লোকুত্তরকুসলৰণ্ণনা
এৰং তিৰিধম্পি লোকিযকুসলং নিদ্দিসিত্ৰা ইদানি লোকুত্তরকুসলং নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘ইতরং পনা’’তিআদি. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, সো তিৰিধো – সঙ্খারলোকো সত্তলোকো ভাজনলোকোতি. ততো ইদং উত্তরতীতি লোকুত্তরং. চত্তারোপি হি মগ্গা উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতসঙ্খারলোকতো উত্তরন্তি অনাসৰভাৰেন. সত্তলোকেসু চ সোতাপত্তিমগ্গো অনরিযলোকতো উত্তরতি, সকদাগামিমগ্গো সোতাপন্নলোকতো, অনাগামিমগ্গো সকদাগামিলোকতো, অরহত্তমগ্গো অনাগামিলোকতো উত্তরতি. ভাজনলোকেসু পন পঠমমগ্গো অপাযলোকতো উত্তরতি, সকদাগামিমগ্গো কামলোকেকদেসতো, অনাগামিমগ্গো সকলকামলোকতো, অরহত্তমগ্গো রূপারূপলোকতো উত্তরতি. ইতি চতুব্বিধম্পি মগ্গচিত্তং তিৰিধলোকতো উত্তরতীতি লোকুত্তরং, কুচ্ছিতসলনাদিতো পন কুসলং, চিন্তনাদিতো চিত্তঞ্চাতি লোকুত্তরকুসলচিত্তং. ফলং পন লোকতো উত্তিণ্ণত্তা লোকুত্তরং, উভযম্পি ৰা সহ নিব্বানেন উপাদানক্খন্ধসঙ্খাতলোকতো উত্তরং ৰিসিট্ঠতরন্তি লোকুত্তরং. যথাহ ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
নিযতানিযতৰত্থুকভেদতোতি সোতাপত্তিমগ্গস্স পরতোঘোসপচ্চযেন ৰিনা অনুপ্পজ্জনতো অরূপভৰে সম্ভৰো নত্থীতি তং নিযতৰত্থুকং, ইতরং পন সত্তৰিধম্পি পরতোঘোসং ৰিনাপি ৰিপস্সনাবলেনেৰ নিপ্ফজ্জনতো তত্থাপি সম্ভৰতীতি অনিযতৰত্থুকং.
তীহি…পে… তিৰিধন্তি লোকুত্তরৰিমোক্খানং দ্ৰারভাৰতো ৰিমোক্খমুখসঙ্খাতাহি সুঞ্ঞতানুপস্সনাদীহি তীহি ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাহি পত্তব্বতো ইদং লোকুত্তরকুসলং তিৰিধং সুঞ্ঞতং অনিমিত্তং অপ্পণিহিতন্তি. কতমে পন তে লোকুত্তরৰিমোক্খাতি? নৰ লোকুত্তরধম্মা. যথাহ ‘‘চত্তারো চ অরিযমগ্গা চত্তারি চ সামঞ্ঞফলানি নিব্বানঞ্চ, অযং অনাসৰো ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১৩). ইমানি হি সংকিলেসধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তত্তা ৰিমোক্খা নাম. তানি পন পচ্চেকং সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো, অনিমিত্তো ৰিমোক্খো, অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খোতি তিৰিধানি. যথাহ ‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, ৰিমোক্খা – সুঞ্ঞতো ৰিমোক্খো, অনিমিত্তো ৰিমোক্খো, অপ্পণিহিতো ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২০৯). ইধ পন কুসলাধিকারত্তা চতুমগ্গসঙ্খাতাযেৰ লোকুত্তরধম্মা অধিপ্পেতা.
সুঞ্ঞতাদিনামলাভো চ নেসং আগমনতো, সগুণতো, আরম্মণতো চ ৰেদিতব্বো. তথা হি আগচ্ছতি মগ্গো, ফলঞ্চ এতেনাতি আগমনং. তঞ্হি দুৰিধং মগ্গাগমনং, ফলাগমনঞ্চ. তেসু ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনা মগ্গাগমনং, অরিযমগ্গো ফলাগমনং. তত্থ মগ্গস্স আগতট্ঠানে মগ্গাগমনং গহেতব্বং, ফলস্স আগতট্ঠানে ফলাগমনং. ইধ পন মগ্গস্স আগতত্তা মগ্গাগমনং গহিতন্তি. ততো আগমনতো. সগুণতোতি সভাৰতো. আরম্মণতোতি আরম্মণধম্মতো.
যো হি সব্বসঙ্খারানং অনত্তলক্খণপটিৰেধৰসপ্পৰত্তায অনত্তানুপস্সনায ৰসেন মগ্গং পটিলভতি, তস্স সা অনুপস্সনা অসুঞ্ঞত্তকরানং অত্তাভিনিৰেসপচ্চযানং দিট্ঠেকট্ঠকিলেসানং ৰিক্খম্ভিতভাৰেন তেভূমকধম্মানং অত্তসুঞ্ঞতায যাথাৰতো গহণতো সুঞ্ঞতানুপস্সনা নাম হোতি. তায পন পটিলদ্ধমগ্গো সুঞ্ঞতায আগতত্তা সুঞ্ঞতো নাম. তেনাহ ‘‘অনত্ততো মনসিকরোন্তো সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৭).
যো পন সব্বসঙ্খারানং অনিচ্চলক্খণপটিৰেধৰসপ্পৰত্তায অনিচ্চানুপস্সনায মগ্গং পটিলভতি, তস্স সা অনুপস্সনা নিচ্চনিমিত্তাদিগাহকরানং কিলেসানং ৰিক্খম্ভিতত্তা ধুৰভাৰূপট্ঠানসঙ্খাতনিচ্চনিমিত্তাদিনো অগ্গহণতো অনিমিত্তানুপস্সনা নাম. তায পন লদ্ধমগ্গো অনিমিত্তায আগতত্তা অনিমিত্তো নাম. তেনাহ ‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোন্তো অনিমিত্তৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতী’’তি (পটি. ম. ১.২২৭).
যো পন সব্বসঙ্খারানং দুক্খলক্খণপটিৰেধৰসপ্পৰত্তায দুক্খানুপস্সনায ৰসেন মগ্গং পটিলভতি, তস্স সা অনুপস্সনা তণ্হাপণিধানস্স ৰিক্খম্ভনেন পণিধিৰিরহিতত্তা অপ্পণিহিতানুপস্সনা নাম. তায পন লদ্ধমগ্গো অপ্পণিহিতায আগতত্তা অপ্পণিহিতো নাম. তেনাহ ‘‘দুক্খতো মনসিকরোন্তো অপ্পণিহিতৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চতী’’তি. অযং তাৰস্স আগমনৰসেন নামলাভো.
অত্তনো পন রাগাদীহি সুঞ্ঞতত্তা, নিচ্চনিমিত্তাদিৰিরহিতত্তা, তণ্হাপণিধিঅভাৰতো চ সগুণতো, রাগাদিসুঞ্ঞস্সেৰ, নিচ্চনিমিত্তাদিৰিরহিতস্স, পণিধিৰিপ্পমুত্তস্স চ নিব্বানস্স আরম্মণকরণতো আরম্মণতো চ সুঞ্ঞতাদিৰিমোক্খো নাম হোতীতি এৰমস্স সগুণারম্মণেহি নামলাভো দট্ঠব্বো. সো চ খো সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ, নো অভিধম্মপরিযাযেন. সুত্তন্তকথা হি পরিযাযদেসনা, ইতরা নিপ্পরিযাযদেসনা, তস্মা সগুণারম্মণতো নামস্স সব্বসাধারণভাৰেন অৰৰত্থানকরত্তা পরিযাযভাৰতো সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ লাভো, আগমনতো পন অভিধম্মপরিযাযেনপি ৰৰত্থানকরভাৰেন নিপ্পরিযাযত্তা. তেনেৰ হি আচরিযেন ‘‘তীহি ৰিমোক্খমুখেহি পত্তব্বতো তিৰিধ’’ন্তি ৰিমোক্খমুখমেৰ ধুরং কত্ৰা ৰুত্তং, ন ‘‘সুঞ্ঞতাদিনামতো তিৰিধ’’ন্তি. অনিমিত্তনামং পনেত্থ আগমনতোপি সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ লব্ভতি অভিধম্মে মগ্গং পতি অনিমিত্তনামস্স অনুদ্ধতত্তা. অনুদ্ধটত্তং পন ন অনুদ্ধরিতব্বতামত্তেন, অথ খো নিপ্পরিযাযতো তস্স মগ্গে অলব্ভনতো. কিঞ্চাপি হি অযং ৰিপস্সনা নিচ্চনিমিত্তং উগ্ঘাটেন্তী পৰত্ততি, সঙ্খারনিমিত্তস্স পন অনিস্সজ্জনতো ন নিপ্পরিযাযতো অনিমিত্তনামং লভতি. যং পনেতং সুত্তে –
‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহ;
ততো মানাভিসমযা, উপসন্তো চরিস্সসী’’তি. (সু. নি. ৩৪৪) –
মগ্গস্স অনিমিত্তভাৰৰচনং, তং যথাৰুত্তপরিযাযৰসেন লব্ভমানং গহেত্ৰা ৰুত্তং. অভিধম্মে পন যা সযম্পি নিপ্পরিযাযতো অনিমিত্তনামং ন লভতি, সা কথং মগ্গস্স তং দদেয্যাতি মগ্গস্স অনিমিত্তনামং ন উদ্ধটং. যদি এৰং সুঞ্ঞতনামেনপি ইদং সমানং. অনত্তানুপস্সনাপি হি কিঞ্চাপি পুগ্গলসুঞ্ঞতং গণ্হাতি, ধম্মসুঞ্ঞতং পন ন গণ্হাতীতি সযং নিপ্পরিযাযেন সুঞ্ঞতানুপস্সনা নাম ন হোতীতি সুঞ্ঞতনামম্পি মগ্গস্স ন দদেয্য. অথ পুগ্গলসুঞ্ঞতাগ্গহণমত্তেন সযং সুঞ্ঞতানুপস্সনা হুত্ৰা মগ্গস্স তং দদেয্য, অনিচ্চানুপস্সনাপি সঙ্খারনিমিত্তস্স গহণেপি নিচ্চনিমিত্তাদিউগ্ঘাটনতো সযং অনিমিত্তানুপস্সনা হুত্ৰা মগ্গস্স অনিমিত্তনামং দদেয্যাতি? ন ইদমেৰং, নিচ্চাদিনিমিত্তুগ্ঘাটনেন অনিমিত্তভাৰস্স নিপ্পরিযাযেন মগ্গে অলব্ভনতো নিচ্চাদিনিমিত্তুগ্ঘাটনস্সপি পরিযাযভাৰতো. ননু ইদম্পি সব্বত্থ সমানং. সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতভাৰোপি হি নিপ্পরিযাযেন অমগ্গে ন লব্ভতি পুগ্গলসুঞ্ঞতগ্গহণস্স, পণিধিসোসনস্স চ উজুকং মগ্গেনেৰ নিপ্ফজ্জনতো, তস্মা সুঞ্ঞতানুপস্সনাপি অপ্পণিহিতানুপস্সনাপি পরিযাযেনেৰ তং তং নামং লভন্তীতি মগ্গস্স নিপ্পরিযাযতো নামং ন দেন্তীতি? ন, ততো লদ্ধঅরিযমগ্গস্স নিপ্পরিযাযতো সম্পযুত্তধম্মৰসেনেৰ সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতনামসম্ভৰতো. কথং? ঠপেত্ৰা বুদ্ধুপ্পাদং সরভঙ্গসত্থারাদিকালেপি দুব্বিজানীযভাৰেন সুখুমস্স অনত্তলক্খণস্স পঞ্ঞায এৰ গোচরভাৰতো অনত্তানুপস্সনায অনুপস্সনতো মগ্গক্খণে পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘অনত্ততো মনসিকরোতো পঞ্ঞিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতী’’তি (পটি. ম. ১.২২১).
তঞ্চ পন সযং অত্তাভিনিৰেসসমুগ্ঘাটনতো, অরিযমগ্গপরিযাপন্নত্তা চ নিপ্পরিযাযতোৰ সুঞ্ঞতনামং লভতি. দুক্খানুপস্সনায সমাধিৰিপচ্চনীকস্স পণিধিসঙ্খাতরাগস্স সোসনতো তস্সা ৰসেন অনুপস্সন্তস্স মগ্গক্খণে সমাধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘দুক্খতো মনসিকরোতো সমাধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতী’’তি. তঞ্চ পন সযং পণিধিসোসনতো, অরিযমগ্গপরিযাপন্নত্তা চ নিপ্পরিযাযতোৰ অপ্পণিহিতনামং লভতি. সব্বসঙ্খারানং পন অনিচ্চভাৰং আগমনতো সুত্ৰা পচ্ছা সযং পচ্চক্খতো পস্সতো ‘‘অনিচ্চমেৰ ৰত সো ভগৰা ‘অনিচ্চ’ন্তি আহা’’তি ভগৰতি সদ্ধাবাহুল্লপটিলাভতো অনিচ্চানুপস্সনায মনসিকরোতো মগ্গক্খণে সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতি. যথাহ – ‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোতো সদ্ধিন্দ্রিযং অধিমত্তং হোতী’’তি. তং পন সযং সঙ্খারনিমিত্ততো ৰুট্ঠহন্তম্পি অরিযমগ্গপরিযাপন্নং ন হোতীতি নিপ্পরিযাযতো অনিমিত্তনামং ন লভতি, তস্মা যথা কাযকম্মাধিকং চিত্তং ‘‘কাযকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি, এৰং সুঞ্ঞতসঙ্খাতপঞ্ঞিন্দ্রিযাধিমত্তো মগ্গো সুঞ্ঞতনামং লভতি, অপ্পণিহিতসঙ্খাতসমাধিন্দ্রিযাধিমত্তো অপ্পণিহিতনামং, সদ্ধিন্দ্রিযাধিমত্তো পন সদ্ধায অনিমিত্তনামালাভতো সযম্পি তং ন লভতি. যদি সম্পযুত্তধম্মৰসেন সুঞ্ঞতাদিনামালাভো, অথ কথং ‘‘আগমনতো’’তি ৰুত্তং? সচ্চং, আগমনতো অধিমত্তস্স পন ইন্দ্রিযস্স ৰসেন লদ্ধনামম্পি আগমনতোৰ লদ্ধং হোতি.
অথ ৰা অভিধম্মপরিযাযেনপি সুঞ্ঞতভাৰো নাম পুগ্গলসুঞ্ঞতাযেৰাতি পুগ্গলসুঞ্ঞতগ্গাহিতায অনত্তানুপস্সনায সুঞ্ঞতনামং নিপ্পরিযাযতোৰ লব্ভতি. পণিধি নাম রাগাদিকা এৰাতি রাগাদিসোসিতায দুক্খানুপস্সনায অপ্পণিহিতনামম্পি নিপ্পরিযাযতোৰ লব্ভতি.
নিমিত্তন্তি পন ঠপেত্ৰা সুত্তন্তপরিযাযং অভিধম্মপরিযাযেন সঙ্খারনিমিত্তং হোতীতি সঙ্খারনিমিত্তগ্গাহিতায অনিচ্চানুপস্সনায অনিমিত্তনামং নিপ্পরিযাযতো ন লব্ভতি, তস্মা নিপ্পরিযাযতো সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতনামিকানং অনত্তদুক্খানুপস্সনানং ৰসেন পটিলদ্ধমগ্গো আগমনতো সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতনামং লভতি, অনিমিত্তনামং পন পরিযাযতোৰ লভতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘অনিমিত্তনামং পনেত্থ আগমনতোপি সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ লব্ভতি অভিধম্মে মগ্গং পতি অনিমিত্তনামস্স অনুদ্ধটত্তা’’তি. ইতি ইমেসং তিণ্ণং ৰিমোক্খানং পৰেসনদ্ৰারভাৰতো সুঞ্ঞতানুপস্সনাদিনামিকা অনত্তানুপস্সনাদিকা তিস্সো অনুক্কমেন বলৰভাৰং পত্ৰা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনাভূতা তীণি ৰিমোক্খমুখানীতি ৰেদিতব্বানি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘তীণি খো পনিমানি ৰিমোক্খমুখানি লোকনিয্যানায সংৰত্তন্তি, সব্বসঙ্খারে পরিচ্ছেদপরিৰটুমতো সমনুপস্সনতায অনিমিত্তায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, সব্বসঙ্খারেসু মনোসমুত্তেজনতায অপ্পণিহিতায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, সব্বধম্মে পরতো সমনুপস্সনতায সুঞ্ঞতায চ ধাতুযা চিত্তসম্পক্খন্দনতায, ইমানি তীণি ৰিমোক্খমুখানি লোকনিয্যানায সংৰত্তন্তী’’তি (পটি. ম. ১.২১৯).
এত্থ হি পরিচ্ছেদপরিৰটুমতোতি উদযব্বযৰসেন পরিচ্ছেদতো চেৰ পরিৰটুমতো চ. অনিচ্চানুপস্সনা হি ‘‘উদযতো পুব্বে সঙ্খারা নত্থী’’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা তেসং গতিং সমন্নেসমানা ৰযতো পরং ন গচ্ছন্তি, এত্থেৰ অন্তরধাযন্তীতি পরিৰটুমতো পরিযন্ততো সমনুপস্সতি. সমনুপস্সনতাযাতি সম্মদেৰ অনুপস্সনতায সংৰত্তন্তীতি সম্বন্ধো. মনোসমুত্তেজনতাযাতি চিত্তসংৰেজনতায. দুক্খানুপস্সনেন হি সঙ্খারেসু চিত্তং সংৰিজ্জতি. পরতো সমনুপস্সনতাযাতি ‘‘নাহং, ন মম’’ন্তি এৰং অনত্ততো সমনুপস্সনতায. ইতি ইমানি তীণি পদানি অনিচ্চানুপস্সনাদীনং তিণ্ণং ৰসেন ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. তেনেৰ চ তদনন্তরে পঞ্হাৰিস্সজ্জনে –
‘‘অনিচ্চতো মনসিকরোতো খযতো সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি, দুক্খতো মনসিকরোতো ভযতো সঙ্খারা উপট্ঠহন্তি, অনত্ততো মনসিকরোতো সুঞ্ঞতো সঙ্খারা উপট্ঠহন্তী’’তি (পটি. ম. ১.২১৯) –
ৰুত্তং. ননু চেত্থ অভিধম্মাৰতারস্স ভাসমানত্তা অভিধম্মপরিযাযেনেৰ ৰিমোক্খমুখানি চ ৰৰত্থপেতুং যুত্তন্তি? সচ্চং, অনিচ্চানুপস্সনাযপি পন মগ্গৰুট্ঠানং হোতীতি পকাসনত্থং সুত্তন্তপরিযাযেনপি একং ৰৰত্থানং কতং, তথা ৰুট্ঠিতো পন মগ্গো অভিধম্মপরিযাযেন সুদ্ধিকপটিপদাযমেৰ সঙ্গয্হতীতি দট্ঠব্বং.
চতুমগ্গযোগভেদতোতি সোতাপত্তিআদীহি চতূহি অরিযমগ্গেহি সম্পযোগপ্পভেদতো. অরিযমগ্গানং পন সম্মাদিট্ঠাদিঅট্ঠঙ্গসভাৰত্তা, তেসঞ্চ সব্বলোকুত্তরে অত্থিতায ভঙ্গৰসেন অভেদেপি ইন্দ্রিযানং অপাটৰপাটৰতরতমভাৰেন সচ্ছিকিরিযাৰিসেসতো কিলেসানং পহানভেদো হোতীতি তংৰসেন চতুব্বিধতা দট্ঠব্বা. তেনেৰাহ ‘‘সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছা’’তিআদি. সতি ৰিজ্জমানে পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতে কাযে দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, সযং ৰা তত্থ সতি দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তত্তনিযাভিনিৰেসৰসেন পৰত্তায মিচ্ছাদিট্ঠিযা এতং অধিৰচনং. সা পন একেকস্মিং খন্ধে চতুধা অভিনিৰেসনৰসেন ৰীসতিৰিধা হোতি. তথা হি কোচি রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ‘‘যং রূপং, সো অত্তা, যো অত্তা, তং রূপং, যথা দীপস্স ৰণ্ণোযেৰ অচ্চি, অচ্চিযেৰ ৰণ্ণো’’তি. রূপৰন্তং ৰা অত্তানং সমনুপস্সতি, ছাযাৰন্তং ৰিয রুক্খং. অত্তনি ৰা রূপং, পুপ্ফে ৰিয গন্ধং. রূপস্মিং ৰা অত্তানং, সমুগ্গে ৰিয মণি. এৰং ৰেদনাদীসুপি ‘‘ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিনা যোজেতব্বং. তত্থ যো পঞ্চৰিধো অব্যতিরিত্তঅত্তাভিনিৰেসো, সা উচ্ছেদদিট্ঠি. যো পন পন্নরসৰিধো ব্যতিরিত্তঅত্তাভিনিৰেসো, সা সস্সতদিট্ঠীতি ৰেদিতব্বং.
সভাৰং ৰিচিনন্তো তায কিচ্ছতি কিলমতীতি ৰিচিকিচ্ছা, তিকিচ্ছিতুং দুক্করতায ৰা ৰিগতা চিকিচ্ছা ঞাণপতিকারো ইমিস্সাতি ৰিচিকিচ্ছা. সা পন –
‘‘সত্থরি কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি, ধম্মে, সঙ্ঘে, সিক্খায, পুব্বন্তে, অপরন্তে, পুব্বন্তাপরন্তে, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতী’’তি (ধ. স. ১০০৮ থোকং. ৰিসদিসং) –
এৰং বুদ্ধাদীসু কঙ্খাৰসেন অট্ঠৰত্থুকা,
‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং, কিং নু খো অহোসিং, কথং নু খো অহোসিং, কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধানং, ভৰিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধানং, ন নু খো ভৰিস্সামি, কিং নু খো ভৰিস্সামি, কথং নু খো ভৰিস্সামি, কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সামি নু খো অহমনাগতমদ্ধানং, এতরহি ৰা পন পচ্চুপ্পন্নমদ্ধানং অজ্ঝত্তং কথংকথী হোতি, অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৰিস্সতী’’তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) –
এৰং পুব্বন্তাদযো আরব্ভ পৰত্তিৰসেন সোল়সৰত্থুকা চ নিদ্দিট্ঠা.
তত্থ সত্থরি কঙ্খন্তো তস্স রূপকাযধম্মকাযানং ৰিজ্জমানতং, অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি, ধম্মে কঙ্খন্তো তস্স স্ৰাক্খাতদ্ৰাক্খাতভাৰে কঙ্খতি, সঙ্ঘে কঙ্খন্তো তস্স সুপ্পটিপন্নৰিপ্পটিপন্নতাদিভাৰে কঙ্খতি, সিক্খায কঙ্খন্তো তস্সা সুপঞ্ঞত্তদুপ্পঞ্ঞত্তভাৰং কঙ্খতি, পুব্বন্তে কঙ্খন্তো সস্সতাকারং, অধিচ্চসমুপ্পত্তিআকারঞ্চ নিস্সায অতীতে অত্তনো ৰিজ্জমানতং, অৰিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি, অপরন্তে কঙ্খন্তো সস্সতাকারং, উচ্ছেদাকারঞ্চ নিস্সায অনাগতে অত্তনো উপ্পত্তিং, অনুপ্পত্তিঞ্চ কঙ্খতি, পুব্বন্তাপরন্তে কঙ্খন্তো পচ্চুপ্পন্নে অত্তনো অত্থিভাৰং, নত্থিভাৰঞ্চ কঙ্খতি. পচ্চুপ্পন্নো হি অদ্ধা পুব্বভাগাপরভাগকোট্ঠাসৰন্ততায ‘‘পুব্বন্তাপরন্তো’’তি ৰুচ্চতি, যুত্তং পন তং আরব্ভ কঙ্খাজননন্তি? যুত্তং, অযুত্তন্তি কা এত্থ চিন্তা. উম্মত্তকো ৰিয হি বালপুথুজ্জনো. তস্মা সো যং কিঞ্চি কঙ্খতিযেৰ. তেনেৰ চ সোল়সৰত্থুকৰিচিকিচ্ছানিদ্দেসে ‘‘এতরহি ৰা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. আচরিযা পন ‘‘পুব্বন্তাপরন্তোতি অতীতানাগতে একজ্ঝং গহেত্ৰা তদুভযমারব্ভ কঙ্খন্তো পুব্বন্তাপরন্তে কঙ্খতী’’তিপি ৰদন্তি. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খন্তো পন অৰিজ্জাদীনং পচ্চযানং, সঙ্খারাদীনঞ্চ পচ্চযুপ্পন্নানং হেতুহেতুসমুপ্পন্নভাৰস্স সব্ভাৰাসব্ভাৰং কঙ্খতীতি এৰং তাৰ অট্ঠৰত্থুককঙ্খায পৰত্তি ৰেদিতব্বা.
সোল়সৰত্থুকা পন ‘‘অহোসিং নু খো…পে… ন নু খো অহোসি’’ন্তি কঙ্খন্তো ৰুত্তনযেনেৰ অতীতে অত্তনো ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানতং কঙ্খতি. কিং নু খো অহোসিন্তি জাতিলিঙ্গুপপত্তিযো নিস্সায ‘‘খত্তিযো নু খো অহোসিং, ব্রাহ্মণাদীসু গহট্ঠাদীসু দেৰাদীসু অঞ্ঞতরো নু খো’’তি কঙ্খতি. কথং নু খোতি সণ্ঠানাকারং নিস্সায ‘‘দীঘো নু খো অহোসিং, রস্সওদাতকাল়াদীনঞ্চ অঞ্ঞতরো’’তি কঙ্খতি. ইস্সরনিম্মানাদীনি নিস্সায ‘‘কেন নু খো পকারেন অহোসি’’ন্তি নিব্বত্তনাকারতো কঙ্খতীতি ৰদন্তি. কিং হুত্ৰা কিং অহোসিন্তি জাতিআদীনি নিস্সায ‘‘খত্তিযো হুত্ৰা নু খো ব্রাহ্মণো অহোসিং…পে… দেৰো হুত্ৰা নু খো মনুস্সো অহোসি’’ন্তি অত্তনো অপরাপরং পৰত্তিং কঙ্খতি. ভৰিস্সামি নু খো, ন নু খোতি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অনাগতে অত্তনো ৰিজ্জমানাৰিজ্জমানতং কঙ্খতি. ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সামী’’তিআদি ৰুত্তনযমেৰ. অহং নু খোস্মি, ন নু খোস্মীতি ইদানি অত্তনো অত্থিভাৰং, নত্থিভাৰঞ্চ কঙ্খতি. তত্থ কারণং ৰুত্তমেৰ. কিং নু খোস্মীতি খত্তিযাদিকোৰ সমানো অত্তনো খত্তিযাদিভাৰং কঙ্খতি. এসেৰ নযো সেসেসুপি. কথং নু খোস্মীতি ‘‘অব্ভন্তরে জীৰো নাম অত্থী’’তি গহেত্ৰা তস্স দীঘাদিভাৰং কঙ্খতি. পচ্চুপ্পন্নং পন অত্তনো সরীরসণ্ঠানং অজানন্তো নাম নত্থি. কুতো আগতো, কুহিং গামী ভৰিস্সতীতি অত্তভাৰস্স আগতগতট্ঠানানি কঙ্খতীতি ৰেদিতব্বং.
সীলঞ্চ ৰতঞ্চ সীলব্বতং, তত্থ গোসীলাদিঅসুদ্ধিমগ্গো সমাদানৰসেন সীলং, অৰীতিক্কমৰসেন ৰতং. উভযথাপি ৰা সীলং, তপোকম্মভাৰেন গহিতত্তা ৰতং. গৰাদিপকতিভাৰতো অত্তনো ৰা গৰাদিভাৰাধিট্ঠানং সীলং, ‘‘গচ্ছন্তো ভক্খেতি, তিট্ঠন্তো মুত্তেতী’’তিআদিনা গৰাদিকিরিযায করণং ৰতং. তংতংঅকিচ্চসম্মসতো ৰা নিৰত্তি সীলং, তংসমাদানৰতো ৰেসভোজনকিচ্চচরণাদিৰিসেসপটিপত্তি ৰতং. সভাৰং অতিক্কম্ম পরতো আমসনং গহণন্তি পরামাসো, সীলব্বতস্স পরামাসো সীলব্বতপরামাসো. ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি, ৰতেন সুদ্ধি, সীলব্বতেন সুদ্ধীতি এৰং অসুদ্ধিমগ্গে ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি পৰত্তস্স মিচ্ছাভিনিৰেসস্সেতং অধিৰচনং. সক্কাযদিট্ঠি চ ৰিচিকিচ্ছা চ সীলব্বতপরামাসো চাতি সক্কায…পে… পরামাসো, তেযেৰ কম্মৰিপাকেসু, ৰট্টস্মিং ৰা সত্তে সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনানি, তেসং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিআদীহি তদঙ্গৰসেন পহীনানং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন অচ্চন্তসমুচ্ছেদপ্পহানং করোতীতি সক্কা…পে…প্পহানকরং.
নিব্বানং পতি সৰনতো সন্দনতো সোতো ৰুচ্চতি অরিযো অট্ঠঙ্গিকমগ্গো, তস্স আদিতো পজ্জনং সোতাপত্তি, নিব্বানং মগ্গতি, নিব্বানত্থিকেহি মগ্গীযতি, কিলেসে মারেন্তো গচ্ছতীতি ৰা মগ্গো, সোতাপত্তি এৰ মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো. অথ ৰা সোতং আদিতো পজ্জতি অধিগচ্ছতীতি সোতাপত্তি, পঠমো অরিযপুগ্গলো, তস্স মগ্গো সোতাপত্তিমগ্গো, সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি, তেন সম্পযুত্তং চিত্তং সোতাপত্তিমগ্গচিত্তং.
রজ্জতি অভিসজ্জতীতি রাগো, সো ইধ পঞ্চকামৰিসযা, কামভৰৰিসযা চ তণ্হা. দুস্সতীতি দোসো, দসৰিধআঘাতৰত্থুপদট্ঠানো ব্যাপাদো. মুয্হতীতি মোহো, দুক্খাদীসু অট্ঠসু অঞ্ঞাণং. এতেসং কিলেসানং তনুত্তং তনুভাৰং করোতীতি রাগ…পে… তনুত্তকরং. তত্থ দ্ৰীহি কারণেহি তনুত্তং অভিণ্হানুপ্পত্তিতো, পরিযুট্ঠানমন্দতায চাতি. সকদাগামিস্স হি ৰট্টানুসারিমহাজনস্স ৰিয কিলেসা অভিণ্হং ন উপ্পজ্জন্তি, কদাচি ৰিরল়াকারা হুত্ৰা উপ্পজ্জন্তি, তথা উপ্পজ্জন্তাপি মদ্দন্তা ছাদেন্তা অন্ধকারং করোন্তা নুপ্পজ্জন্তি. দ্ৰীহি পন মগ্গেহি পহীনত্তা মন্দমন্দা তনুকতনুকা উপ্পজ্জন্তি. কেচি পন সকদাগামিস্স কিলেসা চিরেন উপ্পজ্জন্তাপি বহলাৰ উপ্পজ্জন্তি. তথা হিস্স পুত্তধীতরো দিস্সন্তীতি ৰদন্তি. তং অকারণং, ৰত্থুপটিসেৰনেন ৰিনাপি গব্ভগ্গহণসব্ভাৰতো, তস্মা ৰুত্তনযেনেৰ দ্ৰীহি কারণেহি নেসং তনুভাৰো ৰেদিতব্বো. কস্মা পনেত্থ মোহস্স তনুভাৰো ৰুত্তো, ননু ততিযমগ্গৰজ্ঝানমেৰ ইমিনা তনুত্তকরণং ৰত্তব্বং, ইতরথা হেট্ঠা তীহিপি মগ্গেহি উপরিমগ্গৰজ্ঝকিলেসানং বহলাবহলাৰত্থায পহীযমানত্তা ইধ সব্বেসমেৰ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং তনুভাৰো ৰত্তব্বো, তেনেৰ চ পাল়িযম্পি ‘‘কামরাগব্যাপাদানং তনুভাৰায দুতিযায ভূমিযা পত্তিযা’’তি ৰুত্তন্তি. সচ্চমেতং, সুত্তে পন উপরিমগ্গৰজ্ঝানং তনুভাৰপরিযাযং গহেত্ৰা ‘‘রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতী’’তি হেতুত্তযতনুভাৰস্স আগতত্তা ইধাপি তদনুলোমেন ৰুত্তং. ‘‘কামরাগব্যাপাদান’’মিচ্চেৰ ৰা পাঠো. তথা হি এত্থেৰ উপরি দুতিযমগ্গঞাণনিদ্দেসে ‘‘ব্যাপাদকামরাগানং, তনুভাৰং তু সাধয’’ন্তি (অভিধ. ১৩৫৩) ৰুত্তং. পটিসন্ধিৰসেন সকিদেৰ ইমং মনুস্সলোকং আগচ্ছতীতি সকদাগামী, তস্স মগ্গো সকদাগামিমগ্গো. কিঞ্চাপি হি মগ্গট্ঠস্স পটিসন্ধিৰসেন আগমনাসম্ভৰতো ফলট্ঠোযেৰ সকদাগামী নাম হোতি, তস্স পন আগমনভূতো মগ্গো মগ্গন্তরাৰচ্ছেদনত্থং তদাযত্তভাৰূপনযনেন সকদাগামিমগ্গোতি ৰুচ্চতি, তংসম্পযুত্তং চিত্তং সকদাগামিমগ্গচিত্তং.
পঞ্চসু কামগুণেসু, কামভৰে চ রাগো কামরাগো. ব্যাপজ্জতি তেন চিত্তন্তি ব্যাপাদো. পটিসন্ধিৰসেন ইমং কামধাতুং ন আগচ্ছতীতি অনাগামী. রূপভৰে ছন্দরাগো রূপরাগো. অরূপভৰে ছন্দরাগো অরূপরাগো. মানো ইধ অরহত্তাধিগমং পটিচ্চ উণ্ণতিমত্তং. উদ্ধচ্চম্পি ‘‘কো মে ভারো কিলেসসমুচ্ছেদনে’’তি এৰমাকারপ্পৰত্তং চিত্তস্স অৰূপসমমত্তং. অৰিজ্জাপি অসুখে সুখসঞ্ঞাৰিপল্লাসো. আরকত্তা কিলেসেহি, মিচ্ছাপটিপন্নেহি ৰা, রাগাদিঅরীনং, সংসারচক্কস্স অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, রহোপি পাপাকরণেন পাপকরণে রহস্স অভাৰা, রহিতব্বতো জহিতব্বতো ‘‘রহা’’তি লদ্ধনামানং ৰা পাপধম্মানং অভাৰতো, সাধূহি অরহিতব্বতো অপরিচ্চজিতব্বতো, রহসঙ্খাতস্স ৰা গমনস্স সংসারে অভাৰতো অরহা, অট্ঠমো অরিযপুগ্গলো, তস্স ভাৰো অরহত্তং, অগ্গফলস্সেতং অধিৰচনং. তঞ্হি ‘‘অরহা’’তি অভিধানস্স, বুদ্ধিযা চ পৰত্তিনিবন্ধনত্তা অরহতো ভাৰোতি কত্ৰা ‘‘অরহত্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্স আগমনভূতো মগ্গো অরহত্তমগ্গো, তংসম্পযুত্তং চিত্তং অরহত্তমগ্গচিত্তং.
ঝানঙ্গযোগভেদতোতি রূপাৰচরং ৰিয পঞ্চহি ঝানঙ্গেহি সম্পযোগভেদতো. কথং পনস্স ভেদোতি? এত্থ তাৰ অট্ঠকথাৰাদো, তযো চ থেরৰাদাতি চত্তারো ৰাদা হোন্তি. তথা হি অট্ঠকথাযং তাৰ ‘‘সঙ্খারুপেক্খাভাৰং পত্ৰা ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনামগ্গস্স ঝানঙ্গং নিযমেতী’’তি ৰুত্তং. তিপিটকচূল়নাগত্থেরো পন ‘‘মগ্গাসন্নৰিপস্সনায পদট্ঠানভূতং পাদকজ্ঝানং নিযমেতী’’তি আহ. মোরৰাপিৰাসিমহাদত্তত্থেরো ‘‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তি. যঞ্হি ঝানং সম্মসিত্ৰা ৰুট্ঠাতি, তংসদিসোৰ হোতী’’তি আহ. তিপিটকচূল়াভযত্থেরো পন ‘‘পুগ্গলজ্ঝাসযো নিযমেতি, ‘অহো ৰত পঞ্চঙ্গিকং, চতুরঙ্গিকং ৰা মগ্গং পাপুণেয্য’ন্তিআদিনা যথা যথাস্স অজ্ঝাসযো হোতি, তথা তথা মগ্গো হোতী’’তি আহ.
যস্মা পন অট্ঠকথাৰাদো পমাণং, তযো চ থেরা পণ্ডিতা ব্যত্তা, তস্মা চত্তারোপি ৰাদা অঞ্ঞমঞ্ঞং অপ্পটিবাহনৰসেন এৰং ৰেদিতব্বা. কথং? কামাৰচরধম্মে তাৰ সম্মসিত্ৰা সুক্খৰিপস্সকস্স উপ্পন্নমগ্গোপি সমাপত্তিলাভিনো ঝানং পাদকং অকত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গোপি ৰিপস্সনানিযামেন পঠমজ্ঝানিকাৰ হোন্তি. সচে পন কিঞ্চি ঝানং পাদকং কত্ৰা উপ্পাদিতো হোতি, তস্স ৰসেন অঙ্গপরিণামো হোতীতি তংতংঝানসদিসো হোতি. যস্মা পনেত্থ কামাৰচরক্খন্ধে আরব্ভ পৰত্তা ৰিপস্সনা কামাৰচরধম্মেসু চ মহগ্গতধম্মেসু ৰিয ভাৰনাৰিসেসতো ঝানঙ্গৰিসেসো নত্থি, তস্মা ‘‘ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধা নিযমেন্তী’’তি এৰং পৰত্তো দুতিযত্থেরৰাদো ইমং ৰাদং ন পৰিসতি. ঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গো সচে পাদকজ্ঝানং নত্থি, সম্মসিতজ্ঝাননিযামেন তংতংঝানিকো হোতি. সচে পঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায দুতিযাদিঝানে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতো, পুগ্গলজ্ঝাসযনিযামেন দ্ৰীসু অঞ্ঞতরজ্ঝানসদিসো হোতি. সচে পন পুগ্গলস্স তথাৰিধো অজ্ঝাসযো নত্থি, তদা কথন্তি? এত্থ তাৰ কেচি ‘‘নানাৰজ্জনৰীথিযমেৰ নিৰত্তমানপাদকজ্ঝানতো একাৰজ্জনৰীথিযং গোত্রভুভাৰং পত্ৰা নিৰত্তমানায ৰিপস্সনায আরম্মণভূতা খন্ধাযেৰ বলৰন্তো, তস্মা সম্মসিতক্খন্ধনিযামেন তংসদিসো মগ্গো হোতী’’তি ৰদন্তি. এৰঞ্চ সতি ‘‘পাদকজ্ঝাননিযামেন হোতী’’তি এৰং পৰত্তো পঠমত্থেরৰাদো পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায কামাৰচরক্খন্ধে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গমেৰ সন্ধায তিট্ঠতীতি.
অপরে পন ‘‘পাদকজ্ঝানং মগ্গস্স মূলকারণৰসেন পচ্চযো হোতি আসন্নকারণৰসেনপি, সম্মসিতক্খন্ধা পন মূলকারণৰসেনেৰ পচ্চযা হোন্তি, তস্মা সম্মসিতক্খন্ধতো পাদকজ্ঝানমেৰ বলৰতরন্তি পাদকজ্ঝানসদিসো মগ্গো হোতী’’তি ৰদন্তি. এৰং সন্তে পন ‘‘সম্মসিতক্খন্ধনিযামেনা’’তি এৰং পৰত্তো দুতিযত্থেরৰাদো সমাপত্তিং পাদকং অকত্ৰা কেৰলং ঝানধম্মেযেৰ সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গমেৰ সন্ধায তিট্ঠতি. যস্মা পন হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো উপরূপরিঝানং বলপ্পত্তং হোতি, তস্মা হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানতো ৰুট্ঠায উপরূপরিঝানধম্মে ৰিপস্সতো উপ্পন্নমগ্গো পাদকজ্ঝানং অনপেক্খিত্ৰা সম্মসিতজ্ঝানৰসেন তংতংঝানিকো হোতি. উপরূপরিঝানতো পন ৰুট্ঠায হেট্ঠিমহেট্ঠিমজ্ঝানধম্মে সম্মসিত্ৰা উপ্পাদিতমগ্গো সম্মসিতজ্ঝানং অনপেক্খিত্ৰা পাদকজ্ঝানসদিসো হোতীতি ইদমেত্থ সারতরং. এৰঞ্হি সতি দ্ৰিন্নম্পি থেরানং ৰাদা নিপ্পদেসৰিসযা সমফলা হোন্তি.
ততিযত্থেরৰাদো চেত্থ পাদকজ্ঝানং, সম্মসিতজ্ঝানং ৰা ৰিনা অজ্ঝাসযমত্তেনেৰ ন ইজ্ঝতি. তীসুপি ৰাদেসু ঠপেত্ৰা সেসঝানঙ্গপরিণামং ৰেদনাপরিণামো ৰিপস্সনানিযামেনেৰ হোতি. তযোপি থেরৰাদা ৰিপস্সনানিযামেন ৰিনা ন হোন্তীতি দট্ঠব্বং. ননু চ ৰেদনাপি ঝানঙ্গমেৰ, তস্মা তাযপি পাদকজ্ঝাননিযামেনেৰ ভৰিতব্বন্তি? তং ন, ৰেদনাযপি পাদকজ্ঝাননিযামেন পরিণামে সতি ৰিপস্সনানিযামং অনপেক্খিত্ৰা পাদকজ্ঝাননিযামেনেৰ মগ্গক্খণে সেসঝানঙ্গানি পরিণামট্ঠানেযেৰ ৰেদনাযপি পরিণামো ভৰেয্য, তথা পন অহুত্ৰা একাৰজ্জনৰীথিযা আদিতোৰ পরিণামনতো মগ্গৰুট্ঠানৰীথিযা আসন্নতরপ্পৰত্তায ৰিপস্সনায ৰসেন ৰেদনানিযামো হোতি.
অথ ৰা পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানানং সম্ভৰে তেসু অনুপ্পন্না ৰেদনা ৰিপস্সনায ন হোতীতি পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝাননিযামেন পরিণমতীতিপি ন সক্কা ৰত্তুং. এত্থ সিযা – যত্থ তাৰ পাদকজ্ঝানং অত্থি, তত্থ তং নিযমেতি. যত্থ পন তিকচতুক্কপাদকজ্ঝানং নত্থি, তস্মিং অরূপভৰে কিং নিযমেতীতি? তত্থাপি পাদকজ্ঝানমেৰ নিযমেতি. যো হি ভিক্খু অট্ঠসমাপত্তিলাভী পঠমজ্ঝানং পাদকং কত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গফলানি নিব্বত্তেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৰা অরূপভৰে নিব্বত্তো পঠমজ্ঝানিকায সোতাপত্তিফলসমাপত্তিযা ৰুট্ঠায ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা উপরি তীণি মগ্গফলানি নিব্বত্তেতি, তস্স তানি পঠমজ্ঝানিকানেৰ হোন্তি. দুতিযজ্ঝানিকাদীসুপি এসেৰ নযো. অরূপেপি হি লোকুত্তরং তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পজ্জতীতি এৰমেত্থ একেকস্স লোকুত্তরকুসলস্স ঝানঙ্গযোগভেদো ৰেদিতব্বোতি.
মগ্গা…পে… নিপ্ফাদেতীতি তেভূমককুসলং ৰিয পটিসন্ধিপ্পৰত্তীসু অৰিপচ্চৰন্তম্পি অত্তনো অত্তনো অনুরূপস্স ফলস্স নিপ্ফাদনেন তংতংফলপ্পত্তে সোতাপন্নো সকদাগামী অনাগামী অরহাতি সামঞ্ঞতো চত্তারো অরিযপুগ্গলে অভিনিপ্ফাদেতীতি. ৰিসেসতো পন সত্তক্খত্তুপরমতাদিকে অনেকেপি সোতাপন্নাদযো নিপ্ফাদেতি.
লোকুত্তরকুসলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.