেন চ রসপচ্চুপট্ঠানানি ৰত্ৰা পুন ৰজ্জপটিপক্খভাৰৰসেন চ লক্খণং, সম্পত্তিফলৰসেন চ রসাদিকং দস্সেতুং ‘‘ৰজ্জপটিপক্খত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰজ্জানং পটিপক্খভাৰো ৰজ্জপটিপক্খত্তং, ততো. এতেন ‘‘অনৰজ্জলক্খণ’’ন্তি এত্থ অ-কারো পটিপক্খত্থোতি দস্সেতি, তেন পনস্স অব্যাকততো নিৰত্তনং কতং. ইতরথা হি নাস্স ৰজ্জং, ৰজ্জতো অঞ্ঞং ৰা অনৰজ্জন্তি অব্যাকতস্সাপি তংলক্খণতাপসঙ্গো সিযা. ‘‘ৰজ্জপটিপক্খত্তা’’তি পন ৰুত্তে যস্মা কুসলাকুসলানমেৰ পহাযকপ্পহাতব্বভাৰেন আলোকন্ধকারানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং উজুৰিপচ্চনীকভাৰো, তস্মা কুসলমেৰ ৰজ্জপটিপক্খত্তা অনৰজ্জলক্খণং, ন অঞ্ঞন্তি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি. ৰোদানভাৰরসন্তি ৰোদানভাৰসম্পত্তিকং, কিলেসমলেহি অসংকিলিট্ঠভাৰেন সম্পজ্জনকন্তি অত্থো. পচ্চুপট্ঠাপীযতি উপনীযতি কারণেন, অত্তনো ৰা কারণং পটিচ্চ, তপ্পটিবদ্ধভাৰেন পটিমুখং ৰা উপট্ঠাতীতি পচ্চুপট্ঠানং, ইট্ঠো ৰিপাকো পচ্চুপট্ঠানমস্সাতি ইট্ঠৰিপাকপচ্চুপট্ঠানং.
অসতি যোনিসোমনসিকারে কুসলস্স অনুপ্পজ্জনতো, সতি চ তস্মিং উপ্পজ্জনতো তস্স সো আসন্নকারণন্তি আহ ‘‘যোনিসোমনসিকারপদট্ঠান’’ন্তি. তত্থ যোনিসো পথেন উপাযেন মনসিকারো যোনিসোমনসিকারো, অত্থতো পন সানুসযসন্তানৰতো ছন্নং দ্ৰারানমাপাথগতেস্ৰারম্মণেসু পতিরূপদেসৰাসাদিসম্পত্তিযা কুসলধম্মানং পচ্চযভাৰেন ভৰঙ্গং আৰট্টেত্ৰা উপ্পন্নমাৰজ্জনং যোনিসোমনসিকারো নাম. ৰুত্তপটিপক্খৰসেন অযোনিসোমনসিকারোপি দট্ঠব্বো. যং পন নিরনুসযসন্তানসমঙ্গিস্স কিরিযচিত্তানং পচ্চযভাৰেন উপ্পন্নং, তং ঠপেত্ৰা নিরৰজ্জধম্মং সাৰজ্জধম্মস্স কস্সচি পচ্চযভাৰানুপগমনতো যোনিসোমনসিকারপক্খং ৰা ভজেয্য. খীণাসৰসন্তানগতত্তা যোনিসোঅযোনিসোভাৰমনপেক্খিত্ৰা আপাথগতারম্মণেসু উপ্পত্তিমত্তং ৰিনা ন কস্সচি কুসলাকুসলভাৰস্স পচ্চযো হোতীতি তদুভযৰসেন নৰত্তব্বত্তা অব্যাকতমনসিকারোতি ৰা সঙ্খং গচ্ছেয্যাতি.
সাৰজ্জানিট্ঠৰিপাকলক্খণমকুসলন্তি এত্থাপি ‘‘ৰজ্জা রাগাদযো, তে যস্স সন্তি, তং সাৰজ্জং, অনিট্ঠো ৰিপাকো যস্স, তং অনিট্ঠৰিপাক’’ন্তিআদিনা ৰুত্তনযানুসারেন পটিপক্খযোজনা দট্ঠব্বা. রসাদিতো পনেতং অনত্থজননরসং, সংকিলেসপচ্চুপট্ঠানং. অথ ৰা গারয্হভাৰতো সাৰজ্জলক্খণমেৰ, সংকিলেসভাৰরসং, অনিট্ঠৰিপাকপচ্চুপট্ঠানং, অযোনিসোমনসিকারপদট্ঠানং. ৰচনত্থতো পন ন কুসলন্তি অকুসলং, কুসলপটিপক্খন্তি অত্থো. পটিপক্খত্থে হি অযং অকারো, ন পন অঞ্ঞত্থে, নাপি অভাৰে. ইতরথা হি তিকং ন সিযা, দুকং, চতুক্কং ৰা আপজ্জেয্য. তথা হি যদি কুসলতো অঞ্ঞমকুসলং সিযা, তদা অব্যাকতস্সাপি ততো অঞ্ঞভাৰেন অকুসল-সদ্দসঙ্গহোতি কুসলাকুসলজাতিভেদতো দুৰিধন্তি দুকং ৰত্তব্বং. যদি চ কুসলাভাৰো অকুসলং, তেন ন কাচি জাতি গয্হতীতি কুসলাব্যাকতজাতিভেদতো দুকমেৰ ৰত্তব্বং. অথ সিযা ‘‘অভাৰোপি ৰিসুং গহেতব্বো’’তি, এৰং সতি তস্স জাতিযা অভাৰতো জাতি-সদ্দেন সহ সম্বন্ধো ন সিযা. ৰিজ্জমানস্স হি জাতি নাম হোতি. যথেৰ ৰা কুসলস্স অভাৰো, এৰং অব্যাকতস্সাপি অভাৰো অত্থীতি অনব্যাকতজাতিপি ৰত্তব্বাতি চতুক্কং আপজ্জেয্য. ন চেতমিট্ঠং কুসলাদিৰসেন তিৰিধজাতিযা এৰ ইচ্ছিতত্তা, পাল়িযঞ্চ ‘‘কুসলা ধম্মা অকুসলা ধম্মা অব্যাকতা ধম্মা’’তি তিকৰসেনেৰ ৰুত্তত্তা ‘‘কুসলপটিপক্খ’’ন্তি পন ৰুচ্চমানে মিত্তপটিপক্খো অমিত্তো ৰিয, লোভপটিপক্খো অলোভো ৰিয চ যং ধম্মজাতং কুসলস্স উজুৰিপচ্চনীকভূতং, তং অকুসলন্তি তস্স ৰসেন তিকং উপপন্নং হোতি, উজুৰিপচ্চনীকতা চস্স সাৰজ্জানিট্ঠৰিপাকত্তা, তেন পহাতব্বভাৰতো চ ৰেদিতব্বা, ন পন কুসলৰিনাসনতো. ন হি অকুসলেন কুসলং পহীযতি, মহাবলত্তা পন কুসলমেৰ তং পজহতি. কুসলঞ্হি মহাবলং, অকুসলং দুব্বলং. তেনেৰাহ ‘‘অবলা নং বলীযন্তি, মদ্দন্তেনং পরিস্সযা’’তি (সু. নি. ৭৭৬), তস্মা কুসলমেৰ যথাৰুত্তনযেন অকুসলস্স পহাযকং, নাকুসলং ইতরস্সাতি ৰেদিতব্বং.
তদুভয…পে… অব্যাকতন্তি যং ধম্মজাতং কুসলং ৰিয ন অনৰজ্জইট্ঠৰিপাকলক্খণং, নাপি অকুসলং ৰিয সাৰজ্জানিট্ঠৰিপাকলক্খণং, অথ খো অৰিপাকত্তা তদুভযৰিপরীতলক্খণং, তং অব্যাকতন্তি অত্থো. ননু চ ‘‘তদুভযৰিপরীতলক্খণ’’ন্তি ৰুত্তে সুখদুক্খৰেদনানং ৰিপরীতা উপেক্খাৰেদনা ৰিয ইট্ঠানিট্ঠৰিপাকানং ৰিপরীতো অঞ্ঞো কোচি ৰিপাকো যস্স অত্থি, তং অব্যাকতন্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি তথা অসম্ভৰতো. যথা হি আলোকন্ধকারানং ৰিপরীতো অঞ্ঞো কোচি নত্থি, এৰমিট্ঠানিট্ঠৰিপাকানং ৰিপরীতো ন কোচি ৰিপাকো অত্থীতি. অথ ৰা তং-সদ্দো ইধ ইট্ঠানিট্ঠৰিপাকনিরপেক্খং কুসলাকুসলমত্তমেৰ পচ্চামসতীতি কুসলাকুসলানং সৰিপাকত্তা তদুভযৰিপরীতলক্খণং, তং অৰিপাকলক্খণন্তি অত্থোতি অলমেত্থ অনুযোগেন. কুসলাকুসলভাৰেন ন ব্যাকতন্তি অব্যাকতং. কুসলাকুসলঞ্হি ৰত্ৰা অব্যাকতস্স ৰুত্তত্তা কুসলাকুসলভাৰেনেৰ অৰুত্তত্তাতি ৰিঞ্ঞাযতি, ন পকারন্তরেন. তথা অৰচনঞ্চ তস্স তদুভযৰিপরীতলক্খণত্তাযেৰ, ন পন অৰত্তব্বত্তামত্তেনাতি দট্ঠব্বং. অথ ৰা ৰি-সদ্দো ৰিরোধিৰচনো. আ-সদ্দো অভিমুখভাৰপ্পকাসনো, তস্মা অত্তনো পচ্চযেহি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিরোধাভিমুখতং কতং লক্খণৰিরোধতো পহাযকপ্পহাতব্বভাৰতো ৰাতি ব্যাকতং, কুসলাকুসলং. ততো অঞ্ঞং অব্যাকতং. তঞ্হি লক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞং কুসলাকুসলং ৰিয ন তস্স ৰিরুদ্ধং. ন হি অৰিপাকতং অনিট্ঠৰিপাকতা ৰিয, ইট্ঠৰিপাকতায ইট্ঠৰিপাকতা ৰিয চ অনিট্ঠৰিপাকতায ইট্ঠানিট্ঠৰিপাকতাহি ৰিরুজ্ঝতি, ন চাপি অব্যাকতং কুসলাকুসলেসু কিঞ্চি পজহতি, ন চ কেনচি পহাতব্বন্তি. ‘‘তদুভযৰিপরীতলক্খণমব্যাকত’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযমানে অহোসি কম্মং, নাহোসি কম্মৰিপাকো, নত্থি কম্মৰিপাকো, ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকোতি ইমিনা তিকেন সঙ্গহিতস্স গতিউপধিকালপ্পযোগৰিপত্তীহি অৰিপাকস্স দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদিকম্মস্স ভাৰনাযপহাতব্বস্স অকুসলস্স চ অভিঞ্ঞাকুসলস্স চ ৰিপাকুপ্পাদনাভাৰতো ‘‘সিযা নু খো অব্যাকতভাৰো ৰা’’তি কদাচি কোচি চিন্তেয্যাতি তন্নিৰারণত্থমাহ ‘‘অৰিপাকারহং ৰা’’তি, ৰিপাকং দাতুং নারহতি তত্থ সামত্থিযাভাৰতোতি অৰিপাকারহং. ইদং ৰুত্তং হোতি – দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদযো তাৰ পচ্চযৰেকল্লাদীহি কারণেহি অৰিপাকা, সচে পনেতে তব্বিদূরা অস্সু, তদা ৰিপাকদানে সমত্থতায ৰিপাকারহাযেৰ, তং পন ন তথা, অথ খো যেন কেনচি আকারেন ৰিপাকদানে অসমত্থতাযেৰ ৰিপাকারহং ন হোতি, তং অব্যাকতং নামাতি.
ইদানি এৰং তিকৰসেন নিদ্দিট্ঠেসু কুসলাদীসু পঠমং তাৰ কুসলচিত্তং ৰিভজন্তো ‘‘তত্থ কুসলচিত্ত’’ন্তিআদিনা তস্স গণনপরিচ্ছেদং দস্সেতি. একৰীসতিৰিধন্তি অট্ঠ কামাৰচরানি, পঞ্চ রূপাৰচরানি, চত্তারি অরূপাৰচরানি, চত্তারি লোকুত্তরানীতি এৰং সঙ্খেপতো একৰীসতিৰিধং. ভূমিতো চতুব্বিধন্তি কামরূপারূপলোকুত্তরভূমিসঙ্খাতানং চতুন্নং ভূমীনং ৰসেন তত্থ পৰত্তমানং চিত্তম্পি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ ভৰন্তি এত্থাতি ভূমি, ঠানং, অৰত্থা চ. অৰত্থাপি হি অৰত্থৰন্তানং পৰত্তিট্ঠানং ৰিয গয্হতি. এৰঞ্হি নেসং সুখগ্গহণং হোতি. অৰত্থাতি চেত্থ ধম্মানং কামতণ্হাদীহি পরিচ্ছিন্নাপরিচ্ছিন্নভাৰো. তত্থ পুরিমা তিস্সো ভূমিযো উভযৰসেন ৰেদিতব্বা, ইতরা অৰত্থাৰসেনেৰ. ন হি লোকুত্তরধম্মানং কামভৰাদিতো অঞ্ঞং ঠানমুপলব্ভতীতি.
অঞ্ঞত্থ পৰত্তমানস্সাপি ৰক্খমাননযেন কামভূমিপরিযাপন্নত্তা ভূমিতো একৰিধন্তি. সৰত্থুকাৰত্থুকভেদতোতি চক্খাদীনি পঞ্চ, হদযঞ্চাতি ছ ৰত্থূনি. কুসলস্স পন চক্খাদিনিস্সিতত্তাভাৰতো হদযৰত্থু ইধ ৰত্থূতি অধিপ্পেতং. তেন সহিতং একন্তেন তন্নিস্সিতপ্পৰত্তিতোতি সৰত্থুকং, কামরূপধাতুযং পৰত্তমানৰিঞ্ঞাণং. তত্থ হি অরূপস্স রূপপটিবন্ধপ্পৰত্তি, অরূপধাতুযং পন রূপাভাৰতো ৰত্থুৰিরহিতমেৰ পৰত্ততীতি তত্থ পৰত্তমানং অৰত্থুকং. হীন…পে… তিৰিধন্তি এত্থ পচ্চযতো, ফলতো চ মজ্ঝিমপণীতেহি নিহীনং, তেসং ৰা গুণেহি পরিহীনন্তি হীনং, অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৰং নীতন্তি পণীতং, উভিন্নং ৰেমজ্ঝে ভৰং মজ্ঝিমং. তত্থ হীনেন ছন্দেন চিত্তেন ৰীরিযেন ৰীমংসায ৰা পৰত্তিতং হীনং, মজ্ঝিমেহি ছন্দাদীহি পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, পণীতেহি পণীতং. ছন্দাদীনং পন হীনাদিভাৰো অধিমুত্তিৰসেন দট্ঠব্বো. হীনাধিমুত্তিৰসেন হি নেসং হীনতা, পণীতাধিমুত্তিৰসেন পণীততা, তদুভযৰেমজ্ঝৰসেন মজ্ঝিমতা. যসকামতায ৰা কতং কুসলং হীনং, পুঞ্ঞফলকামতায মজ্ঝিমং, ‘‘পুঞ্ঞং নামেতং সাধূহি কত্তব্বমেৰা’’তি এৰং অরিযভাৰং নিস্সায কতং পণীতং. ‘‘অহমস্মি দানপতি, ইমে পনঞ্ঞে দানদাসাদযো’’তিআদিনা অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনাহি উপক্কিলিট্ঠং পৰত্তিতং ৰা হীনং, তথা অনুপক্কিলিট্ঠং মজ্ঝিমং, মগ্গফলপদট্ঠানং পণীতং. ভৰভোগসম্পত্তিনিমিত্তং ৰা কতং হীনং, সাৰকপচ্চেকবোধিপারমিতাৰসেন অত্তনো ৰিমোক্খত্থায কতং মজ্ঝিমং, সম্মাসম্বোধিপারমিতাৰসেন সব্বেসং ৰিমোক্খত্থায কতং পণীতন্তি.
সোমনস্সু…পে… ভেদতোতি ভেদ-সদ্দো পচ্চেকং সম্বন্ধিতব্বো ‘‘সোমনস্সুপেক্খাভেদতো ঞাণভেদতো পযোগভেদতো’’তি. তত্থ পযোগভেদতোতি সঙ্খারভেদতোতি অত্থো. ননু চ সোমনস্সুপেক্খাভেদো তাৰ যুত্তো তেসং ভিন্নসভাৰত্তা. ঞাণপ্পযোগভেদো পন কথন্তি? ৰুচ্চতে – ঞাণপ্পযোগকতো ভেদো ঞাণপ্পযোগভেদো তেসং ভাৰাভাৰমুপাদায পৰত্তত্তা. ইদানি তমেৰ সোমনস্সুপেক্খাদিভেদং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সোমনস্সসহগত’’ন্তিআদিনা ৰিস্সজ্জেতি. তত্থ সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৰা অত্থো.
সোভনং মনো, সোভনং ৰা মনো এতস্সাতি সুমনো, তস্স ভাৰো সোমনস্সং, মানসিকসুখৰেদনাযেতং অধিৰচনং, সোমনস্সেন উপ্পাদতো যাৰ নিরোধা সহগতং পৰত্তং সংসট্ঠং সম্পযুত্তন্তি অত্থো. অথ ৰা সোমনস্সেন সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতন্তি সোমনস্সসহগতং. জানাতি যথাসভাৰং পটিৰিজ্ঝতীতি ঞাণং, তেন সমং একুপ্পাদাদীহি পকারেহি যুত্তন্তি ঞাণসম্পযুত্তং. নাস্স সঙ্খারো অত্থীতি অসঙ্খারং, অসঙ্খারমেৰ অসঙ্খারিকং. সহ সঙ্খারেন পৰত্তমানং সসঙ্খারং, তদেৰ সসঙ্খারিকং. সঙ্খারোতি চেত্থ অত্তনো, পরস্স ৰা পুব্বপ্পযোগো ‘‘সঙ্খরোতি তিক্খভাৰসঙ্খাতেন মণ্ডনৰিসেসেন সজ্জেতি, সঙ্খরীযতি ৰা সজ্জীযতি চিত্তং এতেনা’’তি কত্ৰা. তত্থ দানাদিপুঞ্ঞকরণকালে মচ্ছেরমলথিনমিদ্ধাদীহি উপক্কিলেসেহি সংসীদমানে চিত্তে উপক্কিলেসৰূপসমৰসেন, চিত্তস্স চ উস্সাহজননৰসেন তীসু দ্ৰারেসু পৰত্তো সম্মাৰাযামো অত্তনো পযোগো নাম. কুসলকরণে নিরুস্সাহস্স পন ‘‘অম্ভো, সপ্পুরিস, কুসলকরণং নাম পণ্ডিতেহি আসেৰিতমগ্গো, তত্থ তযাপি পটিপজ্জিতুং ৰট্টতি, তস্মা দানং দেহি, সীলং রক্খ, তঞ্হি তে অত্থায হিতায সুখায ভৰিস্সতী’’তিআদিনা কুসলকরণত্থায উস্সাহজননৰসেন পরেসং কাযৰচীদ্ৰারেসু পৰত্তা আণত্তি পরপ্পযোগো নাম. তেসু পন পুরিমো পুব্বভাগপ্পৰত্তচিত্তসন্তানে, পচ্ছিমো পরেসং চিত্তসন্তানেযেৰ সম্ভৰতীতি তন্নিব্বত্তিতো চিত্তস্স তিক্খভাৰসঙ্খাতো ৰিসেসো ইধ উপচারতো সঙ্খারোতি ৰেদিতব্বো. তেনাহু আচরিযা –
‘‘পুব্বপ্পযোগসম্ভূতো, ৰিসেসো চিত্তসম্ভৰী;
সঙ্খারো ইতি সঙ্খার-সভাৰঞ্ঞূহি কিত্তিতো’’তি.
অথ ৰা ‘‘সসঙ্খারিকমসঙ্খারিক’’ন্তি চ এতং কেৰলং সঙ্খারস্স ভাৰাভাৰমত্তাপেক্খায ৰুত্তং, ন তস্স সহপ্পৰত্তিসব্ভাৰাভাৰতোতি ভিন্নসন্তানপ্পৰত্তিনোপি সঙ্খারস্স ইদমত্থিতায তংৰসেন নিব্বত্তং চিত্তং সঙ্খারো অস্স অত্থীতি সসঙ্খারিকং সহ-সদ্দস্স ৰিজ্জমানত্থপরিদীপনতো ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু ৰিয. তব্বিপরীতং পন তদভাৰতো যথাৰুত্তৰসেনেৰ অসঙ্খারিকং. অথ ৰা সঙ্খরণং, সঙ্খরীযতি ৰা এতেন আগন্তুকসম্ভূতেন চিত্তসংসীদনসভাৰাপনযনৰসেনেৰ সজ্জীযতি, সঙ্খরোতি ৰা তং যথাৰুত্তৰসেনেৰাতি সঙ্খারোতি উজুকমেৰ পুব্বপ্পযোগজনিতো তিক্খভাৰো ৰুচ্চতি, তদভাৰতো অসঙ্খারিকং, সভাৰতিক্খন্তি অত্থো. তংসহগতায সসঙ্খারিকং, অথ ৰা মচ্ছেরমলাদীহি সঙ্খরীযতীতি সঙ্খারো, চিত্তস্স সংসীদনসভাৰো, সো যস্স নত্থীতি অসঙ্খারিকং, ইতরং সসঙ্খারিকং. পণীতউতুভোজনাদিকো ৰা বলৰপচ্চযো সঙ্খারো ‘‘সঙ্খরোতি চিত্তং তিক্খভাৰেন, সঙ্খরীযতি ৰা তং এতেনা’’তি কত্ৰা. অ-কারস্স ৰুড্ঢত্থৰুত্তিতায ৰুড্ঢিপ্পত্তো সঙ্খারো অস্সাতি অসঙ্খারিকং, বলৰপচ্চযৰন্তন্তি অত্থো. ৰুড্ঢিপরিদীপকেন পন অ-কারেন অৰিসেসিতত্তা সসঙ্খারিকং সপ্পচ্চযং দুব্বলপচ্চযন্তি অধিপ্পাযো. ঞাণেন ৰিপ্পযুত্তং ৰিরহিতন্তি ঞাণৰিপ্পযুত্তং.
উপেক্খতীতি উপেক্খা, ৰেদিযমানাপি আরম্মণং অজ্ঝুপেক্খতি, মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতিযাতি অত্থো. অথ ৰা ইট্ঠে, অনিট্ঠে চ আরম্মণে পক্খপাতাভাৰেন উপপত্তিতো যুত্তিতো ইক্খতি অনুভৰতীতি উপেক্খা. অথ ৰা উপেতা সুখদুক্খানং অৰিরুদ্ধা ইক্খা অনুভৰনন্তি উপেক্খা. অৰিরুদ্ধত্তাযেৰ হেসা তেসং অনন্তরম্পি পৰত্ততি. সুখদুক্খৰেদনা পন ৰিসুং ৰিসুং ৰিরুদ্ধসভাৰত্তা নাঞ্ঞমঞ্ঞং অনন্তরং পৰত্তন্তি. তেনেৰ হি পট্ঠানে সোমনস্সস্স অনন্তরং দোমনস্সস্স, দোমনস্সস্স অনন্তরং সোমনস্সস্স চ উপ্পত্তি পটিসিদ্ধা. অযঞ্চ অত্থো লোভসহগতচিত্তসম্পযুত্তৰেদনাযপি লব্ভতি, পুরিমা পন দ্ৰে ন তথা. ন হি লোভসহগতাদীনং মজ্ঝত্তাকারেন অজ্ঝুপেক্খনং, উপপত্তিতো ইক্খনং ৰা অত্থীতি. উপেক্খাসহগতন্তি সব্বং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
ননু চ অঞ্ঞেপি ফস্সাদযো সম্পযুত্তধম্মা অত্থীতি সোমনস্সাদীনং ৰসেনেৰ পন অট্ঠৰিধতা কস্মা গহিতাতি? ভেদকরভাৰতো. ফস্সাদীনঞ্হি সব্বচিত্তসাধারণত্তা, সদ্ধাদীনঞ্চ সব্বকুসলসাধারণত্তা ন তেহি চিত্তস্স ৰিভাগো, সোমনস্সাদযো পন কত্থচি চিত্তে হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি পাকটোৰ তেহি চিত্তস্স ৰিভাগোতি. কস্মা পনেতে কত্থচি চিত্তে হোন্তি, কত্থচি ন হোন্তীতি? কারণস্স সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৰতো. কিং পন নেসং কারণন্তি? ৰুচ্চতে – তত্থ সোমনস্সসহগতভাৰো তাৰ আরম্মণৰসেন হোতি. ইট্ঠারম্মণস্মিঞ্হি সোমনস্সসহগতচিত্তমুপ্পজ্জতি. ননু চ ইট্ঠারম্মণং লোভস্স ৰত্থু রজ্জনীযত্তাতি কথং তত্থ কুসলং উপ্পজ্জতীতি? নযিদমেকন্তিকং ইট্ঠেপি আরম্মণে নিযমিতাদিৰসেন কুসলস্স উপ্পজ্জনতো. যস্স হি ‘‘কুসলমেৰ মযা কত্তব্ব’’ন্তি কুসলকরণেযেৰ চিত্তং নিযমিতং হোতি, অকুসলপ্পৰত্তিতোৰ নিৰত্তেত্ৰা কুসলকরণেযেৰ পরিণামিতং, অভিণ্হকরণেন চ কুসলং সমুদাচিণ্ণং, পটিরূপদেসৰাসসদ্ধম্মস্সৰনসপ্পুরিসূপনিস্সযপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতচতুচক্কূপনিস্সযৰসেন, যোনিসো চ আভোগো পৰত্ততি, তস্স ইট্ঠেপি আরম্মণে অলোভসম্পযুত্তমেৰ চিত্তমুপ্পজ্জতি, ন লোভসম্পযুত্তং. হোতি চেত্থ –
‘‘নিযামপরিণামেহি, সমুদাচিণ্ণতায চ;
ঞাণপুব্বঙ্গমাভোগা, ইট্ঠেপি কুসলং সিযা’’তি.
অপিচ সদ্ধাবহুলতাদীহি চ কারণেহি চিত্তস্স সোমনস্সসহগততা ৰেদিতব্বা. অস্সদ্ধানং, হি মিচ্ছাদিট্ঠিকানঞ্চ একন্তমিট্ঠারম্মণভূতং তথাগতরূপম্পি দিস্ৰা সোমনস্সং ন উপ্পজ্জতি. যে চ কুসলপ্পৰত্তিযং আনিসংসং ন পস্সন্তি, তেসং পরেহি উস্সাহিতানং কুসলং করোন্তানম্পি সোমনস্সং ন উপ্পজ্জতি, তস্মা সদ্ধাবহুলতা ৰিসুদ্ধিদিট্ঠিতা আনিসংসদস্সাৰিতাতি ইমেহিপি কারণেহি চিত্তস্স সোমনস্সসহগততা হোতি.
অপিচ যে তে একাদস ধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি. সেয্যথিদং – বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সংঘানুস্সতি সীলানুস্সতি চাগানুস্সতি দেৰতানুস্সতি উপসমানুস্সতি লূখপুগ্গলপরিৰজ্জনং সিনিদ্ধপুগ্গলসেৰনা পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৰেক্খণা তদধিমুত্ততাতি ইমেহিপি কারণেহি চিত্তস্স সোমনস্সসহগতভাৰো ৰেদিতব্বো. বুদ্ধাদিগুণে অনুস্সরন্তস্স হি যাৰ উপচারুপ্পাদা সকলসরীরং ফরমানা পীতি উপ্পজ্জতি. তথা দীঘরত্তং অক্খণ্ডতাদিৰসেন অত্তনা রক্খিতং চতুপারিসুদ্ধিসীলং পচ্চৰেক্খন্তস্স, গিহিনো দসসীলং পঞ্চসীলং পচ্চৰেক্খন্তস্স, দুব্ভিক্খভযাদীসু পণীতং ভোজনং সব্রহ্মচারীনং দত্ৰা ‘‘এৰংনাম দানং অদাসি’’ন্তি অত্তনোচাগং পচ্চৰেক্খন্তস্স, গিহিনোপি তথারূপে কালে সীলৰন্তানং দিন্নদানং পচ্চৰেক্খন্তস্স, যেহি গুণেহি সমন্নাগতা দেৰা দেৰত্তং গতা, তথারূপানং গুণানং অত্তনি অত্থিতং পচ্চৰেক্খন্তস্স, সমথৰিপস্সনাহি ৰিক্খম্ভিতকিলেসে সট্ঠিপি সত্ততিপি ৰস্সানি অসমুদাচরন্তে দিস্ৰা ‘‘অহো ময্হং কিলেসা ন সমুদাচরন্তী’’তি চিন্তেন্তস্স, চেতিযদস্সনথেরদস্সনেসু অসক্কচ্চকিরিযায সংসুচিতলূখভাৰেন বুদ্ধাদীসু পসাদসিনেহাভাৰেন গদ্রভপিট্ঠে রজসদিসে লূখপুগ্গলে পরিৰজ্জন্তস্স, বুদ্ধাদীসু পসাদবহুলে মুদুচিত্তে সিনিদ্ধপুগ্গলে পটিসেৰন্তস্স, রতনত্তযগুণপরিদীপকে পসাদনীযসুত্তন্তে পচ্চৰেক্খন্তস্স, ঠাননিসজ্জাদীসুপি পীতিউপ্পাদনত্থং তন্নিন্নতাদিৰসেন পৰত্তেন্তস্স যেভুয্যেন পীতি উপ্পজ্জতি. পীতিযা চ সোমনস্সেন সহ অৰিনাভাৰতো তদুপ্পত্তিযা তস্সাপি উপ্পত্তি নিযতাতি এৰং পীতিকারণানিপি সোমনস্সকারণানীতি দট্ঠব্বানি. কিঞ্চ – অগম্ভীরপকতিতা, সোমনস্সপটিসন্ধিকতাতি ইমেহি দ্ৰীহি কারণেহি সোমনস্সসহগততা হোতি. যো হি অগম্ভীরপকতিকো হোতি, অপ্পমত্তকেপি হিতোপকরণে তুস্সতি, যো চ সোমনস্সপটিসন্ধিকো অপ্পসন্নেসু আরম্মণেসুপি অপ্পটিক্কূলদস্সাৰী, তস্স যেভুয্যেন সোমনস্সসহগতচিত্তং উপ্পজ্জতি. যথাৰুত্তানং পন সোমনস্সকারণানমভাৰেন মজ্ঝত্তারম্মণতায চ উপেক্খাসহগততা ৰেদিতব্বা.
ঞাণসম্পযুত্তস্স পন কম্মতো উপপত্তিতো ইন্দ্রিযপরিপাকতো কিলেসদূরীভাৰতোতি ইমেহি কারণেহি হোতি. যো হি পরেসং হিতজ্ঝাসযেন ধম্মং দেসেতি হীনুক্কট্ঠাদীনি চ নল়কারমুদ্দাগণনাদীনি সিপ্পাযতনানি, ৰড্ঢকীকসিৰাণিজ্জাদীনি চ কম্মাযতনানি, ৰিসহরণাদীনি চ ৰিজ্জাযতনানীতি এৰং নিরৰজ্জসিপ্পাযতনাদীনি সিক্খাপেতি, সযং ৰা সিক্খতি, ধম্মকথিকস্স সক্কারং কত্ৰা ধম্মং কথাপেতি, ‘‘আযতিং পঞ্ঞৰা ভৰিস্সামী’’তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৰা নানপ্পকারং পুঞ্ঞকম্মং করোতি, তস্সেৰং নানপ্পকারং পঞ্ঞাসংৰত্তনিককম্মং সম্পাদেন্তস্স তং কম্মং উপনিস্সায উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. তথা অব্যাপজ্জে লোকে উপ্পন্নস্স উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘তস্স তত্থ সুখিনো ধম্মপদানি পিলৰন্তি, দন্ধো, ভিক্খৰে, সতুপ্পাদো, অথ সো সত্তো খিপ্পমেৰ ৰিসেসভাগী হোতী’’তি (অ. নি. ৪.১৯১).
তথা পঞ্ঞাদসকং সম্পত্তস্স ইন্দ্রিযপরিপাকং নিস্সায উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. যেন পন সমথৰিপস্সনাভাৰনাহি কিলেসা ৰিক্খম্ভিতা, তস্স কিলেসদূরীভাৰং নিস্সায উপ্পজ্জমানং চিত্তং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যোগা ৰে জাযতে ভূরি, অযোগা ভূরিসঙ্খযো’’তি. (ধ. প. ২৮২).
অপিচ যে তে ধম্মা ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৰত্তন্তি. সেয্যথিদং – পরিপুচ্ছকতা ৰত্থুৰিসদকিরিযা ইন্দ্রিযসমত্তপটিপাদনা দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপরিৰজ্জনা পঞ্ঞৰন্তপুগ্গলসেৰনা গম্ভীরঞাণচরিযপচ্চৰেক্খণা তদধিমুত্ততাতি ইমেহি কারণেহি ঞাণসম্পযুত্তভাৰো হোতি. তথা হি যো পঞ্ঞৰন্তে উপসঙ্কম্ম খন্ধধাতুআযতনইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গসমথৰিপস্সনাদীনং পরিপুচ্ছাবহুলো হোতি, তস্স তংৰসেন উপ্পন্নং সুতমযঞাণং আদিং কত্ৰা উপ্পজ্জমানং চিত্তং ঞাণসহগতং হোতি. যেন পন নখকেসচীৰরসেনাসনাদীনি অজ্ঝত্তিকবাহিরৰত্থূনি পুব্বে অৰিসদানি ছেদনমলহরণাদিনা ৰিসদানি কতানি, তস্সেৰং ৰিসদৰত্থুকস্স উপ্পন্নেসু চিত্তচেতসিকেসু ৰিসদং ঞাণং হোতি পরিসুদ্ধানি দীপকপল্লকাদীনি নিস্সায উপ্পন্নদীপসিখায ওভাসো ৰিয. যস্স চ সদ্ধিন্দ্রিযাদীসু অঞ্ঞতরং বলৰং হোতি, ইতরানি মন্দানি, ততো তানি সকসককিচ্চং কাতুং ন সক্কোন্তি, তস্মা সো তস্স বোজ্ঝঙ্গৰিভঙ্গে আগতনযেন তেন তেন আকারেন সমত্তং পটিপাদেতি, তস্সেৰং ইন্দ্রিযানং সমত্তং পটিপাদেন্তস্স ৰিপস্সনাঞাণাদীনং ৰসেন চিত্তং ঞাণসহগতং হোতি. যো পন দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলে পরিৰজ্জেতি, পঞ্ঞৰন্তপুগ্গলে ৰা পযিরুপাসতি, খন্ধাদীসু ওগাল়্হং ভগৰতো গম্ভীরঞাণচরিযং ৰা পচ্চৰেক্খতি, ঠাননিসজ্জাদীসু তদধিমুত্তচিত্তো ৰা ৰিহরতি, ইমেসম্পি উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং হোতি. অপিচ বুদ্ধাদিগুণানুস্সরণেনপি চিত্তং ঞাণসহগতং হোতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অরিযসাৰকো তথাগতং অনুস্সরতি, নেৰস্স তস্মিং সমযে রাগপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপরিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৰস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আরব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অরিযসাৰকো লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি, সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১).
এৰং বুদ্ধানুস্সতিআদযোপি রাগাদিমলৰিসোধনেন ঞাণুপ্পত্তিহেতুকাযেৰাতি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ – তিহেতুকপটিসন্ধিকতা ঞাণুপ্পত্তিকারণং. পটিসন্ধিপঞ্ঞা হি আদিতো পট্ঠায ভৰঙ্গসন্ততিৰসেন বহুলং পৰত্তমানা সন্তানপরিভাৰনেন ঞাণুপ্পত্তিযা সৰিসেসউপনিস্সযো হোতি. অসঙ্খারিকত্তং পন সপ্পাযউতুভোজনআৰাসাদিপচ্চযেহি হোতীতি. হোন্তি চেত্থ –
‘‘ইট্ঠারম্মণতা সদ্ধাবাহুল্যং দিট্ঠিসুদ্ধি চ;
ফলদস্সাৰিতা চেৰ, পীতিবোজ্ঝঙ্গহেতুযো.
‘‘একাদস তথা ধম্মা, অগম্ভীরসভাৰতা;
সোমনস্সযুত্তা সন্ধি, ইচ্চেতে সুখহেতুযো.
‘‘অভাৰো সুখহেতূনং, মজ্ঝত্তারম্মণন্তি চ;
উপেক্খুপ্পত্তিহেতু চ, এৰং ঞেয্যা ৰিভাৰিনা.
‘‘কম্মূপপত্তিতো চেৰ, তথা ইন্দ্রিযপাকতো;
কিলেসূপসমা ধম্ম-ৰিচযস্স চ হেতুহি.
‘‘সত্তধম্মেহি বুদ্ধাদি-গুণানুস্সরণেন চ;
সপ্পঞ্ঞসন্ধিতো চেৰ, চিত্তং ঞাণযুতং সিযা.
‘‘উতুভোজনআৰাস-সপ্পাযাদীহি হেতুহি;
অসঙ্খারিকভাৰোপি, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিভাৰিনা’’তি.
এৰং ৰেদনাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৰিধং কামাৰচরচিত্তং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তং নিগমেন্তো আহ ‘‘ইদং…পে… নামা’’তি.
১২. যেন পনত্থেন ইদং ‘‘কামাৰচর’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং দানি দস্সেতুং ‘‘উদ্দানতো’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ উদ্দানতোতি উদ্দেসতো, সঙ্খেপতোতি অত্থো. কিঞ্চাপি অৰসিট্ঠকিলেসাদযো ৰিয কিলেসকামোপি অস্সাদেতব্বতায ৰত্থুকামে সঙ্গহিতো ঞাণং ৰিয ঞেয্যেতি সঙ্খেপতো একোযেৰ কামো সিযা, তথাপি কিলেসকামো ৰত্থুকামভাৰং গচ্ছন্তো কামনীযট্ঠেন গচ্ছতি, ন কামনৰসেন. কামনৰসেন চ পন কিলেসকামোৰ হোতি, ন পন ৰত্থুকামোতি আহ ‘‘ক্লেসৰত্থুৰসা’’তিআদি. কো পনেত্থ ৰত্থুকামো, কো কিলেসকামোতি চোদনং মনসি নিধায ‘‘ছন্দো কামো, রাগো কামো, ছন্দরাগো কামো, সঙ্কপ্পো কামো, রাগো কামো, সঙ্কপ্পরাগো কামো’’তি (মহানি. ১) এৰং নিদ্দেসপাল়িযং আগতা নিদ্দিট্ঠা কামতণ্হাৰ ইধ কিলেসকামো. ৰত্থুকামোতি চ ‘‘মনাপিকা রূপা…পে… মনাপিকা ফোট্ঠব্বা…পে… সব্বেপি কামাৰচরা ধম্মা…পে… সব্বেপি রূপাৰচরা…পে… সব্বেপি অরূপাৰচরা…পে… কামা’’তি (মহানি. ১) তত্থেৰ নিদ্দিট্ঠা সৰিঞ্ঞাণাৰিঞ্ঞাণপ্পভেদা তেভূমকধম্মাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিলেসো…পে… ৰট্টক’’ন্তি. ‘‘ছন্দরাগোৰা’’তি অৰধারণেন কিলেসভাৰেন নিরুল়্হেসু লোভদোসমোহাদীসু দসসু দোসমোহাদযো নৰ কিলেসে পটিক্খিপতি. কামরূপারূপতণ্হায ৰত্থু পতিট্ঠানং, কারণভূতন্তি ৰা ৰত্থু.
১৩. কথং পন কিলেসকামো নাম, কথঞ্চ ৰত্থুকামোতি আহ ‘‘কিলেসকামো’’তিআদি. কামেতীতি ৰত্থুকামং পত্থেতি. কামীযতীতি কিলেসকামেন পত্থীযতি. ইতি-সদ্দো ‘‘তস্মা’’তি ইমস্স অত্থে. চ-সদ্দো এৰ-কারত্থে, তেন যস্মা কিলেসকামো কামেতীতি কামো, ৰত্থুকামো চ কামীযতীতি, তস্মা এৰ কিলেসকামো, ৰত্থুকামো চাতি দুৰিধোপি এস কামো কারকদ্ৰযে কত্তরি, কম্মনি চ সিজ্ঝতি, কত্তুভাৰং, কম্মভাৰঞ্চ পচ্চনুভোতীতি অত্থো. অথ ৰা দুৰিধোতি দ্ৰিন্নং কামানং ৰাচকতো দুৰিধো. ‘‘কামো’’তি অযং সদ্দো কারকদ্ৰযে সিজ্ঝতি যথাৰুত্তকারকযুগল়ে নিপ্ফজ্জতি, কত্তরি, কম্মনি চ ‘‘কামো’’তি পদসম্ভৰো হোতীতি অত্থো. ৰো-কারো পন নিপাতমত্তং ‘‘এৰং ৰো কালামা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) ৰিয. অথ ৰা ৰোকারকদ্ৰযেতি খন্ধদ্ৰযেতি অত্থো. কিলেসকামো হি সঙ্খারসভাৰত্তা সঙ্খারক্খন্ধে, ৰত্থুকামো চ ৰক্খমাননযেন পঞ্চকামগুণভূতো রূপসভাৰত্তা রূপক্খন্ধেতি এৰং দুৰিধোপেস কামো খন্ধদ্ৰযে সিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতি, অন্তোভাৰং গচ্ছতীতি.
১৪. সম্পজ্জনানি সম্পত্তিযো, তাসং ৰসেন ৰিসযৰিসযীভাৰেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সমোসরণৰসেন, সম্পাপুণনৰসেনাতি অত্থো. ইমিনা পন ইদং দীপেতি – যত্থ দুৰিধোপি কামো ৰিসযৰিসযীভাৰেন সহিতো পৰত্ততি, সোযেৰ একাদসৰিধো পদেসো কামাৰচরসঞ্ঞিতো. যত্থ পন রূপারূপধাতুযং কেৰলং ৰত্থুকামোৰ পৰত্ততি, ন সো পদেসো কামাৰচরো নামাতি. ননু চ দুৰিধোপি সহিতো রূপারূপধাতূসু পৰত্ততি, রূপারূপাৰচরধম্মানং ৰত্থুকামত্তা, তদারম্মণভূতানঞ্চ রূপারূপতণ্হানং তংযোগেন কিলেসকামভাৰসিদ্ধিতোতি? নযিদমেৰং ওরম্ভাগিযভূতস্স বহলকিলেসস্সেৰ কামরাগস্স ইধ কিলেসকামভাৰেন অধিপ্পেতত্তা. ‘‘উদ্দানতো দুৰে কামা’’তি সব্বে কামে উদ্দিসিত্ৰাপি হি ‘‘পদেসো চতুপাযান’’ন্তিআদিনা ৰিসযনিযমনেন ‘‘দুৰিধোপি অয’’ন্তি এত্থ কামেকদেসভূতো নীৰরণাৰত্থায কথিতো কামরাগো কিলেসকামভাৰেন, তব্বত্থুকাযেৰ ধম্মা ৰত্থুকামভাৰেন গহিতা, ন রূপারূপতণ্হা, তব্বত্থুকধম্মা চাতি ঞাপীযতি. এৰঞ্চ কত্ৰা উপরি ৰক্খমানা সসত্থাৰচরূপমা উপপন্না হোতি, যথাৰুত্তানমেৰ কামানং ইধ অধিপ্পেতত্তা রূপারূপধাতূসু ৰিমানকপ্পরুক্খৰত্থালঙ্কারপরিত্তকুসলাদিভেদেসু কামাৰচরধম্মেসু পৰত্তো ছন্দরাগো কিলেসকামো নাম ন হোতি, ন চ তব্বত্থুভূতং ৰিমানকপ্পরুক্খাদিপরিত্তধম্মজাতং ৰত্থুকামো নামাতি সিদ্ধং. তেনেৰাহ ‘‘কামো ৰা কামসঞ্ঞা ৰা ব্রহ্মলোকে ন ৰিজ্জতী’’তি. কামাৰচরসত্তসন্তানগততণ্হায ৰিসযভাৰে সতি পন তংযোগেন রূপারূপধাতূসুপি পৰত্তমানো পরিত্তধম্মো ৰত্থুকামোযেৰাতি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা নিদ্দেসে আগতনযেন নিরৰসেসো কিলেসকামো কামতণ্হাভৰতণ্হাৰিভৰতণ্হানিরোধতণ্হাপভেদো ইধ পৰত্ততি. ৰত্থুকামেসুপি অপ্পকং রূপারূপৰিপাকমত্তং ঠপেত্ৰা সব্বোযেৰ ইধ পৰত্ততীতি অনৰসেসপ্পৰত্তিং সন্ধায ‘‘কামোযং দুৰিধোপি চা’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি এৰং ৰুত্তং, তেসু পন বহলকিলেসকামভূতো বহলকামরাগো চ তব্বত্থুকা পঞ্চ কামগুণা চ ইধ গহিতাতি দস্সনত্থং ‘‘সম্পত্তীনং ৰসেনা’’তি ৰুত্তং. সম্পজ্জনৰসেন, সমিজ্ঝনৰসেনাতি অত্থো. অৰচরতীতি পৰত্ততি. ইতি-সদ্দো হেতুম্হি, যস্মা দুৰিধোপি অযং কামো অৰচরতি, তস্মা কামো এত্থ অৰচরতীতি কামাৰচরসঞ্ঞিতোতি অত্থো.
১৫. সগ্গমোক্খহেতুভূতা পুঞ্ঞসম্মতা অযা যেভুয্যেন অপেতাতি অপাযা. নিরযাদিৰসেন চত্তারো অপাযা চতুপাযা. ছন্নন্তি চাতুমহারাজিকতাৰতিংসযামাতুসিতানিম্মানরতিপরনিম্মিতৰসৰত্তিসঙ্খাতানং ছন্নং দেৰলোকানং. মেরুপাদৰাসিনো পন অসুরা তাৰতিংসেসুযেৰ সঙ্গয্হন্তীতি ন তেহি সদ্ধিং সত্তন্নন্তি ৰুত্তং. মনসো উস্সন্নতায মনুস্সা, সতিসূরভাৰব্রহ্মচরিযযোগ্যতাদিগুণৰসেন উপচিতমানসতায উক্কট্ঠগুণচিত্ততাযাতি অত্থো, তে পন নিপ্পরিযাযতো জম্বুদীপৰাসিনো ৰেদিতব্বা. যথাহ –
‘‘তীহি, ভিক্খৰে, ঠানেহি জম্বুদীপকা মনুস্সা উত্তরকুরুকে চ মনুস্সে অধিগ্গণ্হন্তি দেৰে চ তাৰতিংসে. কতমেহি তীহি? সূরা সতিমন্তো ইধ ব্রহ্মচরিযৰাসো’’তি (অ. নি. ৯.২১).
তেহি পন সমানরূপাদিতায সদ্ধিং পরিত্তদীপৰাসীহি ইতরমহাদীপৰাসিনোপি ‘‘মনুস্সা’’ইচ্চেৰ পঞ্ঞাযিংসু. লোকিযা পন মনুনো অপচ্চভাৰেনেৰ ‘‘মনুস্সা’’তি ৰদন্তি. একাদসৰিধোতি চতুরাপাযেসু তিরচ্ছানপেত্তিৰিসযানং ৰিসুং পরিচ্ছিন্নস্স ওকাসস্স অভাৰেপি যত্থ তে অরঞ্ঞসমুদ্দপব্বতপাদাদিকে নিবদ্ধৰাসং ৰসন্তি, তাদিসস্স ঠানস্স গহিতত্তা একাদসৰিধো.
১৬. ননু চেত্থ অঞ্ঞেসম্পি ধম্মানং পৰত্তিসম্ভৰতো কামস্সেৰ অৰচরণৰসেন কথং নামলাভোতি আহ ‘‘অস্সাভিলক্খিতত্তা’’তিআদি. তত্থ অস্সাতি ইমস্স দুৰিধস্স কামস্স. অভিলক্খিতত্তাতি একাদসৰিধে পদেসে পাকটত্তা. অথ ৰা অস্সাতি করণত্থে সামিৰচনং, তস্মা অনেন দুৰিধেন কামেন একাদসৰিধস্স পদেসস্স অভিলক্খিতত্তা, পঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো. অথ ৰা উপযোগত্থে সামিৰচনৰসেন অস্স একাদসৰিধস্স পদেসস্স তেন দুৰিধেন অভিলক্খিতত্তাতি অত্থো. সহ সত্থেহীতি সসত্থা, যত্থ তে অৰচরন্তি, সো সসত্থাৰচরো, পদেসো. সো ৰিয. যথা হি যস্মিং পদেসে সসত্থা পুরিসা অৰচরন্তি, সো ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু দ্ৰিপদচতুপ্পদাদীসু অৰচরন্তেসু তেসং তত্থ পাকটত্তা, তেহি ৰা অভিলক্খিতত্তা ‘‘সসত্থাৰচরো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযতি, এৰং ৰিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু রূপাৰচরাদীসু অৰচরন্তেসু অভিলক্খণৰসেন অযং পদেসো ‘‘কামাৰচরো’’ত্ৰেৰ সঞ্ঞিতোতি. এস নযো রূপারূপাৰচরেসু.
১৭-৮. ননু চ চিত্তং কামাৰচরন্তি ৰুত্তং, যথাৰুত্তনযেন পন পদেসস্স গহিতত্তা কথং তত্থ অৰচরন্তং কামাৰচরং নামাতি আহ ‘‘স্ৰায’’ন্তিআদি. সো অযং কামাৰচরো ‘‘কামো’’তি সঞ্ঞিতোতি সম্বন্ধো. রূপভৰো রূপন্তি যথা রূপভৰো রূপং. অৰুত্তোপি হি যথাসদ্দো এৰং-সদ্দসন্নিট্ঠানতো লব্ভতি. যথা ‘‘রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতী’’তি এত্থ ‘‘রূপভৰূপপত্তিযা’’তি ৰত্তব্বে রূপভৰো ‘‘রূপ’’ন্তি সঞ্ঞিতোতি অযমেত্থ অত্থো. কথং পনেস এৰং সঞ্ঞিতোতি আহ ‘‘উত্তরস্সা’’তিআদি. অথ ৰা যথা উত্তরস্স পদস্স লোপং কত্ৰা উদীরিতো এস রূপভৰো ‘‘রূপ’’ন্তি সঞ্ঞিতো, এৰং স্ৰাযং কামাৰচরো কামোতি সম্বন্ধো. তস্মিং কামেতি তস্মিং উত্তরপদলোপৰসেন কামসঞ্ঞিতে পদেসে. ইদন্তি ইদং অট্ঠৰিধং চিত্তং. অধিকারৰসেন পন তস্স গহণেপি সব্বেসমেৰ পরিত্তচিত্তানমযমত্থো লব্ভতি সব্বেসম্পি কামে অৰচরণতো. সদাতি সব্বকালং, বাহুল্যেনাতি অধিপ্পাযো. ইমিনা পন ইদং দীপেতি – যথা সঙ্গামে যেভুয্যেন অৰচরন্তো ‘‘সঙ্গামাৰচরো’’তি লদ্ধনামো হত্থী অঞ্ঞত্থ অৰচরন্তোপি বাহুল্লপ্পৰত্তিৰসেন ‘‘সঙ্গামাৰচরো’’ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযতি, এৰমিদং অঞ্ঞত্থ অৰচরন্তম্পি কামলোকে বাহুল্লৰুত্তিতো ‘‘কামাৰচর’’মিচ্চেৰ ৰুত্তন্তি. তেন পন ননু চেতং রূপারূপভৰেসুপি অৰচরণতো রূপাৰচরাদিনামম্পি লভেয্যাতি ইদং চোদনং পরিহরতি. হোতি চেত্থ –
‘‘কামেৰচরতীত্যেতং, কামাৰচরসঞ্ঞিতং;
সেসে অৰচরন্তম্পি, সঙ্গামাৰচরো যথা’’তি.
ইতি-সদ্দো হেতুম্হি. চ-সদ্দো ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে. তেন যস্মা উত্তরপদলোপেন কামাৰচরো ‘‘কামো’’তি সঞ্ঞিতো, যস্মা চ তস্মিং কামে ইদং চিত্তং সদা অৰচরতি, তস্মা ‘‘কামাৰচর’’মিচ্চেৰ কথিতং, ন পন কামাৰচরাৰচরং, নাপি রূপারূপাৰচরন্তি ৰাতি অধিপ্পাযো. কামঘাতিনাতি দেসনাঞাণেন ৰিনেয্যসন্তানগতস্স কিলেসকামস্স হননসীলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন.
১৯. পটিসন্ধিং …পে… অৰচারযতীতি ৰাতি অথ ৰা যস্মা যত্থ কত্থচি উপ্পন্নম্পি কামে ভৰেযেৰ পটিসন্ধিং অৰচারযতি, তস্মা ইদং কামে অৰচারযতীতি ‘‘কামাৰচর’’ন্তি কথিতং চা-সদ্দস্স রস্সত্তং কত্ৰাতি অত্থো. এৰং উত্তরপদলোপৰসেন পদসম্ভৰং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিনাপি উত্তরপদলোপং কামাৰচর-সদ্দস্স সম্ভৰং দস্সেতুং ‘‘পরিযাপন্নন্তি তত্র ৰা’’তি ৰুত্তং. তত্রাতি তস্মিং কামভৰে. পরিযাপন্নন্তি অন্তোগধং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো –
‘‘কতমে ধম্মা কামাৰচরা? হেট্ঠতো অৰীচিনিরযং পরিযন্তং কত্ৰা উপরিতো পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰে অন্তোকরিত্ৰা যং এতস্মিং অন্তরে এত্থাৰচরা এত্থ পরিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা রূপং ৰেদনা সঞ্ঞা সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণং. ইমে ধম্মা কামাৰচরা’’তি (ধ. স. ১২৮৭) –
ৰুত্তত্তা যথা মনুস্সিত্থিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তোপি তিরচ্ছানগতিকো তিরচ্ছানযোনিযমেৰ পরিযাপন্নত্তা ‘‘তিরচ্ছানো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি, এৰমিদং রূপারূপভৰেসু উপ্পন্নম্পি কামভৰপরিযাপন্নত্তা ‘‘কামাৰচর’’মিচ্চেৰ কথিতন্তি. তপ্পরিযাপন্নতা চস্স অৰীচিপরনিম্মিতপরিচ্ছিন্নোকাসনিন্নায কামতণ্হায ৰিসযভাৰতোতি ৰেদিতব্বা. তথা হি ৰুত্তং আচরিযধম্মপালত্থেরেন নিক্খেপকণ্ডেপি ‘‘‘এত্থাৰচরা’তি ৰচনং অৰীচিপরনিম্মিতপরিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায ৰিসযভাৰং সন্ধায ৰুত্ত’’ন্তি. পদসম্ভৰো পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বো – কামতণ্হা কামো, সো এত্থ আরম্মণকরণৰসেন অৰচরতীতি কামাৰচরন্তি. ননু চেত্থ কতমা কামতণ্হা, যা কামাৰচরধম্মারম্মণা তণ্হা. কতমে কামাৰচরধম্মা, যে কামতণ্হাৰিসযাতি এৰং ইতরীতরনিস্সযতাদোসো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, অৰীচিআদিএকাদসোকাসনিন্নতায যংকিঞ্চি তণ্হং কামতণ্হাভাৰেন গহেত্ৰা তংসভাৰায তণ্হায ৰিসযভাৰেন কামাৰচরধম্মানং উপলক্খেতব্বভাৰতো. অথ ৰা কিলেসৰত্থুৰসেন দুৰিধোপি কামো যথারহং সহজাতৰসেন এত্থ অৰচরতীতি কামাৰচরং, আরম্মণকরণৰসেন ৰা দুৰিধেপি কামে এতং অৰচরতীতি কামাৰচরং. অথ ৰা মঞ্চনিস্সিতকেসু উক্কুট্ঠিং করোন্তেসু নিস্সযনিস্সিতানং অভেদস্স বুদ্ধিযা গহিতত্তা নিস্সিতকেসু নিস্সযূপচারৰসেন ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং করোন্তী’’তি ৰুচ্চতি, এৰমেতম্পি কামাৰচরভৰে পৰত্তনৰসেন তন্নিস্সিতত্তা নিস্সযৰোহারেন ‘‘কামাৰচর’’ন্তি ৰুচ্চতি. হোতি চেত্থ –
‘‘কামোৰচরতীত্যেত্থ, কামেৰচরতীতি ৰা;
ঠানূপচারতো ৰাপি, তং কামাৰচরং ভৰে’’তি.
২০. পুজ্জফলনিব্বত্তনতো, অত্তসন্তানং পুননতো চ পুঞ্ঞানি, কত্তব্বতায কিরিযা, তেসং তেসং আনিসংসানং ৰত্থুতায ৰত্থূনি চাতি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি. গণনতো দসপরিমাণত্তা দস চ তানি পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি চাতি দস পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি, তেসং ৰসেনাতি দসপুঞ্ঞক্রিযৰত্থুৰসেন, দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুভাৰেন তংমযং হুত্ৰাতি অত্থো. এৰ-কারেন পন রূপারূপলোকুত্তরং ৰিয ন কেৰলং ভাৰনাৰসেনেৰাতি দস্সেতি. অথ ৰা দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেনেৰ পৰত্ততি, ন পন পরেহি পরিকপ্পিতপরপসংসাদিপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেনাতি এৰ-সদ্দেন অৰধারণং. যতো ৰক্খতি ‘‘সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞঞ্চা’’তিআদি.
২১. কানি পন তানি দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি, যেসং ৰসেন ইদং অট্ঠৰিধং চিত্তং পৰত্ততীতি ৰুত্তন্তি ইমং অনুযোগং সন্ধায তানি সরূপতো দস্সেতুং ‘‘দানং সীল’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ দিয্যতি এতেনাতি দানং, পরিচ্চাগচেতনা. ইধ পন চিত্তাধিকারৰসেন তংসম্পযুত্তং গহেতব্বং. তথা ‘‘সীলা’’দীসুপি. সীলতীতি সীলং, কাযৰচীকম্মানি সমাদহতীতি অত্থো. সুসিল্যৰসেন হি কাযকম্মাদীনি অৰিপ্পকিণ্ণানি সম্পতি, আযতিঞ্চ হিতসুখাৰহানি সম্মা ঠপিতানি সমাহিতানি হোন্তি, সীলযতি উপধারেতীতি ৰা সীলং. উপধারণং পনেত্থ কুসলানং অধিট্ঠানভাৰো. ভাৰেতি কুসলধম্মে আসেৰতি ৰড্ঢেতি এতাযাতি ভাৰনা. অত্তনো সন্তানে নিপ্ফন্না পত্তি দিয্যতি এতেনাতি পত্তিদানং. তংতংকিচ্চকরণে ব্যাৰটস্স ভাৰো ৰেয্যাৰচ্চং. দেসেতি এতাযাতি দেসনা. পত্তিং অনুমোদতি এতেনাতি পত্তানুমোদো. পুব্বপদলোপেন পন ‘‘অনুমোদো’’তি ৰুত্তং. দিট্ঠিযা উজুভাৰো দিট্ঠিজুত্তং, সম্মাদিট্ঠিযা উজুকরণন্তি অত্থো. অত্তনো, পরস্স ৰা হিতজ্ঝাসযৰসেন সম্মা সুণন্তি এতাযাতি সংসুতি. পূজাৰসেন অপচাযতি সামীচিং করোতি এতেনাতি অপচাযো. পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং পভেদো পুঞ্ঞকিরিযৰত্থুপ্পভেদো. মজ্ঝপদলোপৰসেন পন ‘‘পুঞ্ঞৰত্থুপ্পভেদো’’তি ৰুত্তং যথা আজঞ্ঞযুত্তো রথো ‘‘আজঞ্ঞরথো’’তি. অযং তাৰেত্থ পদৰিচারো.
অযং পন ৰিনিচ্ছযো – তত্থ সেখপুথুজ্জনানং পরং উদ্দিস্স পূজানুগ্গহকামতায অত্তনো ৰিজ্জমানৰত্থুপরিচ্চজনৰসেন পৰত্তা চেতনা দানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. খীণাসৰানম্পি তথা পৰত্তা দানমেৰ, সা পন পুঞ্ঞকিরিযা নাম ন হোতীতি ন ইধ অধিপ্পেতা. পুজ্জফলনিব্বত্তনতো, হি অত্তসন্তানং পুননতো চ পুঞ্ঞং, ন চ খীণাসৰসন্তানে পৰত্তা ফলনিব্বত্তিকা হোতি, ন চ তং পুনাতি ৰিসুদ্ধসন্তানপ্পৰত্তত্তাতি. এৰং সেসেসুপি.
যা পন নিচ্চসীলউপোসথসীলাদিৰসেন পঞ্চসীলং অট্ঠসীলং দসসীলং সমাদিযন্তস্স, অসমাদিযন্তস্সপি কুলচারিত্তৰসেন সম্পত্তকাযদুচ্চরিতাদীহি ৰিরমন্তস্স, উপসম্পদমাল়কে সংৰরং সমাদিযন্তস্স, পাতিমোক্খং পরিপূরেন্তস্স, আপাথগতৰিসযেসু চক্খাদীনি ইন্দ্রিযানি থকেন্তস্স, চীৰরাদিকে চ পচ্চযে পচ্চৰেক্খন্তস্স, কুহনাদিৰত্থুতো আজীৰং পরিসোধেন্তস্স পৰত্তা চেতনা, অযং সীলমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুনাম. এত্থাহ – ‘‘দানং নামেতং ময্হং কুলৰংসো কুলচারিত্ত’’ন্তি এৰং চারিত্তসীলে ঠত্ৰা দেন্তস্স পৰত্তা দানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু কিং, উদাহু সীলমযন্তি? সীলমযমেৰ চারিত্তসীলভাৰতো. দেয্যধম্মপরিচ্চাগৰসেন পৰত্তাপি হেসা পুব্বাভিসঙ্খারস্স অপরভাগে চেতনায চ তথা পৰত্তত্তা সীলমযমেৰ পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু, ন দানমযং. পূজানুগ্গহকামতায হি দিন্নং দানমযন্তি.
‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পন চক্খাদিকে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা সম্মসন্তস্স পৰত্তা গোত্রভুৰোদানপরিযোসানা ৰিপস্সনাচেতনা, কসিণাদীসু আরম্মণেসু অপ্পনং অপ্পত্তা গোত্রভুপরিযোসানা পরিকম্মচেতনা চাতি অযং ভাৰনামযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. অপ্পনাপ্পত্তাপি ভাৰনাযেৰ, সা পন ন কামাৰচরাতি ইধ ন গহিতা. নিরৰজ্জৰিজ্জাযতনকম্মাযতনসিপ্পাযতনানং সিক্খনচেতনাপি ভাৰনামযেযেৰ সমোধানং গচ্ছতীতি আচরিযা. যা চেত্থ দেয্যধম্মং খযতো ৰযতো সম্মসিত্ৰা দদতো পৰত্তা, সাপি পুব্বে ৰিয উভযভাগে চেতনানং তথা পৰত্তত্তা ভাৰনামযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুযেৰাতি ৰেদিতব্বং.
দানাদিকং যং কিঞ্চি সুচরিতকম্মং কত্ৰা ‘‘অসুকস্স চ নাম পত্তি হোতু, সব্বসত্তানং ৰা হোতূ’’তি এৰং অত্তনা কতস্স পরেহি সাধারণভাৰং পচ্চাসীসনৰসেন পৰত্তা পত্তিদানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. কিং পনেৰং পত্তিং দদতো পুঞ্ঞক্খযো হোতীতি? ন হোতি, যথা পন একং দীপং জালেত্ৰা ততো দীপসহস্সং জালেন্তস্স পঠমদীপো খীণোতি ন ৰত্তব্বো, পুরিমালোকেন পন সদ্ধিং পচ্ছিমালোকস্স একীভাৰে অতিমহাৰ হোতি, এৰমেৰ পত্তিং দদতো পরিহানি নাম ন হোতি, ৰুড্ঢিযেৰ পন হোতীতি দট্ঠব্বা. কথং পনেসা দিন্না নাম হোতীতি? ‘‘ইদং মে পুঞ্ঞকম্মং সব্বসত্তানং, অসুকস্স ৰা পরিণমতূ’’তি এৰং পুব্বভাগে, পচ্ছাপি ৰা ৰচীভেদং করোন্তেন মনসা এৰ ৰা চিন্তেন্তেন দিন্না নাম হোতি. কেচি পন ‘‘যং মযা কতং সুচরিতং, তস্স ফলং ‘দম্মী’তি ৰুত্তেপি পত্তি দিন্নাৰ হোতী’’তি ৰদন্তি. কুসলকম্মাধিকারত্তা পন পরেহি চ কম্মস্সেৰ অনুমোদিতব্বত্তা কম্মমেৰ দাতব্বং, অনুমোদেন্তেনপি কম্মমেৰ অনুমোদিতব্বন্তি ইদমেত্থ আচরিযানং সন্নিট্ঠানং.
চীৰরাদীসু পচ্চাসারহিতস্স অসংকিলিট্ঠেন অজ্ঝাসযেন সমণব্রাহ্মণানং ৰত্তপটিৰত্তকরণৰসেন, গিলানুপট্ঠানৰসেন চ পৰত্তা ৰেয্যাৰচ্চমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম.
আমিসকিঞ্চক্খাদিনিরপেক্খচিত্তস্স অত্তনো পগুণং ধম্মং ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা দেসেন্তস্স, তথেৰ নিরৰজ্জৰিজ্জাযতনাদিকং উপদিসন্তস্স চ পৰত্তা দেসনামযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. পরেহি কতং যং কিঞ্চি সুচরিতকম্মং দিন্নমদিন্নম্পি ৰা ইস্সামচ্ছেরমলং পহায ‘‘সাধু সুট্ঠূ’’তি অনুমোদন্তস্স পৰত্তা অনুমোদনপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা কম্মস্সকতাঞাণৰসেন দিট্ঠিং উজুং করোন্তস্স পৰত্তা দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. যদি এৰং ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তস্স দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিরিযতা ন লব্ভতীতি? নো ন লব্ভতি পুরিমপচ্ছিমচেতনানম্পি তংতংপুঞ্ঞকিরিযাস্ৰেৰ সঙ্গণ্হনতো. তথা হি ৰক্খতি –
‘‘পুরিমা মুঞ্চনা চেৰ, পরা তিস্সোপি চেতনা;
হোতি দানমযং পুঞ্ঞং, এৰং সেসেসু দীপযে’’তি.
তস্মা কিঞ্চাপি উজুকরণৰেলাযং ঞাণসম্পযুত্তমেৰ চিত্তং হোতি, পুরিমপচ্ছাভাগে পন ঞাণৰিপ্পযুত্তম্পি হোতীতি তস্সাপি দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিরিযভাৰো উপ্পজ্জতি.
অপরে পনাহু – ৰিঞ্ঞাণপঞ্ঞাণৰসেন দস্সনং দিট্ঠি, চিত্তং পঞ্ঞা চ. দিট্ঠিযা উজুভাৰো দিট্ঠিজুত্তং. কিং তং? কুসলঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং কম্মস্সকতাঞাণাদি চ সম্মাদস্সনং. তত্থ কুসলৰিঞ্ঞাণেন ঞাণুপ্পাদেপি অত্তনো সুচরিতানুস্সরণপরগুণপসংসাসরণগমনানং সঙ্গহো, কম্মস্সকতাঞাণেন কম্মপথসম্মাদিট্ঠিযাতি. দানাদিসম্পযুত্তং পন ঞাণং দানাদীস্ৰেৰ অন্তোগধন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘এৰমিমং ধম্মং সুত্ৰা তত্থ ৰুত্তনযেন পটিপজ্জন্তো লোকিযলোকুত্তরগুণৰিসেসং অধিগমিস্সামি, বহুস্সুতো ৰা হুত্ৰা পরে ধম্মদেসনায অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি এৰং অত্তনো, পরেসং ৰা ৰিমুত্তাযতনসীসেন সদ্ধম্মং সুণন্তস্স পৰত্তা সৰনমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. নিরৰজ্জৰিজ্জাযতনাদিসৰনচেতনাপি এত্থেৰ সঙ্গয্হতি. পূজারহে, গরুট্ঠানিযে, মহল্লকে চ দিস্ৰা আসনা ৰুট্ঠহন্তস্স পত্তচীৰরপটিগ্গহণমগ্গদানঅভিৰাদনঅঞ্জলিকম্মকরণআসনপুপ্ফগন্ধাদিঅভিহারং করোন্তস্স চ পৰত্তা বহুমানচেতনা অপচিতিসহগতপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম. ৰেয্যাৰচ্চাপচাযনানঞ্হি অযং ৰিসেসো – ৰযসা, গুণেন চ জেট্ঠানং, গিলানানঞ্চ তংতংকিচ্চকরণং ৰেয্যাৰচ্চং, সামীচিকিরিযা অপচাযনন্তি.
২২-৩. এৰং অট্ঠকথায আগতনযেন দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি দস্সেত্ৰা ইদানি সুত্তে আগতনযেন দানং সীলং ভাৰনাতি তীণিযেৰ দস্সেতুং তেসু ইতরেসম্পি সঙ্গহং দীপেন্তো আহ ‘‘গচ্ছন্তি সঙ্গহ’’ন্তিআদি. তত্থ পত্তিদানানুমোদনা দানে সঙ্গহং গচ্ছন্তি তংসভাৰত্তা. দানম্পি হি ইস্সামচ্ছেরানং পটিপক্খং, এতেপি, তস্মা সমানপটিপক্খতায দানেন সহ একলক্খণত্তা এতে দানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুম্হি সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ৰেয্যাৰচ্চাপচাযনা সীলমযে পুঞ্ঞে সঙ্গহং গচ্ছন্তি চারিত্তসীলসভাৰত্তা. দেসনাসৰনদিট্ঠিউজুকা পন কুসলধম্মাসেৰনতো ভাৰনতো ভাৰনামযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. কেচি পন ‘‘দেসেন্তো, সুণন্তো চ দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা লক্খণং পটিৰিজ্ঝ দেসেতি, সুণাতি চ, তানি চ দেসনাসৰনানি পটিৰেধমেৰ আহরন্তীতি দেসনাসৰনং ভাৰনামযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তি ৰদন্তি. ধম্মদানভাৰতো ‘‘দেসনা দানমযে সঙ্গহং গচ্ছতী’’তিপি সক্কা ৰত্তুং. তথা দিট্ঠিজুকম্মং সব্বত্থাপি সব্বেসং নিযমনলক্খণত্তাতি. দানাদীসু হি যং কিঞ্চি ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তায সম্মাদিট্ঠিযাৰ ৰিসোধিতং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা দীঘনিকাযট্ঠকথাযং ‘‘দিট্ঠিজুকম্মং পন সব্বেসং নিযমনলক্খণ’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫) ৰুত্তং. মহাসংঘিযা পন অভযগিরিৰাসিনো চ দিট্ঠিজুকম্মং ৰিসুং পুঞ্ঞকিরিযভাৰেন ন গণ্হন্তি. তথা হি তে দানং সীলং ভাৰনা সংসুতি দেসনানুস্সতিমোদনং ৰেয্যাৰচ্চপূজাসরণপ্পত্তিপসংসা চাতি অত্তনা কতপুঞ্ঞানুস্সরণং বুদ্ধাদীসু সরণগমনং পরগুণপসংসাতি ইমানি তীণি পক্খিপিত্ৰা দিট্ঠিজুকম্মং অগ্গহেত্ৰা দ্ৰাদস পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি পঞ্ঞাপেন্তি. পুন তীণেৰাতি পঠমং দসাপি সমানা পুন সঙ্খেপতো তীণেৰ সম্ভোন্তি.
২৪. ইদানি পরেহি নিদ্দিসিযমানানং পুঞ্ঞানুস্সরণাদীনং অত্তনা নিদ্দিট্ঠেস্ৰেৰ সমোধানং দস্সেতুং ‘‘সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞঞ্চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সব্বস্সেৰ অত্তনা কতসুচরিতস্স অনুস্সরণং সব্বানুস্সতিপুঞ্ঞং নাম. পসংসাতি পরেহি কতায পুঞ্ঞকিরিযায, সম্মাপটিপত্তিযা চ ৰিপ্পসন্নচিত্তেন পসংসনং, সন্তুস্সনন্তি অত্থো. সরণত্তযন্তি এত্থ সরন্তি হিংসন্তীতি সরণানি, বুদ্ধাদীনি তীণি রতনানি. তানি হি সরণগতানং তেনেৰ সরণগমনেন ভযং সন্তাসং দুগ্গতিপরিক্কিলেসং হিংসন্তি ৰিনাসেন্তি. তযো অৰযৰা অস্সাতি তযং, তীহি অৰযৰেহি যুত্তসমুদাযস্সেতং অধিৰচনং, সরণানং তযং সরণত্তযং, তীণি সরণানীতি ৰুত্তং হোতি. ন হি অৰযৰৰিনিমুত্তো সমুদাযো নাম কোচি অত্থীতি. ইধ পন সরণত্তযগ্গহণেন উপচারতো, উত্তরপদলোপতো ৰা সরণগমনং অধিপ্পেতং. ন হি সরণত্তযং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম হোতি. অত্থতো পনেতং ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৰত সো ভগৰা, স্ৰাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সংঘো’’তিআদিনা বুদ্ধাদীসু পসাদপটিলাভৰসেন পৰত্তা চেতনা দিট্ঠিজুকম্মস্মিং সঙ্গহং যন্তি তংৰসেনেৰ তেসং ইজ্ঝতো. ন হি ৰিপরীতদিট্ঠিকস্স ইমানি তীণি সম্ভৰন্তি, তস্মা তে একন্তেন দিট্ঠিজুকম্মপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুস্মিং সঙ্গহং গচ্ছন্তি, ন ৰিসুং পুঞ্ঞকিরিযভাৰেন গহেতব্বাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘নত্থি সংসযো’’তি. দিট্ঠিজুকম্মস্স ভাৰনামযসঙ্গহেপি সঙ্খেপনযেন ভাৰনামযে সঙ্গয্হন্তি, ৰিত্থারনযেন পন ‘‘কত্থ নু খো’’তি সংসযো সিযাতি ইমেসং ভাৰনামযসঙ্গহো ন ৰুত্তো. দিট্ঠিজুকম্মস্স ৰা সব্বেসং মহপ্ফলভাৰনিযামকত্তেন মূলভূতত্তা তস্স পধানভাৰং দস্সেতুং ৰিসুং তত্থ সঙ্গয্হন্তীতি ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘সঙ্গণ্হন্তো সঙ্গণ্হাতি, গণ্হন্তো ‘মুঞ্চতী’তি ৰচনতো সরণগমনস্স সীলসমাদানে ৰিয গহণং সম্ভৰতীতি সীলমযে সঙ্গয্হতী’’তি ৰদন্তি. ‘‘সরণগমনং পণিপাতভাৰতো অপচিতিসহগতে সঙ্গয্হতী’’তি কেচি.
২৫. ইদানি যথাৰুত্তপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং পুরিমপচ্ছিমভাগৰসেন পৰত্তমানাপি চেতনা তত্থ তত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি দস্সেতুং ‘‘পুরিমা মুঞ্চনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পুরিমাতি দানত্থায দেয্যধম্মং ধম্মেন সমেন উপ্পাদেন্তস্স, উপ্পন্নং ‘‘পরিচ্চজিস্সামী’’তি চিন্তেন্তস্স, দক্খিণেয্যং পরিযেসন্তস্স চ যাৰ ৰত্থুনো পটিগ্গাহকস্স হত্থে ৰিস্সজ্জনং, পরিণামনং ৰা, তাৰ পৰত্তা পুব্বভাগচেতনা. পটিগ্গাহকস্স পন হত্থে ৰিস্সজ্জনচেতনা, পরিণামনচেতনা ৰা মুঞ্চনচেতনা নাম. সাযেৰ নিগ্গহীতলোপেন ‘‘মুচনা’’তি ৰুত্তা. ‘‘মুঞ্চনা’’ইতিযেৰ ৰা পাঠো. পরাতি অত্তনা ৰিস্সট্ঠৰত্থুম্হি আলযং অকত্ৰা ‘‘সাধু সুট্ঠু অগ্গং দানং মে দিন্ন’’ন্তি সোমনস্সচিত্তেন পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্না অপরভাগচেতনা. তিস্সোপি চেতনাতি ইতি অযঞ্চ পুরিমা চেতনা, অযঞ্চ মুঞ্চনচেতনা, অযঞ্চ অপরচেতনাতি তিস্সোপি চেতনা একতো হুত্ৰা দানমযং পুঞ্ঞং হোতি, দানমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নাম হোতীতি অত্থো. ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি পদং অপেক্খিত্ৰা ‘‘হোতী’’তি একৰচননিদ্দেসো. ইদানি যথাৰুত্তমত্থং সেসেসুপি অতিদিসন্তো আহ ‘‘এৰং সেসেসু দীপযে’’তি. সেসেসূতি সীলাদীসু পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূসু এৰং যথাৰুত্তনযেন ‘‘সীলং ‘রক্খিস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, ‘পব্বজিস্সামী’তি ৰিহারং গচ্ছন্তস্স পৰত্তা পুরিমচেতনা, সীলং সমাদিযন্তস্স, পব্বজন্তস্স, সীলং পরিপূরেন্তস্স উপ্পন্না মজ্ঝিমচেতনা, ‘পূরিতং মে’তি পচ্চৰেক্খন্তস্স উপ্পন্না অপরচেতনাতি এৰং তিস্সোপি চেতনা একতো হুত্ৰা সীলমযপুঞ্ঞকিরিযৰত্থু নামা’’তিআদিনা দীপযে, পকাসেয্যাতি অত্থো. ননু চ অত্তনা কতপুঞ্ঞানুস্সরণচেতনা দিট্ঠিজুকম্মসঙ্গহিতা, অযঞ্চ অপরচেতনা সাযেৰাতি কথমস্সা তত্থ সঙ্গহোতি? নাযং দোসো, ৰিসযভেদেন উভিন্নম্পি ৰিসেসসব্ভাৰতো. পুঞ্ঞানুস্সরণঞ্হি অত্তনা কতপুঞ্ঞৰিসযমেৰ. অযং পন তব্বত্থুৰিসযাতি পাকটোযেৰ দ্ৰিন্নং ৰিসেসোতি.
এত্তাৰতা চ যং ৰুত্তং ‘‘দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেনেৰ পৰত্ততী’’তি, তত্থ দসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনি সরূপতো, সঙ্গহতো চ নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তথাপৰত্তমানস্স চস্স পাটেক্কং পৰত্তাকারৰিসযং দস্সেতুং ‘‘ইদানী’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ অযন্তি ৰক্খমাননিদস্সনং. দাতব্বো ধম্মো দেয্যধম্মো, অন্নাদিদসৰিধং ৰত্থু. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘অন্নং পানং ৰত্থং যানং, মালাগন্ধৰিলেপনং;
সেয্যাৰসথপদীপেয্যং, দানৰত্থূ দসাৰিমে’’তি.
পটিগ্গাহকো আদি যেসং দেসকালমিত্তাদীনং তে পটিগ্গাহকাদযো, দেয্যধম্মস্স, পটিগ্গাহকাদীনঞ্চ সম্পত্তি সম্পন্নতা দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তি. তত্থ দেয্যধম্মস্স পণীতমনাপভাৰো ধম্মেন সমেন উপ্পন্নভাৰো দেয্যধম্মসম্পত্তি. পটিগ্গাহকানং অগ্গদক্খিণেয্যভাৰো পটিগ্গাহকসম্পত্তি. দুল্লভঅন্নপানাদিকো দেসো দেসসম্পত্তি. তাদিসোৰ কালো কালসম্পত্তি. দুল্লভঅন্নপানাদিকে হি দেসে, কালে ৰা দিন্নং অজ্ঝাসযস্স বলৰতায মহপ্ফলং, সোমনস্সহেতুকঞ্চ হোতি, তস্মা তে দানস্স সম্পত্তিৰসেন ৰুত্তা. মিত্তসম্পত্তি পন কল্যাণমিত্তভাৰো. কল্যাণমিত্তঞ্হি নিস্সায দানাদীসু চিত্তং ওদগ্যপ্পত্তং হোতি. পরিচারিকসম্পত্তি পন অনাণত্তিযাপি তংতংকিচ্চসম্পাদনে অপ্পমত্তস্স পরিচারিকজনস্স পটিলাভো. অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সহেতুন্তি সদ্ধাবহুলতাৰিসুদ্ধিদিট্ঠিতাদিভেদং অঞ্ঞং সোমনস্সকারণং ৰা. আগম্মাতি উপাগম্ম, পটিচ্চাতি অত্থো. হট্ঠপহট্ঠোতি সোমনস্সৰসেন হট্ঠো চেৰ পহট্ঠো চ. উভযেনপি অধিকসোমনস্সং ৰুত্তং. অত্থি…পে… পৰত্তন্তি ‘‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠং, অত্থি হুতং, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, অত্থি অযং লোকো, অত্থি পরো লোকো, অত্থি মাতা, অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না, যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি (ম. নি. ১.৪৪১) এৰং পৰত্তং দসৰিধং সম্মাদিট্ঠিৰত্থুৰসেন চেৰ ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযাদীনং ৰসেন চ পৰত্তং. আদি-সদ্দেন হি ন কেৰলং নৰন্নংযেৰ সম্মাদিট্ঠিৰত্থূনং গহণং, অথ খো ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানিযানম্পি সঙ্গহো. সম্মা ঞাযেন পৰত্তা দিট্ঠি, পসত্থা ৰা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি, তং. পুরক্খত্ৰাতি পুব্বঙ্গমং কত্ৰা. তঞ্চ খো সহজাতপুব্বঙ্গমৰসেন ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. প. ১-২) ৰিয সম্পযোগস্স অধিপ্পেতত্তা.
অনুস্সাহিতোতি লোভমচ্ছরিযাদিৰসেন পুঞ্ঞকিরিযায সঙ্কোচং অনাপজ্জনতো অত্তনা, পরেন ৰা কেনচি অনুস্সাহিতো হুত্ৰা. সভাৰতো হি পুঞ্ঞপ্পৰত্তিদস্সনমিদং. পরেহীতি পন পরপাকটুস্সাহদস্সনৰসেন ৰুত্তং. পঠমন্তি দেসনাক্কমেন, ইধ নিদ্দিট্ঠক্কমেন ৰা পঠমং. মহাকুসলচিত্তন্তি সোমনস্সসহগততাদিঅঙ্গপারিপূরিযা মহন্তং কুসলচিত্তং. অথ ৰা পচ্ছিমভৰিকবোধিসত্তানং পটিসন্ধিআকড্ঢনতো মহন্তং পূজিতং কুসলচিত্তন্তি মহাকুসলচিত্তং. সব্বেসম্পি হি সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তানং পটিসন্ধি মেত্তাপুব্বঙ্গমস্স তিহেতুকসোমনস্সমযস্স অসঙ্খারিকচিত্তস্স ৰিপাকোতি ৰুত্তং. এত্থ ‘‘দেয্যধম্ম…পে… হট্ঠপহট্ঠো’’তি এত্তাৰতা ইমস্স সোমনস্সসহগতভাৰমাহ, ‘‘সম্মাদিট্ঠিং পুরক্খত্ৰা’’তি ঞাণসম্পযুত্তভাৰং, ‘‘অনুস্সাহিতো’’তি পন ইমিনা অসঙ্খারিকভাৰন্তি দট্ঠব্বং.
ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘দেয্যধম্মপটিগ্গাহকাদিসম্পত্তিং, অঞ্ঞং ৰা সোমনস্সকারণং আগম্মা’’তি এৰং ৰুত্তনযেন. উস্সাহিতোতি দেয্যধম্মে সাপেক্খাদিতায, সীলসম্পদাদীসু অনধিমুত্ততাদীহি চ পুঞ্ঞকিরিযায সঙ্কোচাপজ্জনতো অত্তনা, পরেন ৰা কেনচি উস্সাহিতো. পরেহীতি পন ৰুত্তনযমেৰ. করোতি দানাদীনি পুঞ্ঞানীতি সম্বন্ধো. তমেৰাতি সোমনস্সসহগতাদিনা তংসদিসতায ৰুত্তং. হোতি হি তংসদিসেপি তংৰোহারো যথা চ ‘‘সাযেৰ তিত্তিরী, তানিযেৰ ওসধানী’’তি. এত্থ পন ‘‘উস্সাহিতো’’তি ইমিনা সসঙ্খারিকতং দস্সেতি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. ইমস্মিং পনত্থেতি ইমস্মিং সসঙ্খারিকসদ্দাভিধেয্যে, উস্সাহিতব্বচিত্তসঙ্খাতে অত্থে তংৰিসযেতি অত্থো. পুব্বপ্পযোগস্সাতি পুঞ্ঞকিরিযায সঙ্কোচে জাযমানে ততো ৰিৰেচেত্ৰা সমুস্সাহনৰসেন পৰত্তস্স চিত্তপ্পযোগস্স. পুব্ব-গ্গহণং পনেত্থ তথাপৰত্তপুব্বাভিসঙ্খারৰসেন সো পযোগো হোতীতি কত্ৰা ৰুত্তং, ন তস্স পুব্বকালিকতাযাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.
পটিপত্তিদস্সনেনাতি ভিক্খূ দিস্ৰা দেয্যধম্মপরিচ্চজনৰন্দনাদিপটিপত্তিদস্সনেন. বলন্তি অনন্তীতি বালা, অস্সাসিতপস্সাসিতমত্তেনেৰ জীৰন্তি, ন পঞ্ঞাজীৰিতেনাতি অধিপ্পাযো. বালাযেৰ বালকা. তে পন ইধ ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তায সম্মাদিট্ঠিযা অভাৰেন অসঞ্জাতবুদ্ধিনো দারকা. পাকটৰসেন চেত্থ বালক-গ্গহণং. সহসা করণাদিকালে পন ইতরেসম্পি ঞাণৰিপ্পযুত্তং হোতীতি. সোমনস্সং জাতং এতেসন্তি সোমনস্সজাতা, জাতসোমনস্সাতি অত্থো. সহসাতি সীঘং সীঘং দাতুকামতায উপ্পত্তিসমকালমেৰ.
এত্থ চ ‘‘পটিপত্তিদস্সনেনা’’তি ইমিনা পরেসং পযোগাভাৰমাহ, ‘‘জাতপরিচযা’’তি অত্তনো পযোগাভাৰং. উভযেনাপি ইমস্স অসঙ্খারিকভাৰং দীপেতি. ‘‘বালকা, সহসা’’তি চ ইমেহি ঞাণৰিপ্পযুত্তভাৰমাহ, ‘‘ভিক্খূ…পে… জাতা’’তি সোমনস্সসহগতভাৰং. অথ ৰা ‘‘পটিপত্তি…পে… পরিচযা’’তি ইমিনা অসঙ্খারিকভাৰস্স ‘‘বালকা ভিক্খূ…পে… জাতা’’তি চ ইমেহি ঞাণৰিপ্পযুত্তসোমনস্সসহগতভাৰস্স চ দীপিতত্তা ‘‘সহসা’’তি ৰচনেন যথাৰুত্তমেৰ ঞাণৰিপ্পযুত্তঅসঙ্খারিকভাৰং পকাসেতি. এৰং সতি পটিলোমতো সোমনস্সসহগতাদিভাৰো দস্সিতো হোতি. অনুলোমতো পন ‘‘সোমনস্সজাতা’’তি ইমিনা সোমনস্সসহগতভাৰং, সহসা-গ্গহণেন ঞাণৰিপ্পযুত্তাসঙ্খারিকভাৰং দীপেতি. ‘‘পটিপত্তি…পে… দিস্ৰা’’তি এত্তাৰতা পন সোমনস্সসহগতাদিভাৰস্স কারণং ৰুত্তন্তি. তেতি তে ঞাতকা, তে বালকাতি ৰা অত্থো. ‘‘সোমনস্সহেতূনং অভাৰং আগম্মা’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. মজ্ঝত্তারম্মণং তথারূপে চেতোভিসঙ্খারাদযোপি হি উপেক্খাসহগততায কারণমেৰাতি. চিত্তস্স সোমনস্সাভাৰে পুগ্গলস্সপি সোমনস্সরহিততা হোতীতি ‘‘চতূসুপি…পে… হোন্তী’’তি পুগ্গলাধিট্ঠানং কত্ৰা ৰুত্তং, সোমনস্সরহিতা হোন্তি পুঞ্ঞং করোন্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৰ’’ন্তিআদি নিগমনং.
ইমেসু পন অট্ঠসু ৰিঞ্ঞাণেসু সোমনস্সসহগততো উপেক্খাসহগতং বলৰতরং, ঞাণৰিপ্পযুত্ততো ঞাণসম্পযুত্তং, সসঙ্খারিকতো অসঙ্খারিকং সদিসং বলৰতরং. ৰিসদিসং পন ৰেদনাঞাণপ্পযোগৰসেন বলৰং, দুব্বলঞ্চ হোতি. সোমনস্সসহগততিহেতুকঅসঙ্খারিকতো হি উপেক্খাসহগততিহেতুকসসঙ্খারিকং বলৰতরং, উপেক্খাসহগতদুহেতুকঅসঙ্খারিকতো সোমনস্সসহগততিহেতুকঅসঙ্খারিকং বলৰতরং. ইতি চতুত্থচিত্ততো ততিযচিত্তং বলৰতরং, ততো অট্ঠমচিত্তং, ততো সত্তমচিত্তং, ততো দুতিযচিত্তং, ততো পঠমচিত্তং, ততো ছট্ঠচিত্তং, ততো পঞ্চমচিত্তন্তি এৰমিমেসং বলৰবলৰতরভাৰো ৰেদিতব্বো.
২৬. এৰং পাল়িযং আগতনযেন ৰেদনাঞাণপ্পযোগভেদতো অট্ঠৰিধতং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি অট্ঠকথাযং আগতপুঞ্ঞকিরিযাদীনং ৰসেনপি পভেদং দস্সেতুং ‘‘দস পুঞ্ঞক্রিযাদীন’’ন্তিআদি ৰুত্তং. আদি-সদ্দেন ছন্নং আরম্মণানং, চতুন্নং অধিপতীনং, তিণ্ণং কম্মানং, হীনাদিভেদস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেনেৰাহু –
‘‘কমেন পুঞ্ঞৰত্থূহি, গোচরাধিপতীহি চ;
কম্মহীনাদিতো চাপি, গণেয্য নযকোৰিদো’’তি.
২৭. ইদানি তথাপৰত্তমানস্স তস্স যো যো তেসং তেসং ৰসেন লব্ভমানো গণনপরিচ্ছেদো, তং সম্পিণ্ডিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘সত্তরস সহস্সানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থেৰং গণনা ৰেদিতব্বা – ইমানি তাৰ অট্ঠ ৰিঞ্ঞাণানি দসন্নং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থূনং ৰসেন পৰত্তনতো পচ্চেকং দস দসাতি কত্ৰা অসীতি চিত্তানি হোন্তি, তানি চ ছসু আরম্মণেসু পৰত্তনতো ছগ্গুণিতানি সাসীতিকানি চত্তারি সতানি হোন্তি, তানি চতুন্নং অধিপতীনং সহযোগৰসেন চতুগ্গুণিতানি সহস্সং, ৰীসাধিকানি চ নৰ সতানি হোন্তি, তানি চ কাযৰচীমনোসঙ্খাতানং তিণ্ণং কম্মানং ৰসেন তিগুণিতানি সসট্ঠিসত্তসতাধিকানি পঞ্চ সহস্সানি হোন্তি, তানি চ হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতো তিগুণিতানি সাসীতিকদ্ৰিসতাধিকানি সত্তরস সহস্সানি হোন্তীতি. ননু চ ঞাণৰিপ্পযুত্তচিত্তানং ৰীমংসাধিপতিসহযোগাভাৰতো অধিপতিৰসেন সহস্সং, সাসীতিকানি চ ছ সতানি হোন্তীতি তানি কম্মাদীনং ৰসেন সম্পিণ্ডিতানি ৰীসসতাধিকানি পন্নরস সহস্সানি ভৰন্তীতি? সচ্চমেতং, সোতপতিতৰসেন পন তং অনাদিযিত্ৰা অধিপতিগণনা গহিতাতি ন তস্স ৰসেন গণনহানি কতাতি দট্ঠব্বং.
ননু চ ‘‘সৰিপাকং কুসল’’ন্তি ৰুত্তং, তং পন কথং, কুহিং, কিং ফলতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তং পনা’’তিআদি. যস্মা তিহেতুকং কুসলং তিহেতুকং ৰা দুহেতুকং ৰা পটিসন্ধিং দেতি, নাহেতুকং পটিসন্ধিং দেতি. যদা চ তিহেতুকং পটিসন্ধিং জনেতি, তদা পৰত্তে সোল়স ৰিপাকানি অভিনিপ্ফাদেতি. যদা দ্ৰিহেতুকং, তদা দ্ৰাদস. দুহেতুকং পন দুহেতুকমহেতুকঞ্চ পটিসন্ধিং জনেতি, ন তিহেতুকং. যদা চ দুহেতুকং জনেতি, তদা পৰত্তিযং দ্ৰাদস. যদা অহেতুকং, তদা অট্ঠ. যে পন আগমনতো ৰিপাকস্স সঙ্খারভেদমিচ্ছন্তি, তেসং মতেন তিহেতুকং দ্ৰাদস, দস ৰা ৰিপচ্চতি, দুহেতুকং দস, অট্ঠ ৰা, তস্মা ৰুত্তং ‘‘যথানুরূপ’’ন্তি. নানাৰিধসম্পত্তিট্ঠানভাৰতো সোভনা, গন্তব্বতো গতি চাতি সুগতি, কামাৰচরভৰোৰ সুগতি কামাৰচরসুগতি. তস্সং কামাৰচরসুগতিযং. ভৰভোগসম্পত্তিন্তি এত্থ চ ভৰতীতি ভৰো, উপপত্তিভৰসঙ্খাতানং ৰিপাকক্খন্ধকটত্তারূপানমেতং গহণং, ভুঞ্জিতব্বতো ভোগো, পৰত্তিযং পটিলভিতব্বসম্পত্তি, ভৰোতি ৰা পটিসন্ধি, ভোগো সেসৰিপাককটত্তারূপেহি সহ পৰত্তিযং পটিলভিতব্বা সম্পত্তি, ভৰো চ ভোগো চ ভৰভোগো, তেযেৰ সম্পন্নভাৰতো সম্পত্তি, তেসং ৰা সম্পত্তি ভৰভোগসম্পত্তি, তং অভিনিপ্ফাদেতি, জনকৰসেন চ উপনিস্সযৰসেন চ সাধেতীতি অত্থো. এত্থ চ ভৰভোগসম্পত্তীনং নিরৰসেসতো লব্ভমানট্ঠানং সন্ধায ‘‘কামাৰচরসুগতিয’’ন্তি ৰুত্তং. সহেতুকৰিপাকৰজ্জং পন পৰত্তিৰিপাককটত্তারূপসভাৰং ভৰসম্পত্তিং, একচ্চভোগসম্পত্তিঞ্চ, ভোগসম্পদমেৰ ৰা অৰিসেসেন সুগতিযং দুগ্গতিযম্পি অভিনিপ্ফাদেতিযেৰ. নাগসুপণ্ণাদীনম্পি হিস্স দেৰসম্পত্তিসদিসং মনুঞ্ঞং ভোগজাতং, তব্বিসযানি চ ৰিপাকচিত্তানি, সুৰণ্ণতাসুস্সরতাদি চ তং সব্বং কামাৰচরকুসলস্সেৰ ফলং. ন হি অকুসলস্স ইট্ঠফলং অত্থি. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং অকুসলস্স ইট্ঠো কন্তো ৰিপাকো সংৰিজ্জতী’’তি.
কামাৰচরকুসলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
রূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা
ইদানি যস্মা কামাৰচরকুসলানন্তরং উদ্দিট্ঠস্স রূপাৰচরকুসলস্স নিদ্দেসাৰকাসো অনুপ্পত্তো, তস্মা তং দস্সনত্থং ‘‘ইতরেসূ’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইতরেসূতি যথাৰুত্তকামাৰচরকুসলতো ইতরেসু, রূপাৰচরাদীসূতি অত্থো. সৰত্থুকতো একৰিধং একন্তেন ৰত্থুসন্নিস্সিতত্তা. ন হি অরূপধাতুযং রূপাৰচরধম্মা লব্ভন্তি রূপৰিরাগভাৰনায নিব্বত্তত্তা পুন রূপাৰচরজ্ঝানসমাপত্তিযা অভাৰতো.
হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতোতি এত্থ পুব্বে ৰিয অধিপতীনং হীনাদিভাৰেহি ঝানস্স হীনাদিভাৰো যোজেতব্বো. অথ ৰা পটিলদ্ধমত্তমনাসেৰিতং হীনং পরিদুব্বলভাৰতো, নাতিসুভাৰিতং অপরিপুণ্ণৰসিভাৰং মজ্ঝিমং, অতিৰিয সুভাৰিতং পন সব্বসো পরিপুণ্ণৰসিভাৰং পণীতং. তথা উল়ারপুঞ্ঞফলকামতাৰসেন পৰত্তিতং হীনং, লোকিযাভিঞ্ঞত্থায পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, ৰিৰেককামতায অরিযভাৰে ঠিতেন পৰত্তিতং পণীতং. অত্তহিতায ৰা পৰত্তিতং হীনং, কেৰলং অলোভজ্ঝাসযেন পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, পরহিতায পৰত্তিতং পণীতং. ৰট্টজ্ঝাসযেন ৰা পৰত্তিতং হীনং, ৰিৰেকজ্ঝাসযেন পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, ৰিৰট্টজ্ঝাসযেন লোকুত্তরপাদকত্থং পৰত্তিতং পণীতং.
পটিপদাদিভেদতোতি দুক্খপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদীনং পটিপদাভিঞ্ঞানং ভেদেন. পটিপদাৰচনেনেৰ ৰা তদৰিনাভাৰতো অভিঞ্ঞাপি লব্ভতি. তথা হেত্থ পটিপদাচতুক্কন্তি ৰোহরন্তীতি আদি-সদ্দেন অধিপতিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো, তস্মা পটিপদাদিভেদতোতি পটিপদাভেদতো, অধিপতিভেদতো, আরম্মণভেদতো, হানভাগিযাদিভেদতোতি অত্থো. তত্থ পটিপদাভেদতো তাৰ দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি এৰং চতুব্বিধং হোতি. তত্থ দুক্খা পটিপদা অস্সাতি দুক্খপটিপদং. দন্ধা অভিঞ্ঞা অস্সাতি দন্ধাভিঞ্ঞং. এস নযো ‘‘দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞ’’ন্তিআদীসুপি.
তত্থ অপ্পহীননীৰরণস্স, অৰিক্খম্ভিতঝাননিকন্তিকস্স চ ঞাণকিচ্চস্স অপরিব্যত্ততায পরিনিট্ঠিতসকলপুব্বকিচ্চস্স ‘‘পথৰী পথৰী’’তি ৰা ‘‘আপো আপো’’তি ৰা এৰং পৰত্তপঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায যাৰ তস্স তস্স ঝানস্স উপচারুপ্পত্তিযা নীৰরণপ্পহানং, নিকন্তিৰিক্খম্ভনঞ্চ হোতি, তাৰ পৰত্তা পুব্বভাগভাৰনা পটিপদা নাম ‘‘পটিপজ্জতি ঝানং এতাযা’’তি কত্ৰা. পহীননীৰরণস্স, পন ৰিক্খম্ভিতঝাননিকন্তিকস্স চ ঞাণকিচ্চস্স পরিব্যত্তভাৰতো উপচারজ্ঝানং আদিং কত্ৰা যাৰ অপ্পনায উপ্পত্তি, তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা পুব্বভাগপঞ্ঞায ৰিসিট্ঠভাৰতো অভিঞ্ঞা নাম, তস্মা যো আদিতো কিলেসে ঝাননিকন্তিঞ্চ ৰিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, ৰিক্খম্ভিতকিলেসঝাননিকন্তি চ অপ্পনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স দুক্খপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞঞ্চ ঝানং হোতি. যো পন সসঙ্খারেন কিলেসাদিকে ৰিক্খম্ভেত্ৰা ন চিরেন অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স দুক্খপটিপদং, খিপ্পাভিঞ্ঞঞ্চ. যো কিলেসাদিকে ৰিক্খম্ভেন্তো সুখেন অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, অপ্পনাপরিৰাসং পন চিরাযতি, তস্স সুখপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞং. যো পন সুখেনেৰ কিলেসাদিকে ৰিক্খম্ভেত্ৰা সীঘমেৰ অপ্পনং পাপুণাতি, তস্স সুখপটিপদং, খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বং.
সো পনাযং পটিপদাভিঞ্ঞানং ভেদো কিলেসিন্দ্রিযাধিকারৰসেন ৰেদিতব্বো. যস্স হি রাগাদযো কিলেসা তিব্বা হোন্তি, সদ্ধাপঞ্চমকানি চ ইন্দ্রিযানি মুদূনি. যো চ সমথৰিপস্সনাসু অকতাধিকারো, তস্স পৰত্তঝানং দুক্খপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞঞ্চ হোতি. তস্স হি কিলেসসমুদাচারতিব্বতায নীৰরণৰিক্খম্ভনস্স কিচ্ছেন কসিরেন সমিজ্ঝনতো পটিপদা দুক্খা অসুখা, তস্সেৰ সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং মুদুতায অভিঞ্ঞাপি দন্ধা মন্দা অসীঘপ্পৰত্তিনী হোতি. ভৰন্তরে ৰা সমথে অকতাধিকারত্তা পটিপদা দুক্খা, ৰিপস্সনায অকতাধিকারত্তা অভিঞ্ঞাপি দন্ধা. যো পন ৰুত্তৰিপরীতো হোতি, তস্স কিলেসানং অতিব্বসমুদাচারতায, ইন্দ্রিযানঞ্চ তিখীণতায সমথৰিপস্সনাসু কতাধিকারতায যথাক্কমং সুখপটিপদা, খিপ্পাভিঞ্ঞা চ হোতি. ভৰন্তরে কতপরিচযস্স হি যথা পগুণং কত্ৰা ৰিস্সট্ঠগন্থো অপ্পমত্তকেন পযোগেন সুপ্পৰত্তি ৰাচুগ্গতো চ হোতি, এৰং ভাৰনা অপ্পকসিরেনেৰ ইজ্ঝতীতি. স্ৰাযং অকতো, কতো চ অধিকারো সমথনিস্সিতো পটিপদাযং ৰুত্তো সমাধিপ্পধানত্তা পটিপদায. ৰিপস্সনানিস্সিতো অভিঞ্ঞায ঞাণপ্পধানত্তা অপ্পনাযাতি দট্ঠব্বং.
যো পন তিব্বকিলেসো তিক্খিন্দ্রিযো ৰিপস্সনাযমেৰ ৰা কতাধিকারো হোতি, তস্স ৰুত্তনযেন দুক্খা পটিপদা, খিপ্পা পন অভিঞ্ঞা হোতি, তব্বিপরীতস্স সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতি. তস্মা কিলেসানং তিব্বমন্দভাৰতো, ইন্দ্রিযানং তিখিণমুদুভাৰতো, পুব্বপরিচযস্স চ সম্ভৰাসম্ভৰৰসেনাতি এৰং কিলেসিন্দ্রিযাধিকারৰসেন ইমাসং ভেদো ৰেদিতব্বো.
অপিচ যানি পরতো সপ্পাযাসপ্পাযানি, পলিবোধুপচ্ছেদাদীনি পুব্বকিচ্চানি, অপ্পনাকোসল্লানি চ আগমিস্সন্তি, তেসু যো উপচারাধিগমতো পুব্বে, পচ্ছা চ অসপ্পাযসেৰী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা, দন্ধা চ অভিঞ্ঞা হোতি. উভযত্থ সপ্পাযসেৰিনো সুখা পটিপদা, খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. যো পন ততো পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৰিত্ৰা অপরভাগে সপ্পাযসেৰী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা, খিপ্পা অভিঞ্ঞা. তব্বিপরীতস্স সুখা পটিপদা, দন্ধা অভিঞ্ঞা চ ৰেদিতব্বা.
তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিপুব্বকিচ্চং অসম্পাদেত্ৰা ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স সপরিপন্থতায দুক্খা পটিপদা, ৰিপরিযাযেন অপরিপন্থতায সুখা. অপ্পনাকোসল্লানি অসম্পাদেন্তস্স ঞাণস্স অৰিসদতায দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, সম্পাদেন্তস্স ৰিপরিযাযতো খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি. কিঞ্চ – তণ্হাৰিজ্জাতিভৰনৰসেন এতাসং ভেদো ৰেদিতব্বো. তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতি তস্সা সমাধিস্স উজুপটিপক্খত্তা সমথপটিপদায পরিপন্থকভাৰতো, অনভিভূতস্স তদভাৰতো সুখা. অৰিজ্জাভিভূতস্স চ তস্সা পঞ্ঞায উজুপটিপক্খভাৰতো দন্ধা অভিঞ্ঞা, ইতরস্স খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি. সো পনাযং পটিপদাভেদো কেৰলং সমথভাৰনাৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স, মগ্গাধিগমৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স পন নত্থি দুক্খপটিপদাদিভেদো. কেচি পন মগ্গৰসেনেৰ তস্স পটিপদাদিভেদং ৰণ্ণেন্তি ‘‘মগ্গস্স হি দুক্খপটিপদাদিভাৰে তস্মিং দুক্খপটিপদাদিক’’ন্তি.
অধিপতিভেদাদীসু পন ছন্দাধিপতেয্যং চিত্তাধিপতেয্যং ৰীরিযাধিপতেয্যং ৰীমংসাধিপতেয্যন্তি এৰং অধিপতিভেদতো, পরিত্তং পরিত্তারম্মণং, পরিত্তং অপ্পমাণারম্মণং, অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণন্তি এৰং আরম্মণভেদতো, হানভাগিযং ঠিতিভাগিযং ৰিসেসভাগিযং নিব্বেধভাগিযন্তি এৰং হানভাগিযাদিভেদতো চ চতুব্বিধতা ৰেদিতব্বা. তত্থ ‘‘ছন্দৰতো চে ঝানং নিব্বত্তিস্সতি, ময্হম্পি নিব্বত্তিস্সতী’’তি এৰং ছন্দং ধুরং কত্ৰা উপ্পন্নং ছন্দাধিপতেয্যং. এস নযো ‘‘চিত্তাধিপতেয্যা’’দীসুপি. অপ্পগুণং পন উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং অসক্কোন্তং পরিত্তং, সুপ্পসরাৰমত্তেসু অৰড্ঢিতারম্মণেসু নিব্বত্তং পরিত্তারম্মণং. ৰুত্তপটিপক্খতো পন যথাক্কমং অপ্পমাণারম্মণাদীনি ৰেদিতব্বানি. হানভাগিযাদিৰিসেসং সযমেৰ ৰক্খতি.
ঝানঙ্গযোগভেদতোতি কত্থচি পঞ্চ ঝানঙ্গানি, কত্থচি চত্তারি, কত্থচি তীণি, কত্থচি দ্ৰে, কত্থচি অপরানি দ্ৰেতি এৰং ঝানঙ্গানং সম্পযোগভেদতো. ননু চেত্থ কামাৰচরকুসলে ৰিয সঙ্খারভেদো কস্মা ন গহিতো. ইদম্পি হি কেৰলং সমথানুযোগৰসেন পটিলদ্ধং সসঙ্খারং, মগ্গাধিগমৰসেন পটিলদ্ধমসঙ্খারং, তস্মা ‘‘ঝানঙ্গসঙ্খারযোগভেদতো দসৰিধ’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি? নযিদমেৰং, মগ্গাধিগমৰসেন সত্তিতো পটিলদ্ধস্সাপি অপরভাগে পরিকম্মৰসেনেৰ উপ্পজ্জনতো, তস্মা সব্বস্সপি ঝানস্স পরিকম্মসঙ্খাতপুব্বাভিসঙ্খারেন ৰিনা কেৰলং অধিকারৰসেন অনুপ্পজ্জনতো ‘‘অসঙ্খার’’ন্তিপি ৰত্তুং ন সক্কা, অধিকারেন চ ৰিনা কেৰলং পরিকম্মাভিসঙ্খারেনেৰ অনুপ্পজ্জনতো ‘‘সসঙ্খার’’ন্তিপি ৰত্তুং ন সক্কাতি ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধতা চ ৰুত্তাতি.
কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো থিনমিদ্ধং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ৰিচিকিচ্ছাতি ইমানি পঞ্চ নীৰরণানি ৰিপ্পহীনানি এতস্সাতি কামচ্ছন্দ…পে… ৰিপ্পহীনং. ‘‘অগ্যাহিতো’’তি এত্থ আহিত-সদ্দস্স ৰিয ৰিপ্পহীন-সদ্দস্সেত্থ পরৰচনং দট্ঠব্বং. কামচ্ছন্দাদীহি ৰা ৰিপ্পহীনং ৰিসংযুত্তং তেসং পহাযকভাৰেনাতি কামচ্ছন্দ…পে… ৰিপ্পহীনং. তত্থ কামেতীতি কামো, ছন্দনট্ঠেন ছন্দো চাতি কামচ্ছন্দো, বহলকামরাগস্সেতং অধিৰচনং. ব্যাপাদাদীনমত্থং ৰক্খতি. যস্মা কামচ্ছন্দাদীসু অপ্পহীনেসু ঝানং নুপ্পজ্জতি, তস্মা তানিস্স পহানঙ্গানীতি ৰেদিতব্বানি. ননু অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা ইমিনা ঝানেন পহীযন্তি, অথ কস্মা পঞ্চেৰ পহানঙ্গৰসেন ৰুত্তানীতি? ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরত্তা. কামচ্ছন্দৰসেন হি নানাৰিসযপলোভিতং চিত্তং ন একত্তারম্মণে সমাধিযতি. কামচ্ছন্দাভিভূতং ৰা নানাৰিসযসমুপব্যূল়্হায কামধাতুযা পহানপটিপদং ন পটিপজ্জতি, ব্যাপাদেন চ আরম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন সমাহিতং পৰত্ততি, থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতং অৰূপসন্তমেৰ হুত্ৰা পরিব্ভমতি, ৰিচিকিচ্ছাউপহতং ঝানাধিগমপটিপদং নারোহতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো নু খো, ন নু খো, পথৰী পথৰী’’তিআদিনা পৰত্তমনসিকারেন ‘‘ঝানং সিযা নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা ৰিচিকিচ্ছন্তস্স ঝানাধিগমপটিপদায অসংসিজ্ঝনতো. যতো ৰক্খতি –
‘‘ভাগী অস্সমহং অদ্ধা, ইমায পটিপত্তিযা;
পৰিৰেকসুখস্সাতি, কত্ৰা উস্সাহমুত্তম’’ন্তি.
তস্মা সমাধিআদীনং উজুৰিপচ্চনীকভাৰেন ৰিসেসেন ঝানাধিগমস্স অন্তরাযকরণতো এতানেৰ পহানঙ্গানীতি ৰুত্তানি. হোতি চেত্থ –
‘‘পচ্চনীকা যতো পঞ্চ, সমাধাদীনমেত্থ হি;
ঝানন্তরাযিকা তস্মা, পহানঙ্গে নিযামিতা’’তি.
এৰমিদং পহানঙ্গৰসেন দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গৰসেন দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্ক…পে… সম্পযুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিতক্কাদযো ৰচনত্থলক্খণাদিৰসেন উপরি আগমিস্সন্তি. যস্মা পন ইমেসু উপ্পন্নেসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি, তেনস্স ইমানি সম্পযোগঙ্গানীতি ৰেদিতব্বানি, তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৰ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন নেমিআদিঅঙ্গসমুদাযে রথাদিৰোহারো হোতি, এৰং ঝানঙ্গসমুদাযে ঝানৰোহারো. ৰুত্তম্পি হেতং ৰিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৰিভ. ৫৬৯). কস্মা পন অঞ্ঞেসুপি ফস্সাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু ইমানিযেৰ পঞ্চ ঝানঙ্গৰসেন ৰুত্তানীতি? ৰুচ্চতে – উপনিজ্ঝানকিচ্চৰন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৰতো চ. ৰিতক্কো হি আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি, ৰিচারো অনুবন্ধতি. এৰং ঝানাধিগমস্স ৰিসেসপচ্চযভূতেহি তেহি অৰিক্খেপায সমাদহিতপযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসমুট্ঠানা পীতি পীণনং, সুখঞ্চ উপব্রূহনং করোতি. অথ নং সসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিরোপনানুবন্ধনপীণনউপব্রূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা সমাধানকিচ্চেন অত্তানং অনুৰত্তাপেন্তী একত্তারম্মণে সমং, সম্মা চ আধিযতি, ইন্দ্রিযসমতাৰসেন সমং, পটিপক্খধম্মানং দূরীভাৰেন লীনুদ্ধচ্চাভাৰেন সম্মা চ ঠপেতীতি এৰমেতেসমেৰ উপনিজ্ঝানকিচ্চং আৰেণিকং. কামচ্ছন্দাদিপটিপক্খভাৰেন পন সযমেৰ ৰক্খতি. এৰং উপনিজ্ঝানকিচ্চৰন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৰতো চ ইমেযেৰ পঞ্চ ঝানঙ্গভাৰেন ৰৰত্থিতাতি. যথাহু –
‘‘উপনিজ্ঝানকিচ্চত্তা, কামাদিপটিপক্খতো;
সন্তেসুপি চ অঞ্ঞেসু, পঞ্চেৰ ঝানসঞ্ঞিতা’’তি.
দেসনাক্কমতো, মহগ্গতধম্মেসু পঠমং অধিগন্তব্বতো চ পঠমং, পঠমং সমাপজ্জিতব্বন্তিপি পঠমন্তি ৰদন্তি. তং পন ন একন্তলক্খণং ঝানপটিলোমাদিৰসেন সমাপজ্জনে অসম্ভৰতো.
পুরিমপচ্ছিমচিত্তেসু উপ্পজ্জমানস্সাপি অপ্পনাক্খণে অনুপ্পজ্জনতো ৰিতক্কো ৰিপ্পহীনো এতস্স, ততো ৰা এতং ৰিপ্পহীনন্তি ৰিতক্কৰিপ্পহীনং. ভাৰনায হি পহীনত্তা ৰিতক্কো ঝানক্খণে নুপ্পজ্জতি. অসংকিলিট্ঠসভাৰত্তা পন উপচারভাৰনায চ তং পহাতুং অসমত্থভাৰতো পুরিমভাগে, পচ্ছাভাগে চ অপচ্চনীকচিত্তপ্পৰত্তিতো উপ্পজ্জতিযেৰাতি.
ননু চ ‘‘অসংকিলিট্ঠসভাৰত্তা’’তি ৰুত্তং, অথ কথং ঝানেন এস পহীযতি? ন হি কুসলেহি অসংকিলিট্ঠধম্মস্স পহানং অত্থি রাগাদিসংকিলিট্ঠানং পাপধম্মানমেতস্স উজুপটিপক্খভাৰতোতি? ৰুচ্চতে – অসংকিলিট্ঠসভাৰস্সাপি এতস্স ওল়ারিকতায দুব্বলভাৰতো ঝানক্খণে অনুপ্পত্তিসভাৰাপাদনত্থং তত্থ নিকন্তিৰিক্খম্ভনৰসেন দুতিযজ্ঝানভাৰনা হোতীতি তস্সা বলেন তং ঝানক্খণে অনুপ্পজ্জন্তং নিকন্তিৰিক্খম্ভনৰসেন ৰা ৰিক্খম্ভিতং পহীনং নাম হোতি. যদি এৰং উপচারেনপি নিকন্তি ৰিক্খম্ভীযতীতি তত্থপিস্স পহানং সিযা, যথা পঠমজ্ঝানস্স উপচারে নীৰরণানীতি? নযিদমেৰং, নীৰরণপ্পহানস্স ৰিয ৰিতক্কারম্মণিকনিকন্তি ৰিক্খম্ভনস্স উপচারেন সাতিসযং অনিপ্ফজ্জনতো. সাতিসযঞ্হি তত্থ নিকন্তিপ্পহানং অপ্পনায এৰ হোতি, তস্মা যদৰোচুম্হা ‘‘উপচারভাৰনায চ তং পহাতুং অসমত্থভাৰতো’’তি, তং সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘ৰিচারৰিপ্পহীন’’ন্তিআদীসুপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো দট্ঠব্বো. দুতিযজ্ঝানেযেৰ পহীনস্স ৰিতক্কস্স ইধ অপ্পৰত্তিমত্তদস্সনত্থং ‘‘ৰিতক্কৰিচারৰিপ্পহীন’’ন্তি ৰিতক্ক-গ্গহণং কতং. এৰং ‘‘ৰিতক্কৰিচারপীতিৰিপ্পহীন’’ন্তিআদীসুপি.
যথাসম্ভৰন্তি পথৰীকসিণাদীসু যং যং আরম্মণং যস্স যস্স সম্ভৰতি, তদনতিক্কমতো. কসিণানাপানেসু হি পঞ্চেৰ ঝানানি পৰত্তন্তি, অসুভকাযগতাসতীসু পঠমজ্ঝানং, অনুপেক্খাব্রহ্মৰিহারেসু পঞ্চমজ্ঝানৰজ্জানি, উপেক্খাব্রহ্মৰিহারে পঞ্চমজ্ঝানন্তি.
পথৰীকসিণাদীসূতি এত্থ আদি-গ্গহণেন কেৰলং আপোকসিণাদীনমেৰ, অথ খো অসুভাদীনম্পি অপ্পনাৰহকম্মট্ঠানানং সঙ্গহোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ অভিভাযতনৰিমোক্খঝানানি পৰত্তাকারমত্ততো ভিন্নানি, আরম্মণতো পন কসিণাযতনানেৰ হোন্তীতি কসিণাযতনঝানেহেৰ তানি সঙ্গহিতানি. ‘‘যথাসম্ভৰং…পে… অনেকৰিধ’’ন্তি ৰা ৰচনেন রূপাৰচরজ্ঝানে সব্বোপি লব্ভমানকভেদো সঙ্গহিতোতি অভিভাযতনৰিমোক্খঝানানি ৰিসুং ন ৰুত্তানি, তানি পন সরূপতো এৰং ৰেদিতব্বানি.
তত্থ ঞাণুত্তরস্স যোগাৰচরস্স পথৰীকসিণাদিআরম্মণং অভিভৰিত্ৰা ‘‘ন মেত্থ অপ্পনানিব্বত্তনে ভারো’’তি পটিপন্নস্স নিমিত্তুপ্পত্তিতো উদ্ধং দুতিযততিযৰীথিযং, চতুত্থপঞ্চমৰীথিযং ৰা পটিলদ্ধং ঝানং অভিভাযতনং নাম. তঞ্হি আরম্মণং অভিভৰতীতি অভিভূ, যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানতায, মনাযতনধম্মাযতনপরিযাপন্নতায ৰা আযতনন্তি অভিভাযতনং, অভিভৰিতব্বং ৰা অভিভূ, আলম্বণং, তং আযতনমস্সাতি অভিভাযতনং. অথ ৰা আলম্বণাভিভৰনতোযেৰ অভিভূ, পরিকম্মং, ঞাণং ৰা, তং আযতনং কারণমস্সাতি অভিভাযতনং. পরিকম্মং, ঞাণং ৰা আলম্বণং অভিভৰিত্ৰা পৰত্তমানং উপচারুপ্পত্তিতো পঞ্চমৰীথিমনতিক্কমিত্ৰা অপ্পনং নিব্বত্তেতি. পঞ্চমৰীথিতো পরং নিব্বত্তং পন অভিভৰিতুকামতায নিব্বত্তিতম্পি অভিভাযতনং নাম ন হোতি. সামঞ্ঞগতিযা পন কসিণাযতনমেৰ হোতি. ইমমেৰ হি সীঘতরপ্পৰত্তিং সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘তানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) ৰুত্তং. ননু চ অট্ঠকথাযং যথারুতৰসেনেৰ অত্থো কস্মা ন গয্হতি. ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) হি ৰুত্তত্তা নিমিত্তুপ্পত্তিযা সহুপ্পন্নং ঝানমভিভাযতনন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি? নযিদমেৰং, নিমিত্তুপ্পাদেন সহ অপ্পনায অসম্ভৰতো. নিমিত্তুপ্পাদোতি হি ইধ পটিভাগনিমিত্তস্স উপ্পত্তি তদারম্মণস্স ৰা উপচারজ্ঝানস্স, কিং তাৰ পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিযা সহ অপ্পনায নিব্বত্তি উপচারজ্ঝানে অসতি তস্সা অসম্ভৰতো, নাপি উপচারজ্ঝানেন সহ একৰীথিযং নিব্বত্তি তস্সা উপচারভাৰনাপবন্ধসেৰিতব্বভাৰেন তদা অসম্ভৰতো, তস্মা নাতিচিরাযনপ্পৰত্তিদস্সনত্থং সমীপিম্হি সমীপকারীযূপচারেন অট্ঠকথাযং তথা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যদি নিমিত্তুপ্পত্তিতো নাতিচিরপ্পৰত্তমভিভাযতনং, কথং তস্স দন্ধাভিঞ্ঞাখিপ্পাভিঞ্ঞাভেদো পাল়িযং ৰুত্তোতি? ৰুচ্চতে – চতুত্থপঞ্চমজৰনৰীথিযং উপ্পন্নং চিরকালনিব্বত্তিতায দন্ধাভিঞ্ঞং, দুতিযততিযৰীথিযং উপ্পন্নং তব্বিপরীতলক্খণতায খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি. কেচি পন ‘‘অভিভাযতনং নাম ৰসিভাৰপ্পত্তমেৰ, নেতর’’ন্তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, ৰসিভাৰপ্পত্তিযা নিমিত্তুপ্পত্তিতো দূরতরভাৰেন ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতী’’তি অট্ঠকথাৰচনেন সহ ৰিরুজ্ঝনতো.
অপিচ ৰসিভাৰপ্পত্তং ঝানং অভিভৰনকারণনিরপেক্খং ৰসিভাৰবলেনেৰ সক্কচ্চং সমাপজ্জিতুং ন সক্কাতি ন তং অভিভাযতনং নাম হোতি, তস্মা অপ্পত্তৰসিভাৰা পঠমুপ্পন্নাযেৰ অভিভাযতনন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. যদি এৰং কথং ‘‘অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তি (ধ. স. ২১২-২১৩) অভিভাযতনদেসনাযং ৰুত্তং. ৰসিভাৰপ্পত্তঞ্হি ঝানং অপ্পমাণন্তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ উপ্পন্নমত্তত্তা পরিত্তমেৰাতি? নাযং দোসো. পঠমং অভিভাযতনৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানং পচ্ছা ৰসিভাৰপ্পত্তম্পি অভিভাযতননামমেৰ লভতীতি ৰসিভাৰপ্পত্তমভিভাযতনং অপ্পমাণং, ইতরং পরিত্তং.