২. দুতিযো পরিচ্ছেদো

চেতসিকনিদ্দেসৰণ্ণনা

৬৭. এত্তাৰতা চ চিত্তং চেতসিকং রূপং নিব্বানন্তি এৰং উদ্দিট্ঠেসু চতূসু ধম্মেসু চিত্তং তাৰ জাতিভূমিসম্পযোগপ্পৰত্তাকারাদিৰসেন ৰিভাগেন নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি তদনন্তরং উদ্দিট্ঠে চেতসিকধম্মে নিদ্দিসিতুং ‘‘চিত্তানন্তরমুদ্দিট্ঠা’’তিআদি আরদ্ধং. ৰিভাজনন্তি জাতিভূমিআদিৰসেন ৰিভাগং, তেসু তেসু চিত্তেসু যথারহং সম্পযোগৰসেন ৰিসুং ৰিসুং ভাজনঞ্চ.

কতমে পন চেতসিকা, যেসং ৰিভাজনং ৰুচ্চতীতি তে সহ নিব্বচনেন সরূপতো দস্সেতুং ‘‘তত্থ চিত্তসম্পযুত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘চিত্তসম্পযুত্তা’’তি ইদং চেতসিকলক্খণদস্সনং. তেন যে চিত্তেন সহ সম্পযোগলক্খণেন যুত্তা, তেযেৰ চেতসিকাতি দস্সেতি. কিং পন তং সম্পযোগলক্খণন্তি? একুপ্পাদএকনিরোধএকৰত্থুকএকারম্মণসঙ্খাতা পকারা. সমং পকারেহি যুত্তাতি হি সম্পযুত্তা. তত্থ যদি একুপ্পাদতামত্তেনেৰ চ সম্পযুত্ততা অধিপ্পেতা, সহুপ্পত্তিকানং রূপারূপধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিরোধ-গ্গহণং. এৰম্পি অৰিনিব্ভোগরূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একৰত্থুক-গ্গহণং. এৰম্পি ‘‘অৰিনিব্ভোগরূপেসু একং মহাভূতং সেসমহাভূতোপাদারূপানং নিস্সযপচ্চযো হোতীতি তস্মা তানি একৰত্থুকানীতি, চক্খাদীনং নিস্সযভূতানি ৰা ভূতানি একং ৰত্থু এতেসু নিস্সিতন্তি একৰত্থুকানী’’তি কপ্পেন্তস্স তেসং সম্পযুত্ততাপত্তি সিযাতি তন্নিৰারণত্থং একারম্মণ-গ্গহণং.

পটিলোমতো ৰা ‘‘একারম্মণা’’তি ৰুত্তে একৰীথিযং পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পটিচ্ছনাদীনং, নানাৰীথিযং পরসন্তানে চ একস্মিং আরম্মণে উপ্পজ্জমানানং ভিন্নৰত্থুকানং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একৰত্থুক-গ্গহণং. এৰম্পি মরণাসন্নৰীথিযং সম্পটিচ্ছনসন্তীরণাদীনং সম্পযুত্ততা আপজ্জেয্যাতি একনিরোধ-গ্গহণং. কিং পন নানুপ্পাদাপি এৰং তিৰিধলক্খণা হোন্তি, অথ একুপ্পাদা এৰাতি ৰিচারণায একুপ্পাদা এৰ এৰং তিৰিধলক্খণা হোন্তীতি দস্সনত্থং ‘‘একুপ্পাদা’’তি ৰুত্তং. ইতি ইমেহি চতূহি সম্পযোগলক্খণেহি যে চিত্তসম্পযুত্তা, তে চেতসিকা নামাতি এৰং চেতসিকলক্খণং ঠপিতং হোতি. কথং পনেতে চেতসিকা নামাতি আহ ‘‘চিত্তে ভৰা’’তি. ‘‘চেতসি ভৰা চেতসিকা’’তি ৰত্তব্বে চিত্ত-সদ্দস্সপি চেতো-সদ্দেন সহ সমানত্থতায অত্থমত্তং দস্সেতুং ‘‘চিত্তে ভৰা চেতসিকা’’তি ৰুত্তং.

নিযতাতি নিযতুপ্পত্তিকা, করুণামুদিতাদযো ৰিয কদাচি অনুপ্পজ্জিত্ৰা যদা যদা তং চিত্তং উপ্পজ্জতি, তদা তদাৰ তেন অৰিনিভুত্তা হুত্ৰা জাযমানাতি অত্থো. সরূপেন আগতাতি ছন্দাদযো ৰিয ‘‘যে ৰা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অরূপিনো ধম্মা’’তি এৰং যেৰাপনকৰসেন অনাগন্ত্ৰা ‘‘ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) সরূপেনেৰ পাল়িযং আগতা. যেৰাপনাতি এৰং দেসনা এতেসন্তি যেৰাপনকা. একূনতিংস ধম্মাতি কিচ্চভেদং অনামসিত্ৰা কেৰলং অসম্ভিন্নধম্মৰসেনেৰ একেনূনা তিংস ধম্মা. পাল়িযং পন চিত্তেন সহ তিংস ধম্মে গহেত্ৰা তেসং কিচ্চভেদতো গহণেন ছপ্পঞ্ঞাস ধম্মা ৰুত্তা. সেয্যথিদন্তি সরূপপুচ্ছা. ফস্সো…পে… চিত্তুজুকতাতি যথাপুচ্ছিতানং সরূপদস্সনং. ইতি-সদ্দো পরিসমাপনে, নিদস্সনে ৰা. পুন তেত্তিংস হোন্তীতি সম্বন্ধো. তেত্তিংস হোন্তীতি তেযেৰ একূনতিংস ধম্মাতি অধিপ্পাযো.

‘‘কদাচি উপ্পজ্জন্তী’’তি ৰুত্তং, তং কথং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘ইমেসূ’’তিআদি. করুণামুদিতাৰসেনাতি পঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায গোত্রভুপরিযোসানপ্পৰত্তিতকরুণামুদিতাপরিকম্মৰসেন. করুণাপুব্বভাগোতি করুণায পুব্বভাগো, পরিকম্মপ্পনাৰসেন পৰত্তকরুণাভাৰনায অপ্পনাকোট্ঠাসতো পুরিমকোট্ঠাসো, পঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায গোত্রভুপরিযোসানপ্পৰত্তপরিকম্মকোট্ঠাসো হুত্ৰাতি অত্থো. এৰং ‘‘মুদিতাপুব্বভাগো’’তি এত্থাপি. ভাগ-সদ্দস্স দ্রব্যৰুত্তিতায তপ্পুরিসস্স চ উত্তরপদত্থপ্পধানতায ‘‘করুণাপুব্বভাগো’’তিআদিনা পুল্লিঙ্গেন ৰুত্তং. এত-সদ্দস্স পন গুণৰুত্তিতায গুণৰিসেসৰতি ৰত্তমানো তস্স লিঙ্গৰসেন পরিণমতীতি করুণামুদিতাপেক্খায ‘‘এতা’’তি ইত্থিলিঙ্গৰসেন ৰুত্তন্তি. ন পনেকতো উপ্পজ্জন্তি, কিঞ্চরহি ৰিসুং ৰিসুংযেৰাতি অত্থো. তেনেৰ হি ‘‘করুণাপুব্বভাগো ৰা মুদিতাপুব্বভাগো ৰা’’তি ৰিকপ্পো ৰুত্তোতি. কস্মা পনেতা দ্ৰে একতো নুপ্পজ্জন্তীতি? ভিন্নারম্মণত্তা. করুণা হি দুক্খিতসত্তে আরব্ভ তেসং দুক্খাপনযনকামতাৰসেন পৰত্ততি, মুদিতা সুখিতসত্তে আরব্ভ তেসং সুখানুমোদনৰসেন, তস্মা উভিন্নম্পি ভিন্নৰিসযত্তা ন একস্মিং চিত্তে উপ্পত্তি সম্ভৰতীতি. মিচ্ছাকম্মন্তাদীহীতি আদি-সদ্দেন মিচ্ছাৰাচামিচ্ছাজীৰানং গহণং. সম্মাকম্মন্তাদীনি পরিপূরেন্তীতি সম্মাকম্মন্তসম্মাৰাচাসম্মাআজীৰানি পরিপূরেন্তি. কো ৰিরতীতি তীসু একা ৰিরতি উপ্পজ্জতি, সম্মাকম্মন্তং পূরেন্তী পঠমা, সম্মাৰাচং পূরেন্তী দুতিযা, সম্মাআজীৰং পূরেন্তী ততিযা ৰিরতি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. করুণামুদিতাহি সহ ন উপ্পজ্জন্তি তাসং পঞ্ঞত্তারম্মণত্তা, ৰিরতিযা চ একন্তপরিত্তারম্মণত্তা. অঞ্ঞমঞ্ঞেন চ ন উপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞস্সপি ভিন্নৰিসযত্তা. মিচ্ছাকম্মন্তাদীনঞ্হি আরম্মণানেৰ যথাক্কমং সম্মাকম্মন্তাদীনং আরম্মণানি ততো ৰিরতিভাৰতো. এতেসূতি ইমেসু পঞ্চসু.

৬৮. ৰিরতীনম্পি সঙ্গহণত্থং ‘‘করুণামুদিতাদীসূ’’তি ৰত্তব্বে গাথাবন্ধসুখত্থং আদি-সদ্দলোপৰসেন ‘‘করুণামুদিতাসূ’’তি ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘একেনা’’তি, ইতরথা ‘‘একাযা’’তি ৰত্তব্বন্তি.

৬৯-৭১. কিং পনেত্থ কারণং, চতূসু ব্রহ্মৰিহারেসু দ্ৰে ইধ নিদ্দিট্ঠা, ন ইতরাতি চোদেন্তো আহ ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি. উপেক্খা চ ন উদ্ধটাতি সম্বন্ধো. নৰহি লোকুত্তরধম্মেহি জনং রঞ্জেতীতি ধম্মরাজা. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকত্থেহি সদেৰকং লোকং অনুসাসতীতি সত্থা. অব্যাপাদেন মেত্তা গহিতা তস্সেৰ হিতাকারপ্পৰত্তিকালে মেত্তাভাৰূপগমনতো. তেনেৰ হেস ‘‘মেত্তা মেত্তাযনা’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠো. তত্রমজ্ঝত্ততায উপেক্খা গহিতা তাযেৰ সত্তেসু মজ্ঝত্তাকারপ্পৰত্তায উপেক্খাব্রহ্মৰিহারভাৰতো. আদিচ্চেন সহ সমানগোত্ততায, অরিযসাৰকভাৰেন ৰা তস্স ভগৰতো পুত্ততায আদিচ্চো বন্ধু ইমস্স, আদিচ্চস্স ৰা বন্ধূতি আদিচ্চবন্ধু.

৭২. রাসিন্তি ফস্সপঞ্চকাদিসত্তরসরাসিং. পঠমমহাচিত্তুপ্পাদৰসেন হি –

‘‘ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতি, সঞ্ঞা হোতি, চেতনা হোতি, চিত্তং হোতি, ৰিতক্কো হোতি, ৰিচারো হোতি, পীতি হোতি, সুখং হোতি, চিত্তস্সেকগ্গতা হোতি, সদ্ধিন্দ্রিযং হোতি, ৰীরিযিন্দ্রিযং হোতি, সতিন্দ্রিযং হোতি, সমাধিন্দ্রিযং হোতি, পঞ্ঞিন্দ্রিযং হোতি, মনিন্দ্রিযং হোতি, সোমনস্সিন্দ্রিযং হোতি, জীৰিতিন্দ্রিযং হোতি, সম্মাদিট্ঠি হোতি, সম্মাসঙ্কপ্পো হোতি, সম্মাৰাযামো হোতি, সম্মাসতি হোতি, সম্মাসমাধি হোতি, সদ্ধাবলং হোতি, ৰীরিযবলং হোতি, সতিবলং হোতি, সমাধিবলং হোতি, পঞ্ঞাবলং হোতি, হিরিবলং হোতি, ওত্তপ্পবলং হোতি, অলোভো হোতি, অদোসো হোতি, অমোহো হোতি, অনভিজ্ঝা হোতি, অব্যাপাদো হোতি, সম্মাদিট্ঠি হোতি, হিরী হোতি, ওত্তপ্পং হোতি, কাযপস্সদ্ধি হোতি, চিত্তপস্সদ্ধি হোতি, কাযলহুতা হোতি, চিত্তলহুতা হোতি, কাযমুদুতা হোতি, চিত্তমুদুতা হোতি, কাযকম্মঞ্ঞতা হোতি, চিত্তকম্মঞ্ঞতা হোতি, কাযপাগুঞ্ঞতা হোতি, চিত্তপাগুঞ্ঞতা হোতি, কাযুজুকতা হোতি, চিত্তুজুকতা হোতি, সতি হোতি, সম্পজঞ্ঞং হোতি, সমথো হোতি, ৰিপস্সনা হোতি, পগ্গাহো হোতি, অৰিক্খেপো হোতী’’তি (ধ. স. ১) –

এৰং ধম্মুদ্ধারং করোন্তেন ভগৰতা ফস্সাদযো তিংস ধম্মে ছপ্পঞ্ঞাস কত্ৰা ফস্সপঞ্চকরাসি ঝানপঞ্চকরাসি ইন্দ্রিযট্ঠকরাসি মগ্গপঞ্চকরাসি বলসত্তকরাসি হেতুত্তিকরাসি কম্মপথতিকরাসি লোকপালদুকরাসি ছযুগল়দুকরাসি উপকারদুকরাসি যুগনন্ধদুকরাসি ৰীরিযসমথদুকরাসীতি সত্তরসন্নং রাসীনং ৰসেন ৰিভাগো কতো.

কথং? এতেসুপি চিত্তং তাৰ ফস্সপঞ্চকং পত্ৰা ‘‘চিত্তং হোতী’’তি ৰুত্তং, ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ‘‘মনিন্দ্রিয’’ন্তি. ৰিতক্কো ঝানঙ্গানি পত্ৰা ‘‘ৰিতক্কো হোতী’’তি ৰুত্তো, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা ‘‘সম্মাসঙ্কপ্পো’’তি. সদ্ধা ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ‘‘সদ্ধিন্দ্রিযং হোতী’’তি ৰুত্তা, বলানি পত্ৰা ‘‘সদ্ধাবল’’ন্তি. হিরী বলানি পত্ৰা ‘‘হিরিবলং হোতী’’তি ৰুত্তা, লোকপালদুকং পত্ৰা ‘‘হিরী’’তি. ওত্তপ্পেপি এসেৰ নযো. অলোভো মূলং পত্ৰা ‘‘অলোভো হোতী’’তি ৰুত্তো, কম্মপথং পত্ৰা ‘‘অনভিজ্ঝা’’তি. অদোসো মূলং পত্ৰা ‘‘অদোসো হোতী’’তি ৰুত্তো, কম্মপথং পত্ৰা ‘‘অব্যাপাদো’’তি. ইমে সত্ত দ্ৰীসু ঠানেসু ৰিভত্তা. ৰেদনা পন ফস্সপঞ্চকং পত্ৰা ‘‘ৰেদনা হোতী’’তি ৰুত্তা, ঝানঙ্গানি পত্ৰা ‘‘সুখ’’ন্তি, ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ‘‘সোমনস্সিন্দ্রিয’’ন্তি. এৰমযং একো ধম্মো তীসু ঠানেসু ৰিভত্তো. ৰীরিযং পন ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ‘‘ৰীরিযিন্দ্রিযং হোতী’’তি ৰুত্তং, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা ‘‘সম্মাৰাযামো’’তি, বলানি পত্ৰা ‘‘ৰীরিযবল’’ন্তি, ৰীরিযসমথং পত্ৰা ‘‘পগ্গাহো’’তি. সতিপি ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ‘‘সতিন্দ্রিযং হোতী’’তি ৰুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা ‘‘সম্মাসতী’’তি, বলানি পত্ৰা ‘‘সতিবল’’ন্তি, উপকারদুকং পত্ৰা ‘‘সতি হোতী’’তি. এৰং ইমে দ্ৰে ধম্মা চতূসু ঠানেসু ৰিভত্তা. সমাধি পন ঝানঙ্গানি পত্ৰা ‘‘চিত্তস্সেকগ্গতা হোতী’’তি ৰুত্তো, ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ‘‘সমাধিন্দ্রিয’’ন্তি, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা ‘‘সম্মাসমাধী’’তি, বলানি পত্ৰা ‘‘সমাধিবল’’ন্তি, যুগনন্ধদুকং পত্ৰা ‘‘সমথো’’তি, ৰীরিযসমথং পত্ৰা ‘‘অৰিক্খেপো হোতী’’তি. এৰমযং একো ধম্মো ছসু ঠানেসু ৰিভত্তো. পঞ্ঞা পন ইন্দ্রিযানি পত্ৰা ‘‘পঞ্ঞিন্দ্রিযং হোতী’’তি ৰুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৰা ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি, বলানি পত্ৰা ‘‘পঞ্ঞাবল’’ন্তি, মূলানি পত্ৰা ‘‘অমোহো’’তি, কম্মপথং পত্ৰা ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি, উপকারদুকং পত্ৰা ‘‘সম্পজঞ্ঞ’’ন্তি, যুগনন্ধদুকং পত্ৰা ‘‘ৰিপস্সনা’’তি. এৰমযং একো ধম্মো সত্তসু ঠানেসু ৰিভত্তোতি এৰমেতে দ্ৰাদস ধম্মা ইন্দ্রিযাদিতংতংকিচ্চৰন্ততায দ্ৰিট্ঠানিকাদিভেদেন সত্তরসসু রাসীসু ৰিভত্তা. ইতরে অট্ঠারস কিচ্চৰসেন ভেদাভাৰতো একট্ঠানিকাযেৰাতি ইমেসু সত্তরসসু রাসীসু যেৰাপনকধম্মা একরাসিম্পি ন ভজন্তি তংতংকিচ্চভাৰতোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘রাসিং ভজন্তি না’’তি.

ননু চেতে কিঞ্চাপি সেসরাসযো ন ভজন্তি তেসং সদিসকিচ্চসঙ্গহৰসেন ঠিতত্তা. ফস্সপঞ্চকরাসি পন খন্ধসঙ্গহৰসেনেৰ ঠপিতোতি চেতনায ৰিয নেসং সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহতো তত্থ সমৰরোধো যুত্তোতি? তং ন, খন্ধসঙ্গহৰসেন ঠপিতোপি হি ফস্সপঞ্চকরাসি সব্বচিত্তসাধারণধম্মে সঙ্গহেত্ৰা ঠপিতোতি ছন্দাদীনং তিণ্ণং পকিণ্ণকৰসেন উপ্পজ্জমানানং সব্বচিত্তসাধারণতায অভাৰতো, মনসিকারস্স চ সতিপি সব্বচিত্তসাধারণত্তে নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহাভাৰতো ন এতেসং ফস্সপঞ্চকরাসিভজনম্পি যুত্তন্তি. কস্মা পন মনসিকারস্স নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহাভাৰোতি? ৰুচ্চতে – ঠপেত্ৰা চেতনং সেসধম্মানং সকসককিচ্চেসুপি পরাধীনভাৰেন পৰত্তনতো অভিসঙ্খরণলক্খণং নিপ্পরিযাযতো ন লব্ভতি. যদি লভেয্য, চিত্তেকগ্গতাজীৰিতিন্দ্রিযানং সব্বচিত্তসাধারণত্তা ৰেদনাৰিঞ্ঞাণানি ৰিয তানি ফস্সপঞ্চকে ৰত্তব্বানি সিযুং, ন পনেৰং ৰুত্তা, তস্মা ঠপেত্ৰা চেতনং সেসধম্মানং অভিসঙ্খরণলক্খণং নিপ্পরিযাযতো ন লব্ভতীতি ন তেসং নিপ্পরিযাযতো খন্ধসঙ্গহো লব্ভতি. চেতনাযযেৰ পন সকিচ্চপরকিচ্চসাধনৰসেন পৰত্তনতো নিপ্পরিযাযতো অভিসঙ্খরণলক্খণস্স অত্থিতায খন্ধসঙ্গহো লব্ভতীতি. যদি এৰং কথং ফস্সো ফস্সপঞ্চকে ৰুত্তোতি? ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা (ৰিভ. ২২৫), ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতী’’তিআদিৰচনতো (সং. নি. ৪.৯৩) ৰেদনা সঞ্ঞা চেতনা ৰিঞ্ঞাণন্তি ইমেসং অরূপক্খন্ধানং উদ্দেসট্ঠানে ঠত্ৰা তেসং পচ্চযস্সপি উদ্দিসিতুকামতায ফস্সো তত্থ ৰুত্তো. দুব্বলাতি সকৰিসযেপি পরাযত্তভাৰেনেৰ পৰত্তনতো দুব্বলা. অধিমোক্খো হি সমাধিস্স পরিব্যত্তভাৰে পরিব্যত্তভাৰতো সমাধাযত্তৰুত্তি, মনসিকারোপি চেতনায পরিব্যত্তভাৰতো চেতনাযত্তৰুত্তীতি পরাযত্তাৰ তে হোন্তি.

৭৩. মনসী চ কারোতি মনসিকারো চ. মনসিকারসদ্দস্স হি অত্থমত্তসন্দস্সনৰসেন গাথাবন্ধসুখত্থং অসমাসনিদ্দেসো, দীঘকরণং, মজ্ঝে চ চ-সদ্দৰচনন্তি. তেন মুনিৰরেনাতি সম্বন্ধো.

৭৪-৮০. পঠমাভিনিপাতত্তাতি আরম্মণে ফুসনৰসেন পঠমমেৰ অভিনিপতনতো. সব্বেপি চেতসিকা চিত্তাযত্তা চিত্তকিরিযভাৰেন ৰুচ্চন্তীতি ‘‘চিত্তস্সা’’তি ৰুত্তং. কিরাতি অরুচিসূচনং. এৰং মহাসংঘিকমতং দস্সেত্ৰা ইদানি তমেৰ ৰিত্থারেতুং ‘‘ফুসিত্ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. মহাসংঘিকা হি ‘‘পঠমং ফস্সো আরম্মণং ফুসতি, অথ তেন ফুট্ঠং দুতিযং ৰেদনা ৰেদিযতি, এৰং এতেহি ফুট্ঠৰেদিতং ততিযং সঞ্ঞা সঞ্জানাতি, তেহি পন ফুট্ঠৰেদিতসঞ্ঞাতে চতুত্থং চেতনায সম্পযুত্তধম্মে অভিসন্দহতী’’তিআদিনা ৰদন্তি. বলৰপচ্চযত্তাতি যথা পাসাদং পত্ৰা থম্ভা সেসদব্বসম্ভারানং বলৰপচ্চযা, এৰমেস যস্মা সেসসম্পযুত্তানং বলৰপচ্চযো, তস্মাতি অত্থো. তস্মাতি হেতুনিগমনং.

সহেৰ চাতি চ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, সো ‘‘চিত্তজান’’ন্তি ইমস্স অনন্তরং দট্ঠব্বো. কস্মা? চিত্তানং, চিত্তজানঞ্চ একুপ্পাদাদিভাৰেন সহেৰ পৰত্তিতোতি এৰমেত্থ পদসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. ইদন্তি ইদং যথাৰুত্তৰিধানং, এৰং ‘‘পঠমাভিনিপাতত্তা’’তি কারণং পরিহরিত্ৰা ইদানি ‘‘বলৰপচ্চযত্তা’’তি ইদং পরিহরন্তো আহ ‘‘বলৰ…পে… দিস্সতী’’তি. চ-সদ্দো অৰধারণে, নেৰ দিস্সতীতি অত্থো. সেসধম্মানম্পি হি সহজাতপচ্চযভাৰস্স সাধারণত্তা তস্সেৰ বলৰপচ্চযভাৰে ন কিঞ্চি কারণং দিস্সতীতি. যদি সব্বমিদমকারণং, কথঞ্চরহি ফস্সো পঠমং ৰুত্তোতি আহ ‘‘দেসনাক্কমতো’’তিআদি. ‘‘ৰেদনা হোতি, ফস্সো হোতি, সঞ্ঞা হোতি, ফস্সো হোতি, চেতনা হোতি, ফস্সো হোতি, চিত্তং হোতি, ফস্সো হোতি, ৰেদনা হোতি, সঞ্ঞা হোতি, চেতনা হোতি, ৰিতক্কো হোতী’’তিআদীহি আহরিতুম্পি ৰট্টেয্য, দেসনাৰারেন পন ফস্সোৰ পঠমং ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৰং সেসধম্মেসুপি পুব্বাপরক্কমো নাম ন পরিযেসিতব্বো. ৰচনত্থলক্খণাদীহীতি ৰচনত্থতো চ লক্খণাদিতো চ.

ফুসতীতি কত্তুনিদ্দেসো. তত্থ কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ, ফুসন্তি এতেন ৰাতি ফস্সো. সম্পযুত্তধম্মা হি আরম্মণে পৰত্তমানা তং ফুসনলক্খণেন ফস্সেন ফুসন্তা ৰিয হোন্তি, আরম্মণফুসনমত্তং ৰা ফস্সোতিপি সাধনত্তযম্পি যুজ্জতেৰ. ফুসনং লক্খণমেতস্সাতি ফুসনলক্খণো, ৰেদনায পচ্চযভাৰট্ঠেন আরম্মণফুসনলক্খণোতি অত্থো. সংঘট্টনরসোতি মনোদ্ৰারে চিত্তারম্মণানং সংঘট্টনতো সংঘট্টনকিচ্চো. অযঞ্হি আরম্মণে অনল্লীযমানোপি রূপং ৰিয চক্খুং, সদ্দো ৰিয চ সোতং চিত্তমারম্মণঞ্চ ঘট্টেতি. পঞ্চদ্ৰারেসু ৰা ৰত্থারম্মণসংঘট্টনেন সম্পজ্জতীতি সংঘট্টনসম্পত্তিকো ফস্সো ‘‘সংঘট্টনরসো’’তি ৰুত্তো. যথা ‘‘দ্ৰে পাণী ৰজ্জেয্যু’’ন্তিআদীসু পাণিম্হি ঘট্টনং তব্বিসেসভূতা রূপধম্মা, এৰং চিত্তস্স আরম্মণে সংঘট্টনং তব্বিসেসভূতো একো চেতসিকধম্মো দট্ঠব্বো. তিণ্ণং সন্নিপাতসঙ্খাতস্স অত্তনো কারণস্স ৰসেন পৰেদিতত্তা সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫; সং. নি ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫) হি ৰচনতো চক্খুরূপৰিঞ্ঞাণাদীনং তিণ্ণং সন্নিপাতৰসেন গহেতব্বতায উপট্ঠানতো সন্নিপাতসঙ্খাতস্স কারণস্স ৰসেন উপট্ঠানমস্সাতি উপট্ঠানট্ঠেন পচ্চুপট্ঠানেন সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানতা ৰুত্তা. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’তি (ৰিভ. ২২৫) ৰচনতো ৰেদনা ফলমস্সাতি ৰেদনাপচ্চুপট্ঠানো. তজ্জসমন্নাহারেন চেৰ ইন্দ্রিযেন চ পরিক্খতে ৰিসযে অনন্তরাযেনেৰ উপ্পজ্জনতো আপাথগতৰিসযপদট্ঠানো. অযঞ্হি তস্স ফস্সস্স কারণভূতো তদনুরূপভূতো সমন্নাহারোতি তজ্জসমন্নাহারসঙ্খাতেন আৰজ্জনেন চেৰ চক্খাদিইন্দ্রিযেন চ যথাক্কমং আরম্মণকরণতদভিমুখভাৰৰসেন পরিক্খতে অভিসঙ্খাতে আপাথগতেযেৰ ৰিসযে একন্তেন উপ্পজ্জনতো আপাথগতো ৰিসযো পদট্ঠানং আসন্নকারণং ইমস্সাতি আপাথগতৰিসযপদট্ঠানো.

ননু চাযং ধম্মো চেতসিকো, স্ৰাযং অরূপধম্মো সমানো কথং ফুসনলক্খণো হোতীতি অন্তোলীনচোদনং মনসি কত্ৰা তস্সা সোধনত্থং ‘‘অরূপধম্মোপি সমানো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘ফুসনাকারেনেৰ পৰত্ততী’’তি ইমিনা অরূপস্সাপি সতো তস্স ধম্মস্স অযং সভাৰোতি দস্সেতি. সা চ তস্স ফুসনাকারপ্পৰত্তি অম্বিলং অম্বপক্কাদিং খাদন্তং পস্সন্তস্স পরস্স খেল়ুপ্পত্তিপরং বাধিযমানং দিস্ৰা দযালুকস্স সরীরকম্পনং, রুক্খসাখগ্গে দুট্ঠিতং পুরিসং দিস্ৰা ভূমিযং ঠিতস্স পুরিসস্স জঙ্ঘচলনং, পিসাচাদিভাযিতব্বং দিস্ৰা ঊরুপত্থম্ভোতি এৰমাদি ৰিয দট্ঠব্বা. সোতি সো যথাৰুত্তলক্খণাদিকো ফস্সো.

সুন্দরন্তি সুখৰেদনাসম্পযুত্তত্তা পসত্থং. মনোতি ৰিঞ্ঞাণং. সুমনস্স ভাৰোতি সুমনসঙ্খাতস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ভাৰো. য্ৰাযং সদ্দপ্পৰত্তিনিবন্ধনো অত্থো, সো সোমনস্সং. সোমনস্সৰেদনাসম্পযুত্তত্তা হি সুমন-সদ্দো তস্মিং ৰিঞ্ঞাণে পৰত্ততি. ৰেদেন অনুভৰনাকারেন অযিতং পৰত্তং ৰেদযিতং, তং লক্খণমস্সাতি ৰেদযিতলক্খণা. ইট্ঠস্স ইট্ঠাকারতোৰ অনুভৰনং কিচ্চমস্সাতি ইট্ঠাকারানুভৰনরসা. সা হি সভাৰতো ইট্ঠমারম্মণং ইট্ঠৰসেন, ইতরঞ্চ ইট্ঠাকারেনেৰ অনুভৰতি, তত্থ ইট্ঠাকারানুভৰনং কুসলাকুসলচিত্তসম্পযুত্তৰেদনায লব্ভতি তস্সা অনিট্ঠস্সপি কপ্পনাৰসেন ইট্ঠাকারেন গহণতো, সভাৰতো পন ইট্ঠানুভৰনং অব্যাকতচিত্তসম্পযুত্তাযপি লব্ভতি তস্সা ৰিপল্লাসগ্গাহাভাৰতো. ‘‘রাজা ৰিয সুভোজনরস’’ন্তি ইমিনা ইমং দীপেতি – ফস্সস্স ফুসনমত্তমেৰ হোতি, সঞ্ঞায সঞ্জাননমত্তমেৰ, চেতনায সঞ্চেতনামত্তমেৰ, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননমত্তমেৰ, একংসতো পন ইস্সরৰতায সামিভাৰেন ৰেদনাৰ আরম্মণরসং অনুভৰতি, রাজা ৰিয সূদকারেন সম্পাদিতসুভোজনরসন্তি. অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখৰেদনা. তেনাহ ভগৰা – ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদো’’তি. চেতোসন্নিস্সিতত্তা চেতসি ভৰো অস্সাদোতি চেতসিকঅস্সাদো, তথা পচ্চুপট্ঠাতীতি চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানা. পস্সদ্ধকাযো সুখং ৰেদিযতীতি আহ ‘‘পস্সদ্ধিপদট্ঠানা’’তি. ইদং পন নিরামিসসোমনস্সৰসেন ৰেদিতব্বং.

নীলাদিভেদস্স আরম্মণস্স সঞ্জাননং তমেৰ সঞ্ঞং কত্ৰা জাননং লক্খণং এতস্সাতি সঞ্জাননলক্খণা. পচ্চাভিঞ্ঞাণকরণরসাতি পতি অভিঞ্ঞাযতি এতেনাতি পচ্চাভিঞ্ঞাণং, তদেৰেতন্তি পুন পচ্চাভিঞ্ঞাণনিমিত্তং সণ্ঠানাদিকো আকারো, তস্স করণরসো কিচ্চমস্সাতি পচ্চাভিঞ্ঞাণকরণরসা. সা হি উপ্পজ্জমানা পচ্ছা সঞ্জাননস্স কারণভূতং সণ্ঠানাদিকং আকারং গহেত্ৰা উপ্পজ্জতীতি. ইদঞ্চ নিমিত্তকারিকায নিমিত্তেন সঞ্জানন্তিযা চ সব্বায সমানসঞ্ঞায যোজেতব্বং. নিমিত্তেন সঞ্জানন্তীপি হি পুন অপরায সঞ্ঞায চ সঞ্জাননস্স নিমিত্তং করোতীতি. তঞ্চ কুসলাকুসলকিরিযাজৰনসঞ্ঞং ধুরং কত্ৰা ৰেদিতব্বং. তং পনেতং অভিঞ্ঞাণকরণং কথং দট্ঠব্বন্তি আহ ‘‘ৰড্ঢকিস্স অভিঞ্ঞাণকরণমিৰা’’তি. যথা ৰড্ঢকিস্স দারূসু ‘‘ইদং উদ্ধং, ইদং অধো’’তি এৰং পচ্ছা সঞ্জাননপচ্চযভূতস্স সঞ্ঞাণস্স করণং, এৰমস্সা পুন সঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকরণন্তি ৰুত্তং হোতি. হত্থিদস্সকঅন্ধো ৰিয ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি সঞ্ঞায যথাগহিতনিমিত্তৰসেন অভিনিৰেসকরণতো যথা…পে… পচ্চুপট্ঠানা. এতেন সঞ্ঞায আকারগ্গহণং কত্ৰা ঠিতস্স দিট্ঠিআদীনং উপ্পজ্জনতো অকুসলসঞ্ঞায অনুরূপৰসেন ফলপচ্চুপট্ঠানং দস্সিতং হোতি. অথ ৰা অভিনিৰেসকরণন্তি ‘‘ইদমেৰ সচ্চ’’ন্তি সঞ্ঞাভিনিৰেসমত্তমেৰ, তস্মা উপপরিক্খাভাৰেন যথাগহিতনিমিত্তৰসেন অভিনিৰেসাকারেন উপট্ঠানতো আকারপচ্চুপট্ঠানং ৰুত্তং. তিণপুরিসকেসু মিগপোতকানং ‘‘পুরিসা’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৰিয অৰিকপ্পসভাৰত্তা যথাউপট্ঠিতৰিসযপদট্ঠানা. এত্থ চ ঞাণৰিপ্পযুত্তসঞ্ঞায আকারগ্গহণৰসেন উপ্পজ্জনকালে চিত্তং অব্বোহারিকং সঞ্ঞানুগতিকং হোতি. ঞাণসম্পযুত্তে চিত্তে পন সসম্ভারপথৰিযা অনুগতা সেসধাতুযো ৰিয সঞ্ঞাচিত্তঞ্চ অব্বোহারিকং ঞাণানুগতিকং হোতি.

অভিসন্দহতীতি পবন্ধতি পৰত্তেতি, ‘‘গণ্হথ গণ্হথা’’তি ৰদন্তী ৰিয সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণে পযোজেতি, সকসককিচ্চে চ পট্ঠপেতীতি অত্থো. চেতযিতলক্খণাতি নিদ্দোক্কন্তস্স পবুদ্ধক্খণে সম্ভমপ্পৰত্তি ৰিয চেতসো উস্সাহতাৰ লক্খণা. অথ ৰা ‘‘অভিসন্দহতী’’তি ৰুত্তত্তা পযোজনলক্খণাত্ৰেৰ অত্থো. আযূহনরসাতি চেতসিকইরিযনরসা, পযোগরসাতি ৰুত্তং হোতি. কুসলাকুসলকিরিযাজৰনসম্পযুত্তাযযেৰ পনেতং লব্ভতি. সংৰিদহনপচ্চুপট্ঠানাতি ‘‘ত্ৰং ইদং করোহী’’তি ৰিচারেন্তী ৰিয হোতীতি ৰিচারণপচ্চুপট্ঠানা. এতায হি পৰত্তমানায সব্বেপি সম্পযুত্তধম্মা যথা সকিচ্চপসুতা হোন্তি, তেনেৰ হেসা সকিচ্চপরকিচ্চসাধিকা ৰুত্তা. জেট্ঠসিস্সো পরে সজ্ঝাযনে উয্যোজেন্তো সযম্পি সজ্ঝাযতি. তস্মিঞ্হি সজ্ঝাযিতুং আরদ্ধে সেসসিস্সাপি সজ্ঝাযন্তি. মহাৰড্ঢকিস্মিম্পি ৰড্ঢকিকম্মং কাতুং আরদ্ধে ইতরেপি করোন্তি যেৰাতি আহ ‘‘জেট্ঠসিস্সমহাৰড্ঢকিআদযো ৰিযা’’তি. আদি-সদ্দেন জেট্ঠন্তেৰাসিকাদীনং গহণং.

যথাপচ্চযং পৰত্তমানানং ধম্মানং নত্থি কাচি ৰসৰত্তিতাতি ৰসৰত্তিভাৰনিৰারণত্থং ‘‘ৰিতক্কনং ৰিতক্কো’’তি ৰুত্তং. ঊহনং আরম্মণস্স পরিকপ্পনং, তস্মিং অভিনিরোপনন্তি ৰা ৰুত্তং হোতি. যস্মা চিত্তং ৰিতক্কবলেন আরম্মণং অভিরুল়্হং ৰিয হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘আরম্মণে চিত্তস্স অভিনিরোপনলক্খণো’’তি. যথা হি কোচি গামৰাসী পুরিসো রাজৰল্লভং, তংসম্বন্ধিনং মিত্তং ৰা নিস্সায রাজগেহং আরোহতি অনুপৰিসতি, এৰং ৰিতক্কং নিস্সায চিত্তং আরম্মণং আরোহতি. যদি এৰং কথং অৰিতক্কচিত্তং আরম্মণং আরোহতি, ন হি দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণদুতিযজ্ঝানাদিকে ৰিতক্কো উপলব্ভতি, যস্স বলেন তং আরম্মণং আরোহতি, তস্মা সভাৰতো ভাৰনাবলেন তত্থ অনুপ্পজ্জনকো? সচ্চং, তম্পি ৰিতক্কবলেন আরোহতি. যথা হি সো পুরিসো পরিচযেন তেন ৰিনাপি নিরাসঙ্কো রাজগেহং পৰিসতি, এৰং পরিচযেন ৰিতক্কেন ৰিনাপি অৰিতক্কচিত্তং আরম্মণং আরোহতি. পরিচযোতি চেত্থ সন্তানে অভিণ্হং পৰত্তচিত্তভাৰনাসঙ্খাতো পরিচযো. ৰিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৰত্তস্স ৰসেন চিত্তস্স আরম্মণাভিরোহনং চিরপরিচিতং, তেন তং চিত্তং কদাচি ৰিতক্কেন ৰিনাপি তত্থ ৰত্ততেৰ. যথা তং ঞাণসহিতং হুত্ৰা সম্মসনৰসেন চিরপরিচিতং কদাচি ঞাণরহিতম্পি সম্মসনৰসেন পৰত্ততি, যথা ৰা কিলেসসহিতং হুত্ৰা পৰত্তং সব্বসো কিলেসরহিতম্পি পরিচযেন কিলেসৰাসনাৰসেন পৰত্ততি, এৰংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

অথ ৰা দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণং অৰিতক্কম্পি ৰত্থারম্মণঘট্টনস্স বলৰতায, দুতিযজ্ঝানাদীনি চ হেট্ঠিমহেট্ঠিমভাৰনায বলৰতায আরম্মণং আরোহতীতি. আদিতো, অভিমুখং ৰা হননং পহরণমত্তং আহননং, পরিতো, পরিৰত্তেত্ৰা ৰা হননং ৰিসেসেন পহরণং পরিযাহননং, তং কিচ্চমস্সাতি আহননপরিযাহননরসো. তথা হি তেন যোগাৰচরো আরম্মণং ৰিতক্কাহতং ৰিতক্কপরিযাহতং করোতীতি ৰুচ্চতি. আনযনং চিত্তস্স আরম্মণে উপনযনং, আকড্ঢনং ৰা, তথা হুত্ৰা পচ্চুপট্ঠানমস্সাতি আনযনপচ্চুপট্ঠানো.

তেনাতি তেন ৰিচারেন করণভূতেন, হেতুভূতেন ৰা চিত্তং আরম্মণে ৰিচরতি অনুৰিচরতি, অৰিচারচিত্তস্স পন অৰিতক্কচিত্তে ৰুত্তানুসারেন পৰত্তি ৰেদিতব্বা. ৰিচরণং অনুসঞ্চরণং অনুপরিগমনং. স্ৰাযং ৰিসেসো সন্তানম্হি লব্ভমানো জৰনসন্তানে পাকটো হোতীতি দট্ঠব্বো. এস নযো সেসেসুপি. আরম্মণস্স অনুমজ্জনং অনুমসনং পরিমজ্জনমস্স লক্খণন্তি আরম্মণানুমজ্জনলক্খণো. তথা হি ৰিচারো পরিমজ্জনহত্থো ৰিয, সংসরণহত্থো ৰিযাতি ৰুচ্চতি. তত্থাতি আরম্মণে. সহজাতানং অনুযোজনং আরম্মণে অনুৰিচরণসঙ্খাতঅনুমজ্জনৰসেন ৰেদিতব্বং. ধম্মানঞ্হি সভাৰৰিনিমুত্তা কাচি কিরিযা নাম নত্থি. তথাগহেতব্বাকারো বোধনেয্যজনানুরোধেন পরমত্থতো একসভাৰোপি সভাৰধম্মো পরিযাযৰচনেহি ৰিসযসমারোপিতরূপেহি বহূহি পকারেহি পকাসীযতি. এৰঞ্হি সো সুট্ঠু পকাসিতো হোতীতি. অনুপবন্ধপচ্চুপট্ঠানোতি আরম্মণে চিত্তস্স অৰিচ্ছিন্নস্স ৰিয পৰত্তিপচ্চুপট্ঠানো. তথা হি সো অনুসন্ধানতাতি নিদ্দিট্ঠো.

এত্থ চ ৰিচারতো ওল়ারিকট্ঠেন তস্সেৰ পুব্বঙ্গমট্ঠেন পঠমঘণ্টাভিরৰো ৰিয চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৰিতক্কো, অনুরৰো ৰিয অনুসঞ্চরণং ৰিচারো. যথা হি ঘণ্টাভিঘাতজো পঠমাভিরৰো অনুরৰতো ওল়ারিকো, পুব্বঙ্গমো চ হোতি, এৰং আরম্মণাভিরোপনট্ঠেন ৰিতক্কো ওল়ারিকো, পুব্বঙ্গমো ৰিয চ হোতি. ততো সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৰেন চ ঘণ্টানুরৰো ৰিয অনুপবন্ধো ৰিচারো. ৰিপ্ফারৰা চেত্থ ৰিতক্কো চিত্তস্স পঠমুপ্পত্তিকালে চিত্তস্স পরিপ্ফন্দনভূতো আকাসে উপ্পতিতুকামস্স সকুণস্স পক্খৰিক্খেপো ৰিয, পদুমাভিমুখপাতো ৰিয চ গন্ধানুবন্ধচেতসো ভমরস্স. সন্তৰুত্তি ৰিচারো চিত্তস্স নাতিপরিপ্ফন্দনভাৰো, আকাসে উপ্পতিতস্স সকুণস্স পক্খপ্পসারণং ৰিয, পদুমস্স উপরিভাগে পরিব্ভমনং ৰিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমরস্স. আগমট্ঠকথাযং পন ৰিপরিযাযেন আগতং. তথা চ ৰুত্তং দুকনিপাতট্ঠকথাযং –

‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৰাতং গহেত্ৰা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৰা গমনং ৰিয আরম্মণে চেতসো অভিনিরোপনভাৰেন পৰত্তো ৰিতক্কো, ৰাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৰিয অনুমজ্জনভাৰেন পৰত্তো ৰিচারো’’তি.

তম্পি অনুপবন্ধেন পৰত্তিযং যুজ্জতি. তথা হি উপচারে, অপ্পনাযং ৰা সন্তানেন পৰত্তিযং ৰিতক্কো নিচ্চলো হুত্ৰা আরম্মণং অনুপৰিসিত্ৰা ৰিয পৰত্ততি, ন পঠমাভিনিপাতে ৰিয পাকটো হোতীতি.

পিনযতীতি কাযচিত্তং অপ্পেতি, ৰড্ঢেতি ৰা. সম্পিযাযনলক্খণাতি আরম্মণং কল্লতো গহণলক্খণা. পীণনরসাতি কাযচিত্তানং পরিব্রূহনকিচ্চা. ফরণরসাতি পণীতরূপেহি কাযস্স ব্যাপনরসা, অত্তনা সম্পযুত্তচিত্তসমুট্ঠানেহি রূপেহি সকলরূপকাযব্যাপনং করোতীতি ৰুত্তং হোতি. ন হি অঞ্ঞথা ইমিস্সা ফরণং হোতি, ধম্মানং অব্যাপারতায কেসগ্গমত্তম্পি সঙ্কমনাভাৰতো. উদগ্গভাৰো ওদগ্যং.

একং আরম্মণং অগ্গমেতস্সাতি একগ্গং, চিত্তং, যেন পন ধম্মেন যোগতো তং একগ্গং নাম হোতি, সো একগ্গভাৰো. সো পন চিত্তস্সেৰ হোতি, ন যস্স কস্সচীতি আহ ‘‘চিত্তস্স একগ্গভাৰো’’তি, নিৰাতে দীপসিখায ঠিতি ৰিয চিত্তস্স ঠিতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিসারস্স ব্যগ্গভাৰস্স পটিপক্খো সভাৰো অৰিসারো, ন ৰিসারাভাৰমত্তং, তং ইমস্স লক্খণন্তি আহ ‘‘অৰিসারলক্খণো’’তি. অৰিক্খেপো সম্পযুত্তধম্মানং অৰিক্খিত্ততা, অৰিসারাৰিক্খেপানং সমাধানভাৰতো অত্থতো ৰিসেসাভাৰেপি সমুখেন, সম্পযুত্তমুখেন চ উভযং ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অৰূপসমলক্খণস্স ৰিক্খেপস্স পটিপক্খতায চিত্তস্স উপসমনাকারেন পচ্চুপট্ঠাতীতি উপসমপচ্চুপট্ঠানো. ৰিসেসতোতি যেভুয্যেন. সুখৰিরহিতোপি হি অত্থি সমাধীতি সো যেভুয্যেন সুখপদট্ঠানো হোতি. অথ ৰা ৰিসেসতোতি অতিসযেন. ‘‘সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (অ. নি. ১১.১১) ৰচনতো হি সুখং সমাধিস্স ৰিসেসকারণং সুখৰিরহিতস্সপি তদুপনিস্সযেনেৰ সমিজ্ঝনতো.

সদ্দহন্তি এতাযাতি কম্মফলাদিসদ্দহনকিরিযায পৰত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৰেন সদ্ধায পচ্চযতং দস্সেতি. তস্সা হি ধম্মানং তথা পচ্চযভাৰে সতি তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘সদ্দহতী’’তি ৰোহরীযতি. সদ্দহনং সদ্ধেয্যৰত্থুনো পত্তিযাযনং, তং লক্খণমেতিস্সাতি সদ্দহনলক্খণা. কালুসিযমলং ৰিধমেত্ৰা সম্পযুত্তানং, পুগ্গলস্সেৰ ৰা পসাদং অনাৰিলভাৰকারণং কিচ্চমেতিস্সাতি পসাদনরসা. যথা কথং ৰিযাতি আহ ‘‘উদকপ্পসাদকমণি ৰিযা’’তি. অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানাতি অনাৰিলভাৰপচ্চুপট্ঠানা. রতনত্তযং কম্মং কম্মফলঞ্চ সদ্ধেয্যৰত্থু, তং ইমিস্সা আসন্নকারণন্তি সদ্ধেয্যৰত্থুপদট্ঠানা. ন হি সদ্ধায অৰত্থুভূতেসু তিত্থিযাদীসু সা উপ্পজ্জতি. সা পনাযং কুসলধম্মানং আদানে হত্থো ৰিয, সব্বসম্পত্তিসম্পদানে ৰিত্তং ৰিয, অমতকসিফলফলনে বীজং ৰিয চ দট্ঠব্বা. ‘‘সদ্ধাহত্থো, মহানাম, অরিযসাৰকো, সদ্ধীধ ৰিত্তং পুরিসস্স সেট্ঠং (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৪), সদ্ধা বীজং তপো ৰুট্ঠী’’তিআদিৰচনঞ্হেত্থ (সং. নি. ১.১৯৭; সু. নি. ৭৭) সাধকং.

সরন্তি ২৩৭ এতাযাতি সরণকিরিযায পৰত্তমানানং ধম্মানং তত্থ আধিপচ্চভাৰেন সতিযা পচ্চযতং দস্সেতি. তস্সা হি ধম্মানং তথা পচ্চযভাৰে সতি তংসমঙ্গিপুগ্গলো ‘‘সরতী’’তি ৰোহরীযতি. উদকে অলাবু ৰিয পিলৰিত্ৰা গন্তুং অদত্ৰা পাসাণস্স ৰিয নিচ্চলস্স আরম্মণস্স ঠপনং অসম্মুট্ঠতাকরণং অপিলাপনং, তং লক্খণমস্সাতি অপিলাপনলক্খণা. সা হি আরম্মণে দল়্হং পতিট্ঠিতত্তা এসিকা ৰিয ৰুচ্চতি. সম্মোসপচ্চনীককিচ্চং অসম্মোসরসো, ন সম্মোসাভাৰমত্তং. ‘‘সতারক্খেন চেতসা ৰিহরতী’’তি (অ. নি. ১০.২০) ৰুত্তত্তা চেতোগুণরতনহারকানং কিলেসচোরানং নিৰারণতো আহ ‘‘আরক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি. তথা হেসা চক্খুদ্ৰারাদিরক্খনতো দোৰারিকো ৰিযাতি ৰুচ্চতি. পঠমং সঞ্ঞায থিরুপ্পন্নভাৰে পচ্ছা সতিযা পতিট্ঠানভাৰতো আহ ‘‘থিরসঞ্ঞাপদট্ঠানা’’তি. অথ সতিসঞ্ঞানং কিং নানাকরণন্তি? সঞ্ঞা তাৰ পঠমং অগ্গহিতনিমিত্তং সঞ্জানাতি, গহিতনিমিত্তে পুন পচ্চাভিঞ্ঞাণপচ্চযনিমিত্তং করোতি, পঠমং অগ্গহিতে পন সঞ্ঞাকিচ্চং অপ্পধানং হোতি, সতি পন পঠমং অগ্গহিতনিমিত্তম্পি সরতি গহিতনিমিত্তম্পি, গহিতনিমিত্তে পন সতিকিচ্চং গুণভূতং হোতীতি ইদমেৰ তাসং নানত্তং.

ৰীরভাৰোতি যেন ৰীরিযেন ৰীরো নাম হোতি, সো ধম্মো. ৰীরানং ৰা কম্মন্তি যেন কম্মেন ৰীরো নাম হোতি, তং ৰীরানং কম্মং নাম. ৰীরিযং পনস্স সাধকভাৰতো তথা ৰুত্তং. ধম্মৰিনিমুত্তং ৰা কিঞ্চি কম্মং নত্থীতি ৰীরিযমেৰ কম্মভাৰেন ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ৰিধিনা ঈরেতব্বং পৰত্তেতব্বন্তি ৰা ৰীরিযং. উস্সাহো তং তং কিচ্চং সমারম্ভো, পরক্কমো ৰা. উপত্থম্ভনং পন সম্পযুত্তধম্মানং কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৰা ধারণং অনুবলপ্পদানং. সম্পযুত্তধম্মানং সংসীদনভাৰনিৰারকো ধম্মো, ন সংসীদনাভাৰমত্তং, অসংসীদনভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতীতি অসংসীদনভাৰপচ্চুপট্ঠানং. ‘‘সংৰিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৰচনতো সংৰেগপদট্ঠানং. সংৰেগোতি চেত্থ সংৰেগমযং ঞাণং. অসংৰেগপুব্বিকায পন কুসলকিরিযায ৰীরিযারম্ভৰত্থুপদট্ঠানং. তত্থ ৰীরিযারম্ভৰত্থূনি নাম –

‘‘মগ্গো গন্তব্বো হোতি, মগ্গো গতো. কম্মং কাতব্বং হোতি, কম্মং কতং. অপ্পমত্তকো আবাধো উপ্পন্নো হোতি, গিলানা ৰুট্ঠিতো হোতি, অচিরৰুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা. গামং ৰা নিগমং ৰা পিণ্ডায চরন্তো ন লভতি, লূখস্স ৰা পণীতস্স ৰা ভোজনস্স যাৰদত্থং পারিপূরিং লভতি…পে… পারিপূরি’’ন্তি –

এৰং ৰুত্তানি এতানি অনুরূপপচ্চৰেক্খণসহিতানি অট্ঠ ৰীরিযারম্ভৰত্থূনি, তম্মূলকানি ৰা পচ্চৰেক্খণানি. এত্থ চ ৰিতক্কো সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণং আরোপেতি. চেতনা তে তংতংকিচ্চেসু নিযোজেতি. ৰীরিযং পন তে সংসীদিতুং অদত্ৰা উস্সাহেতীতি অযং ৰিতক্কচেতনাৰীরিযানং ৰিসেসো.

ৰিজাননলক্খণাতি ৰিসেসেন জাননলক্খণা, যথাসভাৰপটিৰেধলক্খণাতি অত্থো. ৰিসযস্স আরম্মণস্স ওভাসনং পকাসনং তপ্পটিচ্ছাদকসম্মোহন্ধকারস্স ৰিধমনতোতি ৰিসযোভাসনং, তং কিচ্চমস্সাতি ৰিসযোভাসনরসা. কত্থচি ৰিসযে অসম্মুয্হনাকারেন সম্মোহপটিপক্খতায ৰা পচ্চুপট্ঠানতো সম্মোহাভাৰস্স পচ্চুপট্ঠানতো ৰা অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা.

অত্তনা অনুপালেতব্বানং সহজাতধম্মানং অনুপালনং জীৰিতস্স ব্যাপারো, তঞ্চ তেসং জীৰনন্তি তং তস্স কারণভাৰং পুরক্খত্ৰা ৰুত্তং ‘‘জীৰন্তি তেনা’’তি. রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স অনুরূপতো লক্খণাদিকং দস্সেতুং ‘‘অত্তনা অৰিনিভুত্তান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘সম্পযুত্তান’’ন্তি হি ৰুচ্চমানে রূপধম্মানং সম্পযোগাভাৰতো রূপজীৰিতিন্দ্রিযস্স সঙ্গহো ন সিযা. ‘‘অৰিনিভুত্তান’’ন্তি পন ৰুত্তত্তা যানি অৰিনিব্ভোগরূপানি রূপজীৰিতিন্দ্রিযেন সদ্ধিং অৰিনিভুত্তানি অৰিসংসট্ঠানি. যে চ অরূপধম্মা অরূপজীৰিতিন্দ্রিযেন সম্পযুত্তা, তেসং সব্বেসং সঙ্গহো হোতীতি. পৰত্তনরসন্তি উপ্পাদতো যাৰ ভঙ্গা অনুপালনতো অন্তরা অনিৰত্তনসভাৰসাধনেন তেসং পৰত্তনকিচ্চং. কেচি পন ‘‘রূপজীৰিতিন্দ্রিযং তেসং ঠিতিক্খণতো পট্ঠায, অরূপজীৰিতিন্দ্রিযং উপ্পাদতো পট্ঠায পৰত্তিযা পচ্চযো’’তি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং. পট্ঠানে হি ‘‘অব্যাকতং ধম্মং পটিচ্চ অসঞ্ঞসত্তানং একং মহাভূতং পটিচ্চ ইন্দ্রিযপচ্চযং কম্মপচ্চযসদিস’’ন্তি অসঞ্ঞসত্তানং ইন্দ্রিযপচ্চযো কম্মপচ্চযসদিসং কত্ৰা ৰুত্তো, তস্মা রূপজীৰিতিন্দ্রিযম্পি উপ্পাদতো পট্ঠায পচ্চযো হোতীতি দট্ঠব্বং. উপ্পাদতো যাৰ ভঙ্গা ঠপনতো ঠপনপচ্চুপট্ঠানং. অনুপালনৰসেন যাপযিতব্বা পৰত্তেতব্বা ধম্মা পদট্ঠানমস্সাতি যাপযিতব্বধম্মপদট্ঠানং. যদি এৰং তেসং অনুপালনাদিসাধকং, কথং তেসং নিরোধো হোতি. এৰঞ্হি সব্বকালং ঠাতব্বন্তি আহ ‘‘সন্তেপি চা’’তিআদি. অনুপালনলক্খণাদিম্হীতি আদি-সদ্দেন পৰত্তনরসাদিমেৰ সঙ্গণ্হাতি. অত্থিক্খণেযেৰাতি অত্তনা অনুপালেতব্বানং, অত্তনো ৰা অত্থিক্খণেযেৰ. উদকন্তি তল়াকগতজলং, দণ্ডগতজলং ৰা. তত্থ তল়াকগতউদকস্স গহণে অত্তনা অনুপালেতব্বধম্মানং অত্থিক্খণে অনুপালনং সাধিতং হোতি, দণ্ডগতজলস্স পন গহণে অত্তনো অত্থিক্খণে অনুপালনং. অত্তনা অনুপ্পাদিতধম্মে কথং পালেতীতি আহ ‘‘ধাতি ৰিয কুমার’’ন্তি. যদি সেসধম্মানং পৰত্তিকারণেন কেনচি ভৰিতব্বং, জীৰিতস্স পন কিং পৰত্তিকারণন্তি আহ ‘‘সযং…পে… পৰত্ততী’’তি. যথা কথং ৰিযাতি আহ ‘‘নিযামকো ৰিযা’’তি. সোপি অত্তনা পৰত্তিতনাৰাসম্বন্ধেন পৰত্ততি. যদি ধম্মানং পৰত্তি জীৰিতিন্দ্রিযপটিবদ্ধং, ভঙ্গতো উদ্ধম্পি কিং পন পৰত্তেতীতি আহ ‘‘ন ভঙ্গতো উদ্ধ’’ন্তি. কস্মাতি আহ ‘‘অত্তনো চ পৰত্তেতব্বানঞ্চ অভাৰা’’তি. ভঙ্গক্খণে পন কথন্তি আহ ‘‘ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতী’’তি.

যস্মা পন লোভপটিপক্খো অলোভো হোতি, যে ধম্মা তেন সম্পযুত্তা, তংসমঙ্গিনো ৰা সত্তা, তে ন লুব্ভন্তি, সযম্পি কদাচি ন লুব্ভতেৰ, অত্থতো ৰা অলুব্ভনাকারো এৰ চ সো হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘ন লুব্ভন্তি তেনা’’তিআদি. এস নযো ‘‘ন দুস্সন্তি তেনা’’তিআদীসুপি. অলগ্গভাৰো আরম্মণং নিস্সায পৰত্তন্তস্সপি তত্থ অনাসত্ততা. তেনাহ ‘‘কমলদলে জলবিন্দু ৰিযা’’তি. অপরিগ্গহো কস্সচি ৰত্থুনো মমত্তৰসেন অসঙ্গহো. মুত্তভিক্খু ৰিযাতি খীণাসৰভিক্খু ৰিয. সো হি মুত্তরাগত্তা কত্থচি মমাযনরহিতো হোতি. অনল্লীনো ভাৰো অধিপ্পাযো এতস্সাতি অনল্লীনভাৰো. এৰঞ্হি ‘‘অসুচিম্হি পতিতপুরিসো ৰিযা’’তি উপমায সমেতি. যথা হি তস্স পুরিসস্স সতিপি কাযেন অল্লীযনে ভাৰো অনল্লীনো, এৰং অলোভোপি আরম্মণকরণৰসেন গহিতেপি আরম্মণে অলগ্গভাৰেন অনল্লীনভাৰো অনল্লীনাকারোযেৰ পৰত্ততি. এৰংসভাৰো হি সো ধম্মোতি.

চণ্ডিকস্স ভাৰো চণ্ডিক্কং, ফরুসভাৰো, অত্থতো পন কোপোযেৰ, তপ্পটিপক্খো অফরুসভাৰো অচণ্ডিক্কং. অৰিরোধো অৰিগ্গহো অপ্পটিপক্খো সভাৰো. আঘাতৰিনযনরসোতি এত্থ আঘাতো নাম পরস্স অত্তানং, অত্তনো পরং উদ্দিস্স, পরস্সেৰ চ পরং উদ্দিস্স পৰত্তো উপনাহো বলৰকোপো. তস্স ৰিনযনরসো অপনযনরসো. সোম্মভাৰো মজ্জনৰসেন হিলাদনিযতা সীতলভাৰো. তেনাহ ‘‘পুণ্ণচন্দো ৰিযা’’তি.

কাযদুচ্চরীতাদীহীতি হেতুম্হি করণৰচনং. হিরীযতি লজ্জনাকারেন জিগুচ্ছিযতি. তেহিযেৰাতি কাযদুচ্চরিতাদীহিযেৰ. ওত্তপ্পতীতি উব্বিজ্জতি. হিরী পাপে গূথে ৰিয পস্সন্তী জিগুচ্ছতীতি আহ ‘‘পাপতো জিগুচ্ছনলক্খণা হিরী’’তি. ওত্তপ্পং তে উণ্হং ৰিয পস্সন্তং ততো উত্তসতীতি ৰুত্তং ‘‘উত্তাসলক্খণং ওত্তপ্প’’ন্তি. উভোপি পাপানং অকরণরসাতি লজ্জনাকারেন পাপানং অকরণরসা হিরী, উত্তাসাকারেন ওত্তপ্পং. পাপতো সঙ্কোচনপচ্চুপট্ঠানাতি ৰুত্তপ্পকারেনেৰ পাপতো সঙ্কোচনাকারেন পচ্চুপট্ঠানা. অত্তগারৰপরগারৰপদট্ঠানাতি অত্তগারৰপদট্ঠানা হিরী অজ্ঝত্তসমুট্ঠানতায, অত্তাধিপতিতায চ. পরগারৰপদট্ঠানং ওত্তপ্পং বহিদ্ধাসমুট্ঠানতায, লোকাধিপতিতায চ. অত্তানঞ্হি গরুং কত্ৰা হিরিযা পাপং পজহতি কুলৰধূ ৰিয. পরং গরুং কত্ৰা ওত্তপ্পেন পাপং পজহতি ৰেসিযা ৰিয. অজ্ঝত্তসমুট্ঠানাদিতা চ নেসং তত্থ তত্থ পাকটভাৰেন ৰেদিতব্বা, ন পন তেসং কদাচি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিযোগতো. ন হি লজ্জনং নিব্ভযং ৰা পাপভযং ৰা অলজ্জনং অত্থীতি. হিরিযা বলৰভাৰে পন ওত্তপ্পং অব্বোহারিকং হোতি, ওত্তপ্পস্স বলৰভাৰে হিরী অব্বোহারিকা. ইমে চ দ্ৰে ধম্মা ‘‘লোকপালা’’তি ৰুচ্চন্তি. যথাহ –

‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি. কতমে দ্ৰে? হিরী চ ওত্তপ্পঞ্চ, ইমে খো, ভিক্খৰে, দ্ৰে সুক্কা ধম্মা লোকং ন পালেয্যুং, নযিধ পঞ্ঞাযেথ ‘মাতা’তি ৰা ‘মাতুচ্ছা’তি ৰা ‘মাতুলানী’তি ৰা’’তিআদি (অ. নি. ২.৯).

পস্সম্ভনং দরথৰূপসমো, কায-সদ্দো সমূহৰচনো. সো চেত্থ ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযং. ৰত্তিচ্ছাৰসেন হি সদ্দো ৰিসিট্ঠৰুত্তি হোতীতি আহ ‘‘কাযোতি চেত্থা’’তিআদি. ৰেদনাদযোতি ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধোতি তযো খন্ধা. তথা চ ৰুত্তং তত্থ ‘‘কতমা তস্মিং সমযে কাযপস্সদ্ধি হোতি, যা তস্মিং সমযে ৰেদনাক্খন্ধস্সা’’তিআদি (ধ. স. ৪০). দরথো সারম্ভো দোমনস্সপচ্চযানং উদ্ধচ্চাদীনং কিলেসানং, তথা পৰত্তানং ৰা চতুন্নং খন্ধানমেতং অধিৰচনং. তস্স ৰূপসমং লক্খণমস্সাতি কাযচিত্তদরথৰূপসমলক্খণা. কাযচিত্ত…পে… রসাতি যথাৰুত্তানমেৰ পটিপক্খধম্মানং অভিভৰনরসা. দরথনিম্মদ্দনেন পরিল়াহপরিপ্ফন্দনৰিরহিতো সীতিভাৰো অপরিপ্ফন্দনসীতিভাৰো. অৰূপসমো পরিপ্ফন্দনং অসন্তৰুত্তিতা. উদ্ধচ্চাদিকিলেসাতি উদ্ধচ্চপ্পধানা উদ্ধচ্চাধিকচিত্তুপ্পাদসম্পযুত্তা কিলেসা. তেপি হি উদ্ধচ্চৰসেন অৰূপসমকরা. উদ্ধচ্চং ৰা আদিং কত্ৰা সব্বেযেৰ কিলেসা উদ্ধচ্চাদিকিলেসা. এৰং সেসেসুপি.

গরুভাৰো দন্ধতা, থিনমিদ্ধাধিকানং তথা পৰত্তানং ৰা চতুন্নং খন্ধানমেতং অধিৰচনং. দন্ধতায পটিপক্খো অদন্ধতা অগরুভাৰো.

থদ্ধভাৰো থম্ভো. দিট্ঠিমানাধিকানং, তপ্পধানানং ৰা চতুন্নং খন্ধানং এতং নামং. থদ্ধভাৰনিম্মদ্দনতোযেৰ কত্থচি আরম্মণে অপ্পটিহতাকারেন পচ্চুপট্ঠন্তি, সম্পযুত্তানং ৰা তত্থ অপ্পটিঘাতং পচ্চুপট্ঠাপেন্তীতি অপ্পটিঘাতপচ্চুপট্ঠানা.

কম্মনি সাধু কম্মঞ্ঞং, ন কম্মঞ্ঞং অকম্মঞ্ঞং, তস্স ভাৰো অকম্মঞ্ঞভাৰো, দানসীলাদিপুঞ্ঞকিরিযায অসমত্থতা. অত্থতো কামচ্ছন্দাদিসংকিলেসধম্মা, তপ্পধানা ৰা চত্তারো অকুসলক্খন্ধা. অকম্মঞ্ঞভাৰনিম্মদ্দনেনেৰ সম্পন্নাকারেন আরম্মণস্স গহণং আরম্মণকরণসম্পত্তি. ৰুত্তাৰসেসা কামচ্ছন্দাদযো, তদেকট্ঠা চ সংকিলেসধম্মা সেসনীৰরণাদযো. ইমা পন দ্ৰে ৰিনিবন্ধনিম্মদ্দনেন পসাদনীযৰত্থূসু পসাদাৰহা, হিতকিরিযাসু ৰিনিযোগক্খমভাৰাৰহা সুৰণ্ণৰিসুদ্ধি ৰিযাতি দট্ঠব্বা.

গেলঞ্ঞং অস্সদ্ধিযাদযো, তদেকট্ঠা চ পাপধম্মা, তপ্পটিপক্খো অগেলঞ্ঞভাৰো লক্খণং এতাসন্তি অগেলঞ্ঞভাৰলক্খণা. গেলঞ্ঞনিম্মদ্দনেনেৰ নত্থি এতাসং আদীনৰো দোসো উপদ্দৰো ৰা, ন ৰা এতা আদীনং কপণং ৰন্তি পৰত্তন্তীতি নিরাদীনৰা, তেনাকারেন পচ্চুপট্ঠন্তি, তং ৰা সম্পযুত্তেসু পচ্চুপট্ঠাপেন্তীতি নিরাদীনৰপচ্চুপট্ঠানা.

কাযসম্বন্ধী, চিত্তসম্বন্ধী চ উজুভাৰোতি লক্খিতব্বতায কাযচিত্তানং অজ্জৰলক্খণা. কাযচিত্তানং নঙ্গলসীসচন্দকোটিগোমুত্তৰঙ্কতাসঙ্খাতানং কুটিলভাৰানং অত্থতো মাযাসাঠেয্যাদিভূতানং নিম্মদ্দনতো কাযচিত্তানং কুটিলভাৰনিম্মদ্দনরসা. ততোযেৰ সব্বথাপি অজিম্হভাৰেন পচ্চুপট্ঠন্তি, সম্পযুত্তানং ৰা অজিম্হতং পচ্চুপট্ঠাপেন্তীতি অজিম্হতাপচ্চুপট্ঠানা.

ননু চ কাযপস্সদ্ধিআদীনং দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং ধম্মানং একেকপটিপক্খত্তা দরথনিম্মদ্দনাদিকিচ্চং একেকমেৰ করোতি. কস্মা পন দ্ৰে দ্ৰে ধম্মা ৰুত্তাতি? ন খো পনেৰং চিন্তিতব্বং ভগৰতাপি তথেৰ দেসিতত্তা. কস্মা পন ভগৰতা তথা দেসিতা? সভাৰধম্মভাৰতো. ন হি ভগৰতা পুব্বে অৰিজ্জমানা এতে ধম্মা দেসনাৰসেন উপ্পাদিতা, অথ খো সভাৰতো ৰিজ্জমানাযেৰ সযম্ভুঞাণেন সম্মা সচ্ছিকত্ৰা যথাসভাৰা দেসিতা, তস্মা কথমেত্থ ভগৰতা সভাৰতো ৰিজ্জমানস্স হাপনং কাতুং সক্কা. সভাৰতো ৰিজ্জমানতায চেত্থ ভগৰতো ৰচনমেৰ পমাণং. ন হি ভগৰা যথাধম্মসাসনাধিকারে অযথাধম্মং কথেয্যাতি, যস্স পন ৰিজ্জমানস্সাপি অকথনং, তং অঞ্ঞহেতুকং. ন চেত্থ তাদিসো হেতু উপলব্ভতি, যেন ইমেসু একেকধম্মস্স অকথনন্তি. যথা পন দ্ৰিন্নং পুরিসানং একোযেৰ ৰেরিকো হোতি, তস্স তে পুরিসা ওতারং দিস্ৰা একতো হুত্ৰাৰ হনন্তি, এৰমেৰ দ্ৰে দ্ৰে ধম্মা একতো হুত্ৰা একং পটিপক্খধম্মং হনন্তি, যথা চ পনেতে ৰিসুং দিস্ৰাপি তং ৰেরিং হনন্তি, ন এৰমেতে তং ৰিসুং হনন্তি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনাভাৰতোতি, তস্মা এতে পটিপক্খধম্মানং একেকভাৰেপি দ্ৰে দ্ৰেযেৰ ৰুত্তাতি, অপিচ চিত্তপস্সদ্ধিআদীহি চিত্তমেৰ পস্সদ্ধি লহু মুদু কম্মঞ্ঞং পগুণং উজুঞ্চ হোতি. কাযপস্সদ্ধিআদীহি পন রূপকাযোপীতি তদত্থদস্সনত্থং ভগৰতা এত্থেৰ দুৰিধতা ৰুত্তা, ন সমাধিআদীসু.

ছন্দনং ছন্দো, আরম্মণেন অত্থিকতা. ‘‘ছন্দো কামো’’তিআদীসু (মহানি. ১) পন তণ্হাপি ছন্দোতি ৰুচ্চতি. ‘‘ছন্দং জনেতি ৰাযমতী’’তিআদীসু ৰীরিযম্পীতি ততো নিৰত্তনত্থং ৰুত্তং ‘‘কত্তুকম্যতাযেতং অধিৰচন’’ন্তি. কত্তুকম্যতা ৰুচ্চতি করণিচ্ছা. চেতসিকস্স ধম্মস্স সারম্মণত্তা করণিচ্ছা নাম আরম্মণস্স আলম্বিতুকামতামুখেনেৰ হোতীতি আরম্মণকরণিচ্ছালক্খণো ছন্দো ‘‘কত্তুকম্যতালক্খণো’’তি ৰুত্তো. তেনেৰাহ ‘‘আরম্মণপরিযেসনরসো, আরম্মণেন অত্থিকতাপচ্চুপট্ঠানো’’তি চ. যদগ্গেন পনাযং অত্তনো আরম্মণপরিযেসনরসো, তদগ্গেন সম্পযুত্তধম্মানম্পি হোতিযেৰ একারম্মণতায. তেন তেসং আরম্মণগ্গহণে চেতসো হত্থপ্পসারণং ৰিযাতি ৰুচ্চতি. কথং পন দানৰত্থুৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তমানচেতনাসম্পযুত্তো ছন্দো আরম্মণেন অত্থিকো হোতীতি? ননু অৰোচুম্হা ‘‘আরম্মণকরণিচ্ছালক্খণো’’তি, তস্মা সঙ্গামগতইস্সাসস্স খিপিতব্বউসূনং গহণে অত্থিকতা ৰিয দানৰত্থুৰিস্সজ্জনৰসেন পৰত্তচ্ছন্দোপি ৰিস্সজ্জিতব্বেন তেন অত্থিকোযেৰাতি. স্ৰাযং কুসলেসু উপ্পন্নো কুসলচ্ছন্দো নাম হোতি যোনিসোমনসিকারসমুট্ঠানত্তা. তব্বিপরীততো পন অকুসলেসু উপ্পন্নো অকুসলচ্ছন্দো.

অধিমুচ্চনং আরম্মণে সন্নিট্ঠানৰসেন ৰেদিতব্বং, ন পসাদনৰসেন. তেনাহ ‘‘সন্নিট্ঠানলক্খণো’’তি. যথা তথা হি আরম্মণে নিচ্ছযনং অধিমুচ্চনং অনধিমুচ্চন্তস্স পাণাতিপাতাদীসু, দানাদীসু ৰা পৰত্তিযা অভাৰতো, সদ্ধা পন পসাদনীযেসু পসাদাধিমোক্খোতি অযমেতেসং ৰিসেসো. ৰোট্ঠব্বনং পন যথা সন্তীরিতে অত্থে নিচ্ছযনাকারেন পৰত্তিত্ৰা পরতো পৰত্তমানানং তথা পৰত্তিযা পচ্চযো হোতি. যদি এৰং ৰিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তেসু ধম্মেসু কথন্তি? তেসম্পি একংসেনেৰ সংসপ্পনাকারস্স পচ্চযতায দট্ঠব্বং, দারকস্স ৰিয ইতো চিতো চ সংসপ্পনস্স ‘‘করিস্সামি, ন করিস্সামী’’তি অনিচ্ছযস্স পটিপক্খকিরিযা অসংসপ্পনং. যেসু চিত্তুপ্পাদেসু অযং সন্নিট্ঠানলক্খণো অধিমোক্খো, তেসং আরম্মণধম্মোযেৰ সন্নিট্ঠাতব্বত্তা সন্নিট্ঠেয্যধম্মো. সো পদট্ঠানমস্সাতি সন্নিট্ঠেয্যধম্মপদট্ঠানো. ইন্দখিলোতি এসিকাথম্ভো ৰুচ্চতি.

তেসু তেসু ধম্মেসূতি যেসু ধম্মেসু সযং উপ্পন্না, তেসু অত্তনা সম্পযুত্তেসু চিত্তচেতসিকধম্মেসু. অনারম্মণত্তেপি হি তেসু সমপ্পৰত্তেসু উদাসীনভাৰো ‘‘তত্রমজ্ঝত্ততা’’তি ৰুচ্চতি. সমং অৰিসমং ৰাহিতং অত্তনা পৰত্তিতসম্পযুত্তানং ৰা যথাসককিচ্চেসু পৰত্তনং লক্খণমেতিস্সাতি সমৰাহিতলক্খণা. তত্থ সমং হুত্ৰা পৰত্তনলক্খণাতি অত্থে অপক্খপতিতভাৰো ৰুত্তো হোতি, অৰিসমং কত্ৰা পৰত্তনলক্খণাতি অত্থে ঊনাধিকতানিৰারণং. উদাসীনভাৰেন পৰত্তমানাপি হি এসা সম্পযুত্তধম্মে সমং কত্ৰা যথাসককিচ্চেসু পৰত্তেতি, যথা রাজা তুণ্হী নিসিন্নোপি অধিকরণধম্মট্ঠে যথাসককিচ্চেসু সমং অপ্পমত্তে পৰত্তেতি. অলীনানুদ্ধতপ্পৰত্তিপচ্চযানং ধম্মানং ঊনাধিকতায লীনুদ্ধতভাৰস্স নিৰারণকিচ্চাতি ৰুত্তং ‘‘ঊনাধিকতানিৰারণরসা’’তি. যদি এৰং কথং সহজাতাধিপতীনং অধিপতিভাৰো. আধিপচ্চঞ্হি তেসং কিচ্চতো অধিকভাৰোতি? নাযং দোসো. তম্পি তস্স কিচ্চমেৰ, যং সহজাতধম্মানং অধিপতিভাৰে পৰত্তাপনং. যথা হি রঙ্গমণ্ডলং গতো নটকাচরিযো তে তে নটকে যথাসকং অনুরূপং ভূমিযং যোজেতি, এৰমেসাপি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মেসু অধিপতিভাৰে ঠিতে অধিপতিভাৰে যোজেতি, ইন্দ্রিযত্তে ঠিতে ইন্দ্রিযত্তে, ন পন সকসককিচ্চতো ঊনতং, অধিকতং ৰা পত্তুং দেতীতি. ‘‘ইদং নিহীনকিচ্চং হোতু, ইদং অতিরেককিচ্চ’’ন্তি এৰং পক্খপাতৰসেন ৰিয পৰত্তি পক্খপাতো. তং উপচ্ছিন্দন্তী ৰিয হোতীতি পক্খপাতুপচ্ছেদনরসা. সা চিত্তচেতসিকানং অজ্ঝুপেক্খনেন সমপ্পৰত্তেসু আজানীযেসু সারথি ৰিয দট্ঠব্বা.

কিরিযা কারোতি কার-সদ্দস্স ভাৰসাধনতং আহ. তেন কারোতি নাঞ্ঞং, কিরিযাযেৰাতি দীপিতং হোতি. মনস্মিং কারোতি মনসি আরম্মণস্স করণং. যেন হি মনো আরম্মণে করীযতি আরম্মণেনস্স সংযোজনতো, ততো এৰ তেন আরম্মণম্পি মনসি করীযতীতি. মনসিকারোতি চেত্থ অলুত্তসমাসো দট্ঠব্বো. পুরিমমনতোতি ভৰঙ্গমনতো. ৰিসদিসং মনন্তি ৰীথিজৰনমনং, তং করোতীতি মনসিকারো, মনসিকারসামঞ্ঞেন ৰীথিজৰনপটিপাদকে দস্সেতি. এত্থ পন উপযোগত্থভুম্মৰচনে সমাসো দট্ঠব্বো. সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণাভিমুখং সারেন্তো পযোজেন্তো ৰিয হোতীতি মনসিকারো সারণলক্খণোতি ৰুত্তো. সংযোজনরসোতি পযোজনরসো. ৰিতক্কো সম্পযুত্তানং আরম্মণে অভিনিরোপনসভাৰত্তা আরম্মণে চিত্তং পক্খিপন্তো ৰিয হোতি. চেতনা অত্তনো আরম্মণং গণ্হন্তী সম্পযুত্তেপি সকসককিচ্চং কারেতীতি অত্তনা করণেন বলং নিযোজেন্তো বলনাযকো ৰিয হোতি. মনসিকারো সম্পযুত্তে আরম্মণে পযোজেতীতি আজানীযপ্পযোজনকসারথি ৰিযাতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

আরম্মণাভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানোতি আরম্মণে সংযোজনৰসেন তদভিমুখভাৰপচ্চুপট্ঠানো. এত্থ সতিযা অপ্পমুস্সনচ্ছন্দতা ৰিসযাভিমুখপচ্চুপট্ঠানতা, মনসিকারস্স পন সংযোজনৰসেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. আরম্মণপটিপাদকস্স সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নতাৰচনং ইতরমনসিকারানং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধপরিযাপন্নতং দস্সেতি. মহিসাসকা পন ‘‘আৰজ্জনস্স ৰিঞ্ঞাণভাৰে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সব্বৰিসযতা পরিহাযেয্য, তস্মা তং জৰনসম্পযুত্তসঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নমেৰা’’তি ৰদন্তি. তেসঞ্হি অযমধিপ্পাযো – যদি তং ৰিসুং চিত্তসভাৰং সিযা, পচ্চুপ্পন্নচিত্তং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তস্স তস্স অনন্তরং উপ্পজ্জমানজৰনানং পচ্চুপ্পন্নারম্মণতা ন ভৰেয্য, অঞ্ঞদত্থু অতীতারম্মণতাৰ সিযা, এৰঞ্চ সতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি পচ্চুপ্পন্নচিত্তারম্মণতায অভাৰতো অসব্বৰিসযতা আপজ্জেয্য, যদগ্গেন চ তং অসব্বৰিসযং, তদগ্গেন সাৰরণম্পি হোতি যত্থ ন পৰত্ততি, তত্থ আৰরণসম্ভৰতো, তস্মাস্স সকললোকসিদ্ধো সব্বঞ্ঞুভাৰো, অনাৰরণভাৰো চ পরিহাযেথ, জৰনসম্পযুত্তভাৰে পন সতি আৰজ্জনস্স নাযং ইট্ঠৰিঘাতো আপজ্জতীতি. তযিদং তেসমভিনিৰেসমত্তং ‘‘আৰজ্জনা কুসলানং খন্ধানং, অকুসলানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) ৰচনেন তস্সানন্তরং কুসলাকুসলুপ্পত্তিযা দীপিতত্তা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পন পচ্চুপ্পন্নচিত্তারম্মণভাৰো এৰং ৰেদিতব্বো – অতীতাদিৰসেন হি ৰিভাগমকত্ৰা ‘‘ইমস্স চিত্তং জানামী’’তি পৰত্তস্স আৰজ্জনং সামঞ্ঞেন যং কিঞ্চি অভিমুখীভূতং চিত্তমাৰজ্জতি, ততো জৰনানিপি অত্তনো অত্তনো অভিমুখীভূতং চিত্তমারম্মণং কত্ৰা পৰত্তন্তি, ন চেত্থ জৰনানং ভিন্নারম্মণতা আসঙ্কিতব্বা চিত্তসামঞ্ঞেন আরম্মণস্স অভিন্নত্তা, তস্মা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নচিত্তারম্মণতং পটিচ্চ ন কাচি ৰিহেসা অনুভৰিতব্বাতি. কিং ৰা এতেন যুত্তিৰাদেন, ননু ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘অচিন্তেয্যো বুদ্ধৰিসযো’’তি (অ. নি. ৪.৭৭), তস্মা অপরিমিতপুঞ্ঞসম্ভারেকফলস্স অচিন্তেয্যসভাৰত্তা আৰজ্জনেন ৰিনাপি ৰিসযগ্গহণে ৰিবন্ধনাভাৰতো যত্থ কত্থচি পৰত্তি অপ্পটিহতাযেৰাতি. কেচি পনেত্থ ‘‘আৰজ্জনং অনাগতচিত্তমারম্মণং কত্ৰা নিরুজ্ঝতি, জৰনমেৰ পন পচ্চুপ্পন্নমারম্মণং গণ্হাতী’’তি ৰদন্তি. যস্মা পন ‘‘অনাগতারম্মণা আৰজ্জনা পচ্চুপ্পন্নারম্মণানং খন্ধানং অনন্তরপচ্চযেন পচ্চযো’’তি পাল়ি নত্থি, তস্মা তং অপ্পমাণং.

করোতীতি করুণা. কিং করোতি, কেসং কিং নিমিত্তন্তি আহ ‘‘পরদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পন’’ন্তি. কম্পনন্তি চ পরেসং দুক্খং দিস্ৰা তস্স অসহনাকারেন চিত্তস্স অঞ্ঞথত্তং, তদিদং সপ্পুরিসানংযেৰ হোতীতি আহ ‘‘সাধূন’’ন্তি. সপ্পুরিসা হি অত্তহিতপরহিতসাধনেন ‘‘সাধূ’’তি ৰুচ্চন্তি. ‘‘কিণাতী’’তি ইমস্স অত্থমাহ ‘‘ৰিনাসেতী’’তি, অদস্সনং গমেতি অপনেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পরদুক্খাপনযনাকারপ্পৰত্তিলক্খণা’’তি. পরেসং দুক্খস্স অপনযনং হোতু ৰা, মা ৰা, সো পরদুক্খাপনযনাকারো, তথাপৰত্তিলক্খণাতি পর…পে… লক্খণা. অপনেতুকামতায পরেসং দুক্খস্স অসহনং অনধিৰাসনং পরদুক্খাসহনং. ন ৰিহিংসা অৰিহিংসা, সত্তানং অৰিহেঠনং, তং পচ্চুপট্ঠাপেতি, ৰিহিংসায ৰা পটিপক্খভাৰেন পচ্চুপট্ঠাতীতি অৰিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা.

পমোদনলক্খণাতি পরসম্পত্তিযা পমোদনলক্খণা. অনিস্সাযনরসাতি ইস্সাযনস্স উসূযনস্স পটিপক্খভাৰকিচ্চা. পন্তসেনাসনেসু, অধিকুসলধম্মেসু চ অরমণং অরতি. সা অত্থতো ইস্সাধিকং দোমনস্সসহগতং, থিনমিদ্ধাধিকঞ্চ উদ্ধচ্চং. তত্থ পুরিমং পরসম্পত্তিৰিসযং, দুতিযং পন্তসেনাসনাদিৰিসযন্তি দট্ঠব্বং. অরতিযা ৰিহননাকারেন পচ্চুপট্ঠাতি, তস্সা ৰিঘাতং ৰা ৰূপসমং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি অরতিৰিঘাতপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘অনিযতে ইচ্ছন্তী’’তি ইমিনা চেতসিকন্তরভাৰেন ইচ্ছন্তীতি দস্সেতি.

কাযদুচ্চরিততোতি ৰত্থুৰীতিক্কমসঙ্খাতদুচ্চরিততো. কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থূনন্তি পরপাণপরধনপরইত্থিআদীনং কাযদুচ্চরিতাদীনমালম্বণভূতানমেৰ ৰত্থূনং. অৰীতিক্কমলক্খণাতি অমদ্দনলক্খণা. কাযদুচ্চরিতাদিৰত্থুতো সঙ্কোচনকিরিযাপদেসেন কাযদুচ্চরিতাদিতোযেৰ সঙ্কোচনকিরিযা ৰুত্তাতি দট্ঠব্বং. ন হি ৰিরতিযো দুচ্চরিতৰত্থুনো অকিরিযপচ্চুপট্ঠানা যুজ্জন্তি, অথ খো দুচ্চরিতস্সেৰ, ৰিরতীনঞ্চ সোরচ্চৰসেন সঙ্কোচনং, অকিরিযা চ হিরোত্তপ্পানং জিগুচ্ছাদিৰসেনাতি অযমেতেসং ৰিসেসো. সদ্ধা…পে… পদট্ঠানাতি এত্থ সদ্ধাদযো সব্বেৰ ধম্মা কাযসুচরিতাদীনং পদট্ঠানাতি একে. অপরে পন ‘‘কম্মং কম্মফলং সদ্দহন্তস্স কাযদুচ্চরিতাদিঅকরণতো, হিরোত্তপ্পসম্পন্নস্স মুসাৰাদাদিঅকথনতো, অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠীসল্লেখগুণসমন্নাগতস্স মিচ্ছাজীৰৰিৰজ্জনতো চ সদ্ধাদযো তিণ্ণং ধম্মানং যথাক্কমেন পদট্ঠানা’’তি ৰদন্তি. কেচীতি অভযগিরিৰাসিনো. ইমাসূতি ইমাসু তীসু ৰিরতীসু. একেকং নিযতং ৰিরতিমিচ্ছন্তীতি অঞ্ঞং একং চতুত্থনিযতৰিরতিমিচ্ছন্তি. অথ ৰা নিদ্ধারণত্থে ভুম্মৰসেন ইমাসং অন্তরে একং নিযতং ৰিরতিমিচ্ছন্তীতি অত্থো. উভযথাপি পন তেসং ইচ্ছা ন যুজ্জতি অপরায ৰিরতিযা ধম্মসেনাপতিনাপি অদেসিতত্তা, ৰিসযস্স চ সদা সন্নিহিতত্তাভাৰেন নিযতায এৰ একিস্সা অভাৰতো. তেনেৰ হি অভযগিরিৰাসিনোযেৰ চ কেচি ইমাসং তিৰিধত্তং অনিযতত্তমেৰ চ ইচ্ছন্তি. ৰুত্তঞ্হি তেহি –

‘‘করুণামুদিতা সম্মাৰাচাকম্মন্তআজিৰা;

যেভুয্যতো অনিযতা, হোন্তি গোচরভেদতো’’তি. –

এত্থ পন ‘‘যেভুয্যতো’’তি ৰচনং লোকুত্তরচিত্তেসু সব্বদা একতোযেৰ চ লব্ভমানতং সন্ধায ৰুত্তং.

দুতিযচিত্তেন সম্পযোগং গচ্ছন্তীতি সম্বন্ধো. যথা চিত্তং, এৰং তংসম্পযুত্তধম্মাপীতি দুতিযে সসঙ্খারা এৰাতি আহ ‘‘সসঙ্খারভাৰমত্তমেৰ হেত্থ ৰিসেসো’’তি. তথাতি যথা ততিযে, তথা চতুত্থেপি পীতিযা সুখপদট্ঠানত্তা. সুখস্স চেত্থ অভাৰতো আহ ‘‘ঠপেত্ৰা পীতি’’ন্তি. ননু চ ‘‘করুণামুদিতা উপেক্খাসহগতে ন সম্ভৰন্তী’’তি ৰদন্তি, তস্মা যথা পীতিযা, এৰং তাসম্পি পটিক্খেপো কাতব্বোতি? ন কাতব্বো, অপ্পনাপত্তিতো পুব্বে করুণামুদিতানং উপেক্খাসহগতানম্পি সম্ভৰতো. করুণামুদিতাভাৰনাকালে হি অপ্পনাৰীথিতো পুব্বে উপেক্খাসহগতচিত্তেনাপি পরিকম্মং হোতি, অপ্পনাৰীথিযং পন সোমনস্সসহগতচিত্তেনেৰ একাৰজ্জনৰীথিযা ৰেদনাপরিৰত্তনাভাৰতো, তস্মা পুব্বভাগৰসেনেৰ করুণামুদিতানম্পি উপেক্খাসহগতেসু সম্ভৰো হোতীতি আচরিযা. অপরে পন সব্বদাপি তাসং উপেক্খাসহগতেসু সম্ভৰং ন ইচ্ছন্তি. ‘‘অৰসেসা পঞ্চমেন সম্পযোগং গচ্ছন্তী’’তি অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা ইদানি ৰিসেসদস্সনত্থমাহ ‘‘সোমনস্সট্ঠানে চা’’তিআদি.

৮১. করুণামুদিতাদযোতি করুণামুদিতা চেৰ ৰিরতিত্তযঞ্চ. তেনাহ ‘‘পঞ্চা’’তি.

এৰং কামাৰচরকুসলচিত্তসম্পযুত্তে দস্সেত্ৰা ইদানি রূপাৰচরকুসলচিত্তসম্পযুত্তধম্মে দস্সেতুং ‘‘অৰসেসেসু পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ঠপেত্ৰা ৰিরতিত্তযন্তি ৰিরতিত্তযং ৰজ্জেত্ৰা. কস্মা পনেত্থ ৰিরতিত্তযং পরিচ্চত্তন্তি? ৰুচ্চতে – সুৰিসুদ্ধকাযকম্মাদিকস্স চিত্তসমাধানৰসেন রূপারূপাৰচরকুসলপ্পৰত্তি, ন কাযকম্মাদীনং সোধনৰসেন, নাপি দুচ্চরিতদুরাজীৰানং সমুচ্ছিন্দনৰসেন. তথা হি নীৰরণাদিধম্মানং অৰত্থত্তযং হোতি ৰীতিক্কমাৰত্থা পরিযুট্ঠানাৰত্থা অনুসযাৰত্থাতি. তত্থ ৰীতিক্কমাৰত্থায পটিপক্খং কামাৰচরকুসলং পরিযুট্ঠানাৰত্থায রূপারূপাৰচরং, অনুসযাৰত্থায লোকুত্তরকুসলং. দুচ্চরিতদুরাজীৰানং পন ঠপেত্ৰা ৰীতিক্কমাৰত্থং, অনুসযাৰত্থঞ্চ ৰীতিক্কমাৰত্থায ৰিসুং পরিযুট্ঠানাৰত্থা ন উপলব্ভতি. যস্সা ৰিপচ্চনীকং রূপারূপাৰচরকুসলং সিযা, তস্মা তং নেৰ কামাৰচরকুসলং ৰিয তেসং ৰীতিক্কমাৰত্থং সোধেতি, ন চ লোকুত্তরং ৰিয অনুসযাৰত্থং সমুচ্ছিন্দতি, পটিপস্সম্ভেতি ৰা. সীলৰিসুদ্ধিযং সীলসোধনৰসেন কামাৰচরকুসলেনেৰ ৰিগতৰীতিক্কমস্স পরিসুদ্ধকাযকম্মাদিকস্স যোগিনো চিত্তসমাধানৰসেন পৰত্ততীতি মহগ্গতচিত্তুপ্পাদে ৰিরতীনং অসম্ভৰোযেৰ. ইমমেৰ হি অত্থং সাধেতুং ‘‘ৰিরতিযো পনা’’তিআদি আরদ্ধং. তেত্তিংস ৰা করুণাদিঝানৰসেন পৰত্তনকালে. ততোতি ততো ততিযে ৰুত্তচেতসিকতো. করুণামুদিতানং অপ্পনাপত্তানমেকন্তসোমনস্সসহগতত্তা আহ ‘‘পঞ্চমেন…পে… করুণামুদিতাৰজ্জা’’তি.

রূপাৰচরপঞ্চমে ৰুত্তনযেনাতি তিংসেৰাতি অধিপ্পাযো. যদি এৰং রূপাৰচরতো কো ৰিসেসোতি আহ ‘‘অরূপাৰচরভাৰোৰেত্থ ৰিসেসো’’তি, পঞ্চমে রূপসঞ্ঞাভাৰতো রূপাৰচরভাৰো, ইধ পন রূপসঞ্ঞাসমতিক্কমেন পত্তব্বত্তা অরূপাৰচরভাৰোতি অযমেৰস্স ততো ৰিসেসোতি অত্থো.

পঠমজ্ঝানিকেতি পঠমজ্ঝানৰতি. মগ্গচিত্তেতি চতুব্বিধেপি মগ্গঞাণে. দুতিযজ্ঝানিকাদিভেদেতি দুতিযততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানিকে. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘দুতিযেন ৰিতক্কৰজ্জা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন. কিং অৰিসেসেনাতি চে, নোতি আহ ‘‘করুণামুদিতান’’ন্তিআদি. মগ্গধম্মেসু পাদকজ্ঝানাদিৰসেন কদাচি সম্মাসঙ্কপ্পৰিরহো সিযা, ন পন ৰিরতিৰিরহো, কাযদুচ্চরিতাদীনং সমুচ্ছিন্নৰসেনেৰ অরিযমগ্গস্স পৰত্তনতোতি আহ ‘‘নিযতৰিরতিভাৰো’’তি. লোকুত্তরভাৰোতি ছব্বিসুদ্ধিপরম্পরায পত্তব্বত্তা লোকতো উত্তরণভাৰো.

এৰং কুসলচেতসিকানং সম্পযোগৰচনত্থলক্খণাদীনি দস্সেত্ৰা ইদানি অকুসলচেতসিকানি দস্সেতুং ‘‘অকুসলা পনা’’তিআদি আরদ্ধং. ছ যেৰাপনকাতি কিঞ্চাপি পঠমে অনিযতযেৰাপনকা ন লব্ভন্তি, অকুসলেসু পন লব্ভমানকযেৰাপনধম্মে একত্থ দস্সেতুং তেসম্পি ইধেৰ ৰচনং দট্ঠব্বং. এৰঞ্চ কত্ৰা উপরি ধম্মানং উদ্দেসানন্তরং ‘‘এৰং যেৰাপনা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰিচিকিচ্ছাসহগতে ছন্দাধিমোক্খানং, উদ্ধচ্চসহগতে ছন্দস্স চ অভাৰতো ৰুত্তং ‘‘পটিপাটিযা দসসু চিত্তেসূ’’তি.

৮২. নিদ্দিট্ঠাতি নিস্সেসেন দস্সিতা. হতা ৰিহতা ৰিদ্ধস্তা পাপা অপাযাদিদুক্খপাপনতো ‘‘পাপা’’তি সঙ্খাতা অকুসলধম্মা যেন সো ভগৰা হতপাপো, তেন. লাভো অলাভো, যসো অযসো, নিন্দা পসংসা, সুখং দুক্খন্তি ইমেসু অট্ঠসু লোকধম্মেসু অকম্পনট্ঠেন তাদিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন. সো হি লাভাদীসু যাদিসো, অলাভাদীসুপি তাদিসোযেৰাতি ‘‘তাদী’’তি ৰুচ্চতি.

ন হিরীযতীতি ন লজ্জতি. অহিরিকোতি পুগ্গলো ধম্মসমূহো ৰা. ‘‘অহিরিক্ক’’ন্তি ৰত্তব্বে একস্স ক-কারস্স লোপং কত্ৰা ‘‘অহিরিক’’ন্তি ৰুত্তং. ন ওত্তপ্পন্তি ওত্তপ্পস্স পটিপক্খভূতং ধম্মমাহ. অজিগুচ্ছনং অহীল়নং. অলজ্জনং অৰিলা. অজিগুচ্ছনলক্খণন্তি সভাৰৰসেন ৰুত্তং, অলজ্জনলক্খণন্তি কুসলাব্যাকতস্স সাধারণায হিরিযা পটিপক্খৰসেন. তেহেৰাতি কাযদুচ্চরিতাদীহি এৰ. অসারজ্জনং নিব্ভযতা. অনুত্তাসো অসম্ভমো. রসাদীনি হিরিওত্তপ্পেসু ৰুত্তপটিপক্খৰসেন গহেতব্বানীতি ন তানি ইধ ৰুত্তানি. তেসু হি অলজ্জনাকারেন পাপানং করণরসং অহিরিকং. অনুত্তাসাকারেন অনোত্তপ্পং. ৰুত্তপ্পকারেনেৰ পাপতো অসঙ্কোচনপচ্চুপট্ঠানানি. অত্তনি, পরেসু চ অগারৰপদট্ঠানানি. গামসূকরস্স ৰিয অসুচিতো কিলেসাসুচিতো অজিগুচ্ছনং অহিরিকেন হোতি. সলভস্স ৰিয অগ্গিতো পাপতো অনুত্তাসো অনোত্তপ্পেন হোতি. যথাহু পোরাণা –

‘‘জিগুচ্ছতি নাহিরিকো, পাপা গূথাৰ সূকরো;

ন ভাযতি অনোত্তপ্পো, সলভো ৰিয পাৰকা’’তি.

এত্থ চ যথা হিরিযা বলৰভাৰে ওত্তপ্পং অব্বোহারিকং হোতি, ওত্তপ্পস্স বলৰভাৰে হিরী অব্বোহারিকা, এৰং অহিরিকস্স বলৰভাৰে অনোত্তপ্পং অব্বোহারিকং, অনোত্তপ্পস্স বলৰভাৰে অহিরিকং অব্বোহারিকং হোতীতি কেচি, তং ন যুজ্জতি. যথা হি অসুচিনা অত্তানং মক্খেন্তো, সপ্পমুখে হত্থং পৰেসেন্তো বালদারকো তত্থ পটিক্কূলভাৰস্স, আদীনৰস্স চ অনুপপরিক্খনতো নেৰ জিগুচ্ছতি, ন চ উত্তসতি, এৰমেৰং ধম্মসভাৰস্স অঞ্ঞাণতো মোহো পাপতো নেৰ জিগুচ্ছতি, ন উত্তসতি, তস্মা তংসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদে উভযম্পি বলৰতরং হোতীতি.

লুব্ভন্তীতি অভিগিজ্ঝন্তি, অল্লীযন্তীতি ৰুত্তং হোতি. আরম্মণগ্গহণলক্খণোতি এত্থ আরম্মণগ্গহণং নাম ‘‘মম ইদ’’ন্তি তণ্হাভিনিৰেসৰসেন অভিনিৰিট্ঠস্স আরম্মণস্স অৰিস্সজ্জনং, ন আরম্মণকরণমত্তং. অভিসঙ্গো অতিসযৰতায আসত্তিযা দুম্মোচনীযভাৰো. অপরিচ্চাগো অৰিজহনং. তেলঞ্জনরাগো ৰিযাতি ধোৰিত্ৰাপি পরিচ্চজিতুং অসক্কুণেয্যো তেলমক্খিতঅঞ্জনরাগো ৰিয. ‘‘অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি ৰচনতো ৰুত্তং ‘‘অস্সাদদস্সনপদট্ঠানো’’তি. তত্থ অস্সাদৰসেন দস্সনং অস্সাদদস্সনং. ননু চ অস্সাদদস্সনম্পি অত্থতো লোভোযেৰাতি কথং সযং অত্তনো পদট্ঠানং হোতীতি? সচ্চং, পঠমং নাতিবলৰলোভৰসেন অস্সাদদস্সনো পচ্ছা বলৰলোভো হোতীতি তস্স তংপদট্ঠানতা ৰুত্তা. তেনেৰ চ ‘‘তণ্হা পৰড্ঢতী’’তি ৰুত্তং. অপরে পন ‘‘অস্সাদো নাম সুখৰেদনা, অস্সাদদস্সনন্তি অস্সাদদিট্ঠী’’তি ৰদন্তি. সুখৰেদনায ৰা কারণভূতং সুভনিমিত্তং অস্সাদো নাম, অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি পৰত্তা তযো ৰিপল্লাসা অস্সাদদস্সনং নামাতি কেচি.

মুয্হন্তীতি ন বুজ্ঝন্তি. ধম্মসভাৰস্স যাথাৰতো অদস্সনং চিত্তস্স অন্ধভাৰো. অঞ্ঞাণং ঞাণপটিপক্খো ধম্মো. তত্থ পুরিমলক্খণং সভাৰৰসেন ৰুত্তং, ইতরং পটিপক্খৰসেন. অথ ৰা অঞ্ঞাণলক্খণোতি কিচ্চৰসেন ৰুত্তং. সো হি অসম্পটিৰেধরসোতি ৰুত্তো. ধম্মসভাৰং পটিৰিজ্ঝিতুং অসমত্থতা অসম্পটিৰেধো. আরম্মণসভাৰচ্ছাদনরসোতি যথা অঞ্ঞাণং, মোহসমঙ্গিপুগ্গলো ৰা আরম্মণসভাৰং পটিৰিজ্ঝিতুং ন লভতি, মোহস্স তথা পৰত্তি আরম্মণসভাৰচ্ছাদনং. এত্থ চ ঞাণং আরম্মণং যথাসভাৰতো জানাতি, দিট্ঠি যথাসভাৰং ৰিজহিত্ৰা অযাথাৰতো গণ্হাতি, মোহো পন ন কথঞ্চি ৰিজানাতি. যদি এৰং আরম্মণগ্গহণকালো কথং তদা সো আরম্মণং জানাতেৰাতি? তদাপি ন জানাতি. যথা পন ফস্সাদযো ফুসনাকারাদিমত্তৰসেনেৰ আরম্মণং গণ্হন্তি, ন জাননৰসেন, এৰমযং আরম্মণং গহেত্ৰা উপ্পজ্জমানো পটিচ্ছাদনাকারেনেৰ গণ্হাতি, ন পন জাননাকারেনাতি. যস্স উপ্পজ্জতি, তস্স অন্ধকরণং অন্ধকারো, তথা পচ্চুপট্ঠাতি, তং ৰা পচ্চুপট্ঠাপেতীতি অন্ধকারপচ্চুপট্ঠানো.

মিচ্ছা পস্সন্তীতি ধম্মসভাৰস্স ৰিপরীতৰসেন অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিৰসেন পস্সন্তি. অযোনিসো অভিনিৰেসো উপ্পথাভিনিৰেসো. ধম্মসভাৰং অতিক্কমিত্ৰা পরতো নিচ্চাদিতো ৰা পরপ্পচ্চযতো ৰা আমসনং পরামাসো, ৰিপরীতগ্গাহৰসেন ‘‘ইদমেৰ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৰেসনং মিচ্ছাভিনিৰেসো. অরিযানং অদস্সনকামতাদীতি আদি-সদ্দেন সদ্ধম্মঅসোতুকামতাদিং সঙ্গণ্হাতি.

যস্স ধম্মস্স ৰসেন উদ্ধতং হোতি চিত্তং, তংসম্পযুত্তধম্মা ৰা, সো ধম্মো উদ্ধচ্চং. তেনাহ ‘‘উদ্ধতভাৰো’’তি. অৰূপসমোতি অসন্নিসিন্নভাৰো. ৰাতা…পে… পটাকাৰিযাতি যথা পটাকা যোত্তবলেন ধজযট্ঠিং অমুঞ্চন্তীপি ৰাতাভিঘাতেন এত্থ অৰট্ঠাতুং ন সক্কোতি, এৰমিদম্পি অধিমোক্খবলেন আরম্মণং অমুঞ্চন্তম্পি অযোনিসোমনসিকারবলেন আরম্মণে অচলং অৰট্ঠাতুং ন সক্কোতীতি ৰাতপ্পহারেনেৰ চলধজপটাকা ৰিয অনৰট্ঠানকিচ্চং. ভন্তত্তং পরিব্ভমনাকারো. উদ্ধচ্চস্স সব্বাকুসলসাধারণত্তা, অঞ্ঞেসঞ্চ অকুসলসাধারণানং ৰিসুং পদট্ঠানস্স লব্ভমানত্তা ৰুত্তং ‘‘অযোনিসো…পে… পদট্ঠান’’ন্তি. যেনাকারেন ৰা মনসিকরোতো উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, তেনাকারেন মনসিকরণং ইধ অযোনিসোমনসিকারো. অথ ৰা উদ্ধচ্চনিমিত্তস্স আরম্মণস্স মনসিকরণং ইধ অযোনিসোমনসিকারো.

মঞ্ঞতীতি অভিমঞ্ঞতি, অহংকারং করোতীতি অত্থো. সেয্যাদিৰসেন উচ্চতো নমনং উণ্ণতি. সম্পগ্গহরসোতি উণ্ণতিৰসেনেৰ অত্তনো, সম্পযুত্তধম্মানং ৰা সম্পগ্গণ্হনকিচ্চো, ন ৰীরিযং ৰিয তংতংকিচ্চসাধনেন. অভিভুস্সহনৰসেন হীনস্স অত্তানং নীচং কত্ৰা গহণম্পি পগ্গণ্হনৰসেনেৰাতি ৰেদিতব্বং. কেতু…পে… পচ্চুপট্ঠানোতি এত্থ কেতু ৰুচ্চতি অচ্চুগ্গতধজো, ইধ পন কেতু ৰিযাতি কেতু, উল়ারতমাদিভাৰো, তং কেতুভাৰসঙ্খাতং কেতুং কম্যতীতি কেতুকম্যং, যস্স ধম্মস্স ৰসেন তং কেতুকম্যং, সো কেতুকম্যতা. ‘‘অহ’’ন্তি পৰত্তনতো মানস্স দিট্ঠিসদিসী পৰত্ততীতি দিট্ঠিমানা একচিত্তুপ্পাদে ন পৰত্তন্তি, দ্ৰে কেসরসীহা ৰিয একগুহাযং, তস্মা মানো দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তচিত্তে সব্বদা অনুপ্পজ্জমানোপি দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তে নিযমেন অনুপ্পজ্জনতো দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তলোভপদট্ঠানো. মানো ধম্মসমূহগ্গহণে বলৰং হুত্ৰা অত্তুক্কংসনভাৰেন পৰত্ততি, দিট্ঠি একেকধম্মম্পি নিচ্চাদিআকারেন গণ্হন্তী পৰত্ততি. অত্তসিনেহসন্নিস্সযো ৰা মানো, অত্তকিলমথানুযোগসন্নিস্সযা দিট্ঠীতি অযমেতেসং ৰিসেসো.

ইস্সতীতি উসূযতি. তত্থেৰাতি পরসম্পত্তীসুযেৰ. ইস্সাৰসেন পরসম্পত্তীসু অতুস্সনতো ৰুত্তং ‘‘অনভিরতিরসা’’তি. তেনেৰেতং ৰুচ্চতি –

‘‘ইস্সানলসিখা যেসং, হদযে জলতীধ তে;

নেৰ ৰিন্দন্তি পামোজ্জং, সম্বুদ্ধাদীহি সেৰিত’’ন্তি.

মচ্ছরযোগেন মচ্ছরিনি পৰত্তং মচ্ছর-সদ্দং গহেত্ৰা আহ ‘‘মচ্ছরভাৰো মচ্ছরিয’’ন্তি. নিরুত্তিনযেন পন ‘‘মা ইদং অচ্ছরিযং অঞ্ঞেসং হোতু, ময্হংৰ হোতূ’’তি মচ্ছরিযন্তি পোরাণা. নিগুহণং অত্তনো সম্পত্তিযা পরেসং অদস্সনং. সঙ্কোচনং অত্তসম্পত্তীনং পরেহি সাধারণভাৰকরণস্স অরুচ্চনাকারেন পটিকুটনং. ‘‘মা ইদং পরস্স হোতূ’’তি পরেসু পটিহননৰসেন অত্তসন্তকস্স আরম্মণকরণতো মচ্ছেরং পটিঘচিত্তেস্ৰেৰ লব্ভতীতি ৰদন্তি, তং ন যুত্তং একস্সেৰ ধম্মস্স অঞ্ঞত্থ পটিহঞ্ঞিত্ৰা অঞ্ঞারম্মণভাৰপ্পসঙ্গতো. পরেহি সাধারণভাৰে পটিহননৰসেন পন তং আরব্ভ পৰত্তনতো মচ্ছেরং পটিঘচিত্তেসু উপ্পজ্জতীতি যুত্তং. অত্তসম্পত্তীতি আৰাসাদিসম্পত্তি.

কুচ্ছিতং কতন্তি এত্থ কতম্পি অকতম্পি গরহিতব্বত্তা কুচ্ছিতং কতং নাম হোতি. এৰঞ্হি ৰত্তারো হোন্তি ‘‘যং মযা ন কতং, তং কুকত’’ন্তি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘কতাকতানুসোচনরস’’ন্তি. এৰং কতাকতং দুচ্চরিতং সুচরিতম্পি কুচ্ছিতং কতং নাম. সুচরিতম্পি হি গরহন্তস্স কুচ্ছিতং কতন্তি হোতি. যথা পন পথৰীকসিণারম্মণং ঝানং পথৰীকসিণং, এৰং কুকতং আরব্ভ ৰিপ্পটিসারৰসেন পৰত্তং চিত্তং তংসহচরিততায ইধ কুকতন্তি গহেতব্বং. অথ ৰা কতাকতং আরব্ভ উপ্পজ্জনকৰিপ্পটিসারচিত্তংযেৰ গরহিতব্বতো ‘‘কুচ্ছিতং কতং কুকত’’ন্তি ৰুচ্চতি. যস্স ধম্মস্স ৰসেন তং চিত্তং কুকতং নাম হোতি, সো ধম্মো কুক্কুচ্চং. তেনাহ ‘‘কুকতং, তস্স ভাৰো’’তি. পচ্ছা অনুতপ্পনং ৰিহেঠনং পচ্ছানুতাপো. কতাকতানুসোচনং কতাকতস্স সুচরিতদুচ্চরিতস্স অনুসোচনং, ‘‘অকতং ৰত মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা অনুতপ্পনং, ‘‘অকতং মযা পুব্বে কল্যাণকম্মং, ইতো দানি পট্ঠায করোমী’’তি পৰত্তং পন কুসলপক্খিকং ৰীরিযমেৰ, ন কতাকতানুসোচনং, কতাকতাকারৰিসিট্ঠস্স সুচরিতদুচ্চরিতস্স অনুসোচনৰসেন ৰিরূপং পটিসরণং ৰিপ্পটিসারো. কতাকতানুসোচনঞ্হি অৰড্ঢিসম্পাদনতো ৰিরূপং পটিসরণং, তং পরাযত্ততাহেতুতায দাসব্যং ৰিয দট্ঠব্বং. যথা হি দাসব্যে সতি দাসো পরাযত্তো হোতি, এৰং কুক্কুচ্চে সতি তংসমঙ্গীপুগ্গলো. ন হি সো অত্তনো ধম্মতায কুসলে পৰত্তিতুং সক্কোতি. অথ ৰা কতাকতকুসলাকুসলানুসোচনৰসেন আযত্ততায তদুভযৰসেন কুক্কুচ্চেন তংসমঙ্গী হোতীতি তং দাসব্যং ৰিয হোতি.

অনুস্সাহনাৰসীদনৰসেন সংহতভাৰো থিনং, তেন যোগতো চিত্তং থিনং, তস্স ভাৰো থিনতা. তেনাহ ‘‘অনুস্সাহসংহননতা’’তি. অসমত্থতাৰিঘাতৰসেন অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধং. তেনাহ ‘‘অসত্তিৰিঘাতো’’তি. যস্মা মিদ্ধৰসেনেৰ তেন সম্পযুত্তধম্মা মেধিতা ৰিহতসামত্থিযা হোন্তি, তস্মা ‘‘মিদ্ধতা মিদ্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. ন ৰিজ্জতি উস্সাহো অস্সাতি অনুস্সাহং, তব্ভাৰোপি অনুস্সাহং. অনুস্সাহসঙ্খাতো সংহননভাৰো অনুস্সাহসংসীদনতা, কুসীতভাৰোতি ৰুত্তং হোতি. অসত্তিৰিঘাতোতি যস্মা তং মিদ্ধং উপ্পজ্জমানমেৰ সত্তিৰিনাসৰসেন উপ্পজ্জতি, তস্মা নত্থি এতস্স সত্তীতি তং সম্পযুত্তচিত্তং অসত্তি, তস্স ভাৰোপি, অসত্তিযেৰ ৰিঘাতোতি অসত্তিৰিঘাতো.

অনুস্সাহনলক্খণন্তি উস্সাহপটিপক্খলক্খণং. ৰীরিযস্স ৰিনোদনং খেপনং ৰীরিযৰিনোদনং. সম্পযুত্তধম্মানং সংসীদনাকারেন পচ্চুপট্ঠাতি, তেসং ৰা সংসীদনং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি সংসীদনপচ্চুপট্ঠানং. অকম্মঞ্ঞতালক্খণন্তি এত্থ কামং থিনম্পি অকম্মঞ্ঞতাসভাৰমেৰ, তং পন চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞং, মিদ্ধং ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্সাতি অযমেত্থ ৰিসেসো. তথা হি পাল়িযং ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা. কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’’তি (ধ. স. ১১৬২) চ আদিনা ইমেসং নিদ্দেসো পৰত্তো. ওণহনং ৰিঞ্ঞাণদ্ৰারানং পিদহনং, সম্পযুত্তানং বন্ধনং ৰা. লীনতা লীনাকারো, আরম্মণগ্গহণে সঙ্কোচো. যস্মা থিনেন চিত্তস্সেৰ সংহননং হোতি, মিদ্ধেন পন ৰেদনাদিক্খন্ধত্তযস্স ৰিয রূপকাযস্সপি, তস্মা তং পচলাযিকানিদ্দং পচ্চুপট্ঠাপেতীতি পচলাযিকানিদ্দাপচ্চুপট্ঠানন্তিপি ৰট্টতি. পোত্থরূপপটিচ্ছাদকপটো ৰিয আরম্মণসভাৰাৰচ্ছাদকো মোহো. মুখে বন্ধপটো ৰিয সম্পযুত্তধম্মে পত্থরিতুং অদেন্তং মিদ্ধন্তি অযমেতেসং ৰিসেসো.

সেসাতি ইধ লক্খণাদিৰসেন ৰুত্তাৰসেসা ফস্সাদযো. কুসলেসু ৰুত্তনযেনাতি লক্খণাদিতো ৰুত্তনযেন. ন কোচি এত্থ ৰিসেসো অত্থীতি চে, নো নত্থীতি আহ ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি, ৰিতক্কাদীনং তিণ্ণং যথাক্কমং মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদিনামমত্তমেৰ ৰিসেসোতি অত্থো. একূনৰীসতীতি ঠপেত্ৰা মানাদযো ছ অনিযতযেৰাপনকে সেসা সরূপেনাগতা পন্নরস ছন্দাদযো চ চত্তারো নিযতযেৰাপনকাতি ইমে একেন ঊনা ৰীসতি চেতসিকা. অনিযতযেৰাপনকানং পন ইধ অলভন্তানম্পি এত্থ ৰচনে কারণং ৰুত্তমেৰ.

থিনমিদ্ধস্স অনিযতভাৰোতি থিনমিদ্ধস্স অনিযতস্স ইধ উপ্পজ্জনকভাৰমাহ, ন পন পঠমে নিযতভাৰং তত্থ সব্বসোৰ অনুপ্পজ্জনতো. ন হি সভাৰতিখিণং চিত্তং থিনমিদ্ধযোগী হোতীতি. ততিযে মানস্স অনিযতস্স সম্ভৰেপি নিযতধম্মে সন্ধায ‘‘অট্ঠারসা’’তি ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘মানো পনেত্থ অনিযতো’’তি. দিট্ঠিযা সহ ন উপ্পজ্জতীতি এত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ. চতুত্থে অৰসেসাতি অট্ঠারসেৰ, পঞ্চমে ঠপেত্ৰা পীতিং দিট্ঠিযা সহ অট্ঠারসেৰ, তথা ছট্ঠেপি. সত্তমে পীতিযা, দিট্ঠিযা চ অভাৰতো সত্তরস, তথা অট্ঠমেপি.

এতেপি তযোতি ন কেৰলং করুণামুদিতা এৰ, এতেপি তযো একতো ন উপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসযভেদতোযেৰ. তথা হি ইস্সা পরসম্পত্তিৰিসযা, মচ্ছরিযং অত্তসম্পত্তিযা পরেহি সাধারণাভাৰৰিসযং, কুক্কুচ্চং কতাকতৰিসযন্তি, তস্মা যং অভযগিরিৰাসিনো ৰদন্তি ‘‘ইস্সামচ্ছেরং যদিচ্ছাৰসেন একতোপি উপ্পজ্জতী’’তি, ন তং গহেতব্বং.

সভাৰতো, পরিকপ্পনতো ৰা অনিট্ঠস্স আরম্মণস্স অনিট্ঠাকারং ৰা আরম্মণস্স অনুভৰনং সম্ভুঞ্জনং অনিট্ঠারম্মণানুভৰনং, তং লক্খণমস্সাতি অনিট্ঠারম্মণানুভৰনলক্খণং. তেনাহ ‘‘অনিট্ঠাকারসম্ভোগরস’’ন্তি, যথাভূতেন ৰা অযথাভূতেন ৰা অনিট্ঠাকারেন আরম্মণস্স সম্ভুঞ্জনরসং, পচ্চানুভৰনকিচ্চন্তি অত্থো. তিত্থিযাদীনঞ্হি সভাৰতো ইট্ঠে বুদ্ধাদিআরম্মণেপি অনিট্ঠাকারতো গহণৰসেন দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. দোমনস্সস্স একন্তেন কামধাতুযংযেৰ পৰত্তনতো আহ ‘‘হদযৰত্থুপদট্ঠান’’ন্তি. তস্স হি অনীৰরণাৰত্থায অভাৰতো রূপারূপধাতুযং অসম্ভৰো.

অত্তনো পৰত্তিআকারৰসেন অনিট্ঠরূপসমুট্ঠাপনৰসেন ৰা ৰিরূপং সপ্পনং ৰিসপ্পনং, অনিট্ঠরূপসমুট্ঠাপনৰসেনেৰ ৰা ৰিসপ্পনং সরীরকম্পনং, তং রসো কিচ্চং, সম্পত্তি ৰা অস্সাতি ৰিসপ্পনরসো, নিস্সযস্স হদযৰত্থুনো, সকলস্সেৰ ৰা কাযস্স ৰিজ্ঝত্তভাৰাপাদনতো আহ ‘‘অত্তনো নিস্সযদহনরসো ৰা’’তি, ৰিজ্ঝত্তভাৰাপাদনতোতি চ মিলাতভাৰাপাদনতোতি অত্থো. যথা কথং ৰিযাতি আহ ‘‘দাৰগ্গি ৰিযা’’তি. সো হি ৰনঘটেযেৰ উপ্পন্নো তমেৰ দহতি. দুস্সনপচ্চুপট্ঠানোতি অত্তনো, পরস্স চ দূসনাকারেন পচ্চুপট্ঠানো. সো হি যস্স সন্তানে উপ্পন্নো, তং একন্তেন অন্তমসো ৰিরূপভাৰাপাদনেনপি দূসেতি, পরং পন দূসেতু ৰা, মা ৰা হত্থেন গহিতঅসুচি ৰিয. ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদীনি নৰ আঘাতৰত্থূনি পদট্ঠানমস্সাতি আঘাতৰত্থুপদট্ঠানো. সো উপযোগফলকালেসু অনিট্ঠত্তা ৰিসসংসট্ঠপূতিমুত্তং ৰিয দট্ঠব্বো. অট্ঠারস ৰাতি ইস্সাদীসু অনিযতেসু একেন সদ্ধিং অট্ঠারস ৰা.

পৰত্তিট্ঠিতিমত্তাতি চেতসো পৰত্তিসঙ্খাতা ঠিতিমত্তা, মগ্গঙ্গাদিভাৰং ন গচ্ছতি অধিমোক্খৰিরহতোতি অত্থো. অথ ৰা পৰত্তিট্ঠিতিমত্তাতি খণট্ঠিতিমত্তা. ‘‘নিৰাতে দীপচ্চীনং ঠিতি ৰিযা’’তি হি ৰুত্তং. চিত্তট্ঠিতি ৰিয সন্তানট্ঠিতিযা পচ্চযো ভৰিতুং অসমত্থত্তা নিচ্ছযাভাৰেন অসণ্ঠহনতো চেতসো পৰত্তিপচ্চযমত্ততায পৰত্তিট্ঠিতিমত্তা খণট্ঠিতিমত্তা পৰত্তিপচ্চযমত্তা ঠিতি পৰত্তিট্ঠিতীতি কত্ৰা. ৰিগতা চিকিচ্ছাতি নিস্সক্কে পচ্চত্তৰচনং ‘‘পিসুণা ৰাচা পটিৰিরতো’’তিআদীসু ৰিয, ৰিগতা তিকিচ্ছাযাতি অত্থো. অযমেৰ ৰা পাঠো. ‘‘ৰিগতা চিকিচ্ছা’’তি চিকিচ্ছিতুং দুক্করতায চেতং ৰুত্তং, ন সব্বথা চিকিচ্ছায অভাৰতো. ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা সংসপ্পনৰসেন সেতি, সমন্ততো ৰা সেতীতি সংসযো. কম্পনরসাতি চিত্তস্স কম্পনকিচ্চা. উদ্ধচ্চঞ্হি অত্তনা গহিতাকারেযেৰ ঠত্ৰা ভমতীতি একারম্মণস্মিং এৰ ৰিপ্ফন্দনৰসেন পৰত্ততি, ৰিচিকিচ্ছা পন যদিপি একস্মিং আরম্মণে উপ্পজ্জতি, তথাপি ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো’’তি অঞ্ঞং গহেতব্বাকারং অপেক্খতীতি নানারম্মণে কম্পনং হোতি. অনিচ্ছযাকারেন দ্ৰেল়্হকাকারেন পচ্চুপট্ঠাতি, অনিচ্ছযং ৰা পচ্চুপট্ঠাপেতীতি অনিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানা.

অধিমোক্খৰিচিকিচ্ছানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিপরীতকিচ্চতায আহ ‘‘ৰিচিকিচ্ছায অভাৰেনা’’তি. সমাধীতি চিত্তেকগ্গতা. সা হি আরম্মণে চিত্তস্স সম্মা আধানতো ‘‘সমাধী’’তি ৰুচ্চতি. বলৰা হোতীতি বলৰমিত্তেন দিন্নপিট্ঠিবলো পুরিসো ৰিয বলৰা হোতি, বলাদিভাৰং গচ্ছতীতি অধিপ্পাযো.

সত্তারম্মণত্তাতি সত্তপঞ্ঞত্তারম্মণত্তা. ননু পঞ্ঞত্তারম্মণাপি ৰিপাকা হোন্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কামাৰচরৰিপাকানং একন্তপরিত্তারম্মণত্তা’’তি. কুতো পন ৰিরতীনং কুসলত্তমেৰাতি চারিতন্তি আহ ‘‘পঞ্চ সিক্খাপদা কুসলাতি (ৰিভ. ৭১৫) হি ৰুত্ত’’ন্তি. যদি এৰং লোকুত্তরৰিপাকেসু ৰিরতিযো ন লব্ভন্তীতি? নো ন লব্ভন্তি সিক্খাপদৰিভঙ্গে লোকিযৰিরতিযোযেৰ সন্ধায ৰুত্তত্তা. তেন লোকিযৰিপাকেসুযেৰ ৰিরতিযো ন সম্ভৰন্তীতি গহেতব্বং.

কাযপসাদসন্নিস্সিতত্তা কাযে ভৰো সাতভাৰো লক্খণমস্সাতি কাযিকসাতলক্খণা. চেতসিকসুখে ৰুত্তনযেন পচ্চুপট্ঠানাদযো নেতব্বাতি আহ ‘‘সেসা ৰুত্তনযা এৰা’’তি.

৮৪-৬. ননু চ ইট্ঠে আরম্মণে সুখৰেদনা উপ্পজ্জতি, অনিট্ঠে দুক্খৰেদনা, ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাৰেদনা, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদযো চ কুসলৰিপাকা ইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে ৰা আরম্মণে উপ্পজ্জন্তি, তত্থ যুত্তো তাৰ ইট্ঠমজ্ঝত্তে উপেক্খাৰেদনাযোগো, ন পন ইট্ঠারম্মণে, ন চাপি এতং সক্কা ৰত্তুং পরিকপ্পনাৰসেন ইট্ঠারম্মণম্পি ইট্ঠমজ্ঝত্ততো গণ্হন্তি যথা ‘‘কম্মৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৰিপাকানং অৰঞ্চনীযভাৰতো, তস্মা কথং ইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে চ উপ্পজ্জমানেসু চক্খুসোতঘানজিৰ্হাৰিঞ্ঞাণেসু উপেক্খাৰেদনাযেৰ সম্ভৰতি, ন সুখৰেদনা, যতো তেসু উপেক্খাৰেদনা ৰুত্তাতি ইমং চোদনং সঙ্খেপতো দস্সেতুং ‘‘ইট্ঠারম্মণযোগস্মি’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা পুন তস্সা সোধনত্থং ‘‘উপাদায চ রূপেনা’’তিআদি ৰুত্তং. ভূতরূপং উপাদায নিস্সায পৰত্তং রূপং উপাদাযরূপং. ‘‘উপাদায চ রূপেনা’’তি পন ‘‘মনসী চ কারো’’তি এত্থ ৰুত্তনযমেৰ. ‘‘উপাদাযকরূপেনা’’তি ৰা পাঠো, চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স ৰত্থুভূতেন চক্খুপসাদেন, তথা সোতৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থুভূতেন সোতপসাদাদিনা চ উপাদাযরূপেনাতি অত্থো. উপাদারূপকে পনাতি য-কারলোপং কত্ৰা নিদ্দেসো ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদীসু ৰিয, যথাক্কমং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং আরম্মণভূতে রূপসদ্দাদিকে উপাদাযরূপেতি অত্থো. সংঘট্টনানিঘংসস্সাতি সংঘট্টনাসঙ্খাতস্স নিঘংসস্স. সংঘট্টনাযেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসযৰিসযীভাৰস্স অনুরূপদেসুপ্পত্তিসঙ্খাতনিঘংসো ৰিযাতি নিঘংসোতি ৰুচ্চতি. অথ ৰা সম্পত্তাসম্পত্তগ্গহণৰসেন সংঘট্টনায নিঘংসস্স চাতি অত্থো. চক্খুরূপসোতসদ্দা হি অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্পত্তাযেৰ অনুরূপদেসুপ্পত্তিযা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘট্টন্তি নাম. ততো তেসং ৰসেন ঘট্টনাকারভূতো অঞ্ঞমঞ্ঞাভিমুখভাৰো ‘‘সংঘট্টনা’’তি ৰুত্তো. ঘানগন্ধা, পন জিৰ্হারসা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পত্তাযেৰ আসন্নতরদেসে উপ্পন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং নিঘংসেন্তি আহচ্চ তিট্ঠন্তি. ততো তেসং ৰসেন নিঘংসো ৰুত্তোতি. দুব্বলত্তাতি অধিকরণীমত্থকে পিচুপিণ্ডকং ঠপেত্ৰা পিচুপিণ্ডেনেৰ পহতকালে ৰিয ফুট্ঠমত্তভাৰেন দুব্বলত্তা. দীপযেতি এৰং সংঘট্টনানিঘংসস্স দুব্বলত্তা ৰেদনা মজ্ঝত্তট্ঠানে তিট্ঠতীতি উপেক্খাযোগং পকাসেয্য. যদি এৰং কাযৰিঞ্ঞাণেপি ইদং সমানন্তি, নোতি আহ ‘‘পসাদং পনা’’তিআদি. যথা হি অধিকরণীমত্থকে কপ্পাসপিচুপিণ্ডং ঠপেত্ৰা কূটেন পহরন্তস্স কূটং পিচুপিণ্ডমতিক্কম্ম অধিকরণিং গণ্হাতি, এৰমেৰং কাযদ্ৰারে বহিদ্ধা মহাভূতারম্মণং অজ্ঝত্তিককাযপসাদং ঘট্টেত্ৰা তং অতিক্কম্ম পসাদপচ্চযেসু মহাভূতেসু পটিহঞ্ঞতি, নিঘংসো বলৰা হোতি, তস্মা ইট্ঠারম্মণে কাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা সুখৰেদনা হোতি, অনিট্ঠারম্মণে পন ৰুত্তনযেন দুক্খৰেদনাতি ৰুত্তং হোতি.

মনোধাতুনাতি এত্থ কিঞ্চাপি ধাতু-সদ্দো ইধ ইত্থিলিঙ্গেযেৰ দিস্সতি, ইমিনাযেৰ পন আচরিযস্স ৰচনেন পুল্লিঙ্গো অত্থীতি সিদ্ধং. কেচি পন ‘‘সক্কটৰোহারেন ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. সম্পযুত্তা দস ধম্মাতি সম্বন্ধো. তস্মাৰেত্থাতি এত্থ ৰ-কারো পদসন্ধিমত্তকরো.

কাযৰিঞ্ঞাণে দুক্খৰেদনাতি কিঞ্চাপি সুখাদিকন্তি আদি-সদ্দেন অকুসলৰিপাককাযৰিঞ্ঞাণস্স দুক্খৰেদনাসম্পযোগো ৰুত্তো, ইধ পনস্সা লক্খণাদিদস্সনত্থং পুন ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণে দুক্খৰেদনা’’তি উপঞ্ঞাসো কতো, রসাদযো পনস্স কুসলৰিপাকে সুখৰেদনায ৰুত্তৰিপরিযাযেন যোজেতব্বাতি ইধ ন ৰুত্তা. সেসাতি সেসচেতসিকা.

বলপ্পত্তোতি সেসাহেতুকচিত্তসম্পযুত্তসমাধিতো অযং ৰীরিযিন্দ্রিযযোগেন বলৰভাৰপ্পত্তো, ন পন বলরাসিপ্পত্তোতি অত্থো. যদি এৰং কস্মা চেতসিকৰিভাগনিদ্দেসে ‘‘বলানি দ্ৰে দ্ৰিচিত্তেসূ’’তি ৰুত্তং? তত্থ হি কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণযুগল়ং সন্ধায তথা ৰুত্তং. সব্বং সেসাহেতুকচিত্তেসু চিত্তেকগ্গতায ৰিভঙ্গে –

‘‘কতমা তস্মিং সমযে চিত্তস্স একগ্গতা হোতি? যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স ঠিতী’’তি (ধ. স. ১১) –

এত্তকমেৰ ৰত্ৰা কিরিযাহেতুকমনোৰিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তায একগ্গতায ৰিভঙ্গে –

‘‘কতমা তস্মিং সমযে চিত্তস্স একগ্গতা হোতি? যা তস্মিং সমযে চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৰট্ঠিতি অৰিসাহারো অৰিক্খেপো অৰিসাহটমানসতা সমথো সমাধিন্দ্রিযং সমাধিবল’’ন্তি (ধ. স. ১১) –

বলপরিযোসানং কত্ৰা ৰিভজিতত্তা ৰীরিযৰিভঙ্গে চ –

‘‘কতমং তস্মিং সমযে ৰীরিযিন্দ্রিযং হোতি? যো তস্মিং সমযে চেতসিকো ৰীরিযারম্ভো নিক্কমো পরক্কমো উয্যামো ৰাযামো উস্সাহো উস্সোল়্হী থামো ধিতি অসিথিলপরক্কমতা অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুরতা ধুরসম্পগ্গাহো ৰীরিযং ৰীরিযিন্দ্রিযং ৰীরিযবল’’ন্তি (ধ. স. ১৩) –

বলপরিযোসানং কত্ৰা ৰিভজিতত্তা ৰিভঙ্গৰারে আগতং সমাধিবলং, ৰীরিযবলঞ্চ সন্ধায ‘‘বলানি দ্ৰে দ্ৰিচিত্তেসূ’’তি ৰুত্তং, ন পন ধম্মুদ্দেসৰারে বলরাসিযং আগতবলং সন্ধায সব্বাহেতুকচিত্তেসু ধম্মুদ্দেসস্স মগ্গরাসিতো পট্ঠায পরিহীনত্তা.

৮৭. ৰিপাককিরিযাহদযেহীতি ৰিপাককিরিযচিত্তেহি. হদযং মনো মানসং চিত্তন্তি হি পরিযাযৰচনং. সোভনং গতং গমনমস্সাতি সুগতো. ভগৰতো হি ৰিনেয্যজনূপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতরূপকাযতায ধুতৰিলম্বিতাদিদোসরহিতং অৰহসিতরাজহংসৰসভৰারণমিগরাজগমনং কাযগমনং, ঞাণগমনঞ্চ নিম্মলৰিপুলকরুণাসতিৰীরিযাদিগুণৰিসেসসমঙ্গীভূতমভিনীহারতো যাৰ মহাবোধিং অনৰজ্জতায সোভনমেৰাতি. অথ ৰা সকলম্পি লোকং পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন সযম্ভুঞাণেন পরিজানন্তো সম্মা গতো অৰগতোতি সুগতো, তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৰসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো, লোকনিরোধসঙ্খাতং নিব্বানং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো, লোকনিরোধগামিনিপটিপদাসঙ্খাতং মগ্গং ভাৰনাভিসমযৰসেন সম্মা গতো পত্তোতি সুগতো. অথ ৰা সম্মা গদতীতি সুগতো. ভগৰা হি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং ৰিনেয্যানং যথারহং কালযুত্তমেৰ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতীতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা ‘‘সুগতো’’তি ৰুত্তো. অথ ৰা সুন্দরং ঠানং সম্মাসম্বোধিং, নিব্বানমেৰ ৰা গতোতি সুগতো, তেন সুগতেন.

৮৮. ‘‘অৰগচ্ছতী’’তিআদীসু যো ভিক্খু অনূনং অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনং সুপরিপুণ্ণং ততোযেৰ পরমং ৰিসিট্ঠং ইমং অভিধম্মাৰতারং নাম পকরণং অৰগচ্ছতি অৰবুজ্ঝতি, সম্মাউগ্গহণধারণাদিসম্পাদনৰসেন ওগাহিত্ৰা জানাতি. অথ ৰা পরমনযদীপনতো পরমং ইমং পকরণং যো অনূনং কত্ৰা অৰগচ্ছতি জানাতি, তস্সেৰং অৰগচ্ছতো যথাসভাৰং মননতো মতিসঙ্খাতা পঞ্ঞা দুরাসদে মংসচক্খুনা পরমাণু ৰিয লোকিযঞাণেন দুরাসদে দুরাধিগন্তব্বে অধিগন্তুং দুক্করতরে, অতিগম্ভীরট্ঠানে ঠপেত্ৰা সিনেরুপব্বতরাজানং রাহুআদীহি মহাকাযেহিপি সব্বেন সব্বং অজ্ঝোগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায মহাসমুদ্দে ৰিয ঠপেত্ৰা সম্মাসম্বুদ্ধং সারিপুত্তাদীহিপি মহাঞাণেহি সাৰকেহি সব্বেন সব্বং অজ্ঝোগাহিতুং অসক্কুণেয্যরূপে অভিধম্মনযে ৰিজম্ভতে হেমন্তসালপন্তি ৰিয পত্থরতি, অভিমুখাভিমুখেযেৰ ধম্মে পৰত্ততীতি ৰা অত্থো.

ইতি অভিধম্মত্থৰিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৰতারসংৰণ্ণনায

চেতসিকনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.