অরূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা
ইদানি অরূপাৰচরকুসলস্স নিদ্দেসাৰকাসো অনুপ্পত্তোতি তন্নিদ্দেসত্থমাহ ‘‘সেসেসু পনা’’তিআদি. আকাসকসিণৰজ্জিতস্স যস্স কস্সচি কসিণস্স উগ্ঘাটনতো লদ্ধমাকাসং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং. তত্থ পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি আকাসানঞ্চাযতনমাহ. তঞ্হি দুতিযারুপ্পস্স আরম্মণং হোতি. সব্বসোতি সব্বাকারেন, রূপনিমিত্তদণ্ডাদানসম্ভৰদস্সনাদিনা সব্বেন রূপধম্মেসু, পথৰীকসিণাদিরূপনিমিত্তেসু তদারম্মণজ্ঝানেসু চ দোসদস্সনাকারেন, তেসু এৰ ৰা রূপনিমিত্তেসু নিকন্তিপ্পহানঅসমাপজ্জিতুকামতাদিনা আকারেনাতি অত্থো. অথ ৰা সব্বসোতি সব্বাসং, কুসলাদিভেদেন অনৰসেসানন্তি অত্থো. রূপসঞ্ঞানন্তি সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানানঞ্চেৰ তদারম্মণানঞ্চ. রূপাৰচরজ্ঝানম্পি হি ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুচ্চতি উত্তরপদলোপেন ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু ৰিয. তদারম্মণম্পি কসিণরূপং পুরিমপদলোপেন ‘‘দেৰেন দত্তোতি, বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তিআদীসু ৰিয, তস্মা ইধ রূপে রূপজ্ঝানে তংসহগতসঞ্ঞা রূপসঞ্ঞাতি গহিতা, সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তরূপাৰচরজ্ঝানানমেতং অধিৰচনং. ‘‘রূপ’’ন্তি সঞ্ঞা অস্সাতি রূপসঞ্ঞং, রূপনামৰন্তন্তি অত্থো. তংগহিতেন পথৰীকসিণাদিভেদস্স তদারম্মণস্স চেতং নামন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘রূপসঞ্ঞান’’ন্তি হি সরূপেকসেসৰসেন নিদ্দেসো কতো. সমতিক্কমাতি ৰিরাগা, নিরোধা চ. কিং ৰুত্তং হোতি? এতাসং কুসলৰিপাককিরিযাৰসেন পঞ্চদসন্নং ঝানসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং, এতেসঞ্চ পথৰীকসিণাদিৰসেন নৰন্নং আরম্মণসঙ্খাতানং রূপসঞ্ঞানং অনৰসেসানং সব্বাকারেন চ, তেসু এৰ ৰা নিকন্তিপ্পহানঅসমাপজ্জিতুকামতাদিনা আকারেন ৰিরাগা, নিরোধা চ জিগুচ্ছনতো চেৰ তপ্পটিবন্ধছন্দরাগৰিক্খম্ভনতো চ নিব্বত্তং আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞায সহগতং অরূপাৰচরকুসলচিত্তং. ন হি সক্কা সব্বসো অনতিক্কন্তরূপসঞ্ঞেন তং নিব্বত্তেতুন্তি.
ন কেৰলং এতাসংযেৰ সমতিক্কমনতো ইদং নিব্বত্তং, অথ খো পটিঘসঞ্ঞাদীনমত্থঙ্গমাদিতোপীতি আহ ‘‘পটিঘসঞ্ঞান’’ন্তিআদি. তত্থ চক্খাদীনং ৰত্থূনং, রূপাদীনঞ্চ আরম্মণানং পটিঘাতেন অঞ্ঞমঞ্ঞসমোধানসঙ্খাতেন পটিহননেন উপ্পন্না সঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা, রূপসঞ্ঞাদিদ্ৰিপঞ্চসঞ্ঞানমেতং অধিৰচনং. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা পটিঘসঞ্ঞা? রূপসঞ্ঞা সদ্দসঞ্ঞা গন্ধসঞ্ঞা রসসঞ্ঞা ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ইমা ৰুচ্চন্তি পটিঘসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৩).
তাসং কুসলাকুসলৰিপাকভূতানং অত্থঙ্গমা পহানা অসমুপ্পাদা অপ্পৰত্তিকরণেনাতি ৰুত্তং হোতি. ননু চ এতা রূপাৰচরজ্ঝানসমাপন্নস্সাপি ন সন্তি. ন হি পঠমজ্ঝানাদিসমাপন্নকালে পঞ্চদ্ৰারৰসেন চিত্তং পৰত্ততীতি? সচ্চমেতং, যথা পন ‘‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি এত্থ পসংসাৰসেন অঞ্ঞত্থ পহীনানম্পি সুখদুক্খানং চতুত্থজ্ঝানে, ‘‘সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছানং পহানা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামিমগ্গং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি এত্থ পঠমমগ্গেযেৰ পহীনানং সক্কাযদিট্ঠাদীনং দুতিযমগ্গে চ ৰচনং, এৰমেৰ ইমস্মিং ঝানে পটিপজ্জনকানং উস্সাহজননত্থং ইমস্স ঝানস্স পসংসাৰসেন এতাসং এত্থ ৰচনন্তি ৰেদিতব্বং. অথ ৰা কিঞ্চাপি তা রূপাৰচরসমাপন্নস্সাপি ন সন্তি, ন পন পহীনত্তা ন সন্তি. কিঞ্চরহি পচ্চযাভাৰেন. ন হি রূপাৰচরভাৰনা রূপৰিরাগায সংৰত্ততি, রূপাযত্তা এৰ তাসং পৰত্তীতি. অরূপভাৰনা পন রূপৰিরাগায সংৰত্ততি, তস্মা ‘‘তা এত্থ পহীনা’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. তথা হি এতাসং ইতো পুব্বে অপ্পহীনত্তাযেৰ ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাপন্নস্স সদ্দো কণ্টকো’’তি ৰুত্তো ভগৰতা. ইধ চ পহীনত্তা এৰ অরূপসমাপত্তীনং আনেঞ্জাভিসঙ্খারৰচনাদীহি, ‘‘যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে অরূপা’’তিআদিনা চ আনেঞ্জতা, সন্তৰিমোক্খতা চ ৰুত্তা.
নানত্তসঞ্ঞানন্তি নানত্তে গোচরে পৰত্তানং, নানত্তানং ৰা সঞ্ঞানং, ৰুত্তাৰসেসানং চতুচত্তালীসকামাৰচরসঞ্ঞানন্তি অত্থো. এতা এৰ হি –
‘‘তত্থ কতমা নানত্তসঞ্ঞা? অসমাপন্নস্স মনোধাতুসমঙ্গিস্স ৰা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুসমঙ্গিস্স ৰা সঞ্ঞা সঞ্জাননা সঞ্জানিতত্তং, ইমা ৰুচ্চন্তি নানত্তসঞ্ঞাযো’’তি (ৰিভ. ৬০৪) –
এৰং ৰিভঙ্গে ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তা. তা পন যস্মা রূপসদ্দাদিভেদে নানত্তে নানাসভাৰে আরম্মণে পৰত্তন্তি, যস্মা চ অট্ঠ কামাৰচরকুসলসঞ্ঞা, দ্ৰাদস অকুসলসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, দ্ৰে অকুসলৰিপাকসঞ্ঞা, একাদস কামাৰচরকিরিযসঞ্ঞাতি এৰং চতুচত্তালীসপ্পভেদা নানাসভাৰা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসা, তস্মা ‘‘নানত্তসঞ্ঞা’’তি ৰুচ্চন্তি. অমনসিকারাতি সব্বসো অনাৰজ্জনা অসমন্নাহারা অপচ্চৰেক্খণহেতু জৰনপটিপাদকেন ৰা ভৰঙ্গচিত্তস্স অন্তো অকরণা ঠপেত্ৰা কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং নানারম্মণে চিত্তস্স অসঙ্খরণতোতি ৰুত্তং হোতি. ইমিনা হি নানত্তসঞ্ঞামনসিকারহেতূনং রূপধম্মানং সমতিক্কমোপি ৰুত্তো, রূপজ্ঝানে পন তদভাৰতো ‘‘নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তি ন ৰুত্তং. অথ সমতিক্কমাদীনং কিং নানাকরণন্তি? ৰুচ্চতে – যস্মা রূপসঞ্ঞা, পটিঘসঞ্ঞা চ ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তিতভৰেপি ন ৰিজ্জন্তি, অরূপসঞ্ঞায ভাৰনায অভাৰে চুতিতো উদ্ধং উপ্পত্তিরহানং রূপসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞানং যাৰ অত্তনো ৰিপাকুপ্পত্তি, তাৰ অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিযমানত্তা, পগেৰ পন ইমং ঝানং সমাপন্নকালে, তস্মা ‘‘সমতিক্কমা, অত্থঙ্গমা’’তি উভযথাপি তাসং অভাৰোযেৰ দস্সিতো. নানত্তসঞ্ঞাসু পন যা তস্মিং ভৰে ন উপ্পজ্জন্তি একন্তরূপনিস্সিতত্তা, তা অনোকাসতায ন উপ্পজ্জন্তি, ন অরূপভাৰনায নিৰারিতত্তা, অনিৰারিতত্তা চ কাচি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা তাসং অমনসিকারো অনাৰজ্জনং অপচ্চৰেক্খণং জৰনপটিপাদকেন ৰা ভৰঙ্গমনস্স অন্তো অকরণং অপ্পৰেসনং ৰুত্তং. তত্র পৰত্তমানানম্পি হি ঝানং সমাপন্নস্স তাসং অমনসিকারোযেৰ ইতরথা ঝানসমাপত্তিযা অভাৰতো. ইতি সঙ্খেপতো ‘‘রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি ইমিনা সব্বরূপাৰচরধম্মানং পহানং ৰুত্তং, ‘‘পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তি সব্বেসং কামাৰচরচিত্তচেতসিকানং পহানং, অমনসিকারো চ ৰুত্তো, তীহি পনেতেহি সমাধিস্স থিরভাৰো কথিতোতি.
আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতন্তি এত্থ পন নাস্স অন্তোতি অনন্তং, অনন্তং আকাসং আকাসানন্তং, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং, অনন্ততা পন উপ্পাদৰযন্তাভাৰতো অনন্তমনসিকারৰসেন ৰা ৰেদিতব্বা. ন হি এতস্স উপ্পাদন্তো, ৰযন্তো ৰা পঞ্ঞাযতি অসভাৰধম্মত্তা. সভাৰধম্মো হি অহুত্ৰা সম্ভৰনতো, হুত্ৰা চ ৰিনস্সনতো উপ্পাদৰযন্তপরিচ্ছিন্নো, নেতরো. ন চ পনেতং মনসি করোন্তো যোগাৰচরো তস্স পরিচ্ছেদসঙ্খাতমন্তং গণ্হাতি, অথ খো রূপৰিৰেকমত্তস্সেৰ গহণেন অনন্তফরণাকারেনেৰ মনসিকারং পৰত্তেতি, তস্মা উপ্পাদৰযন্তৰিরহতো মনসিকারৰসেন ৰা এতমনন্তন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘অনন্তাকাস’’ন্তি চ ৰত্তব্বে অনন্ত-সদ্দস্স পরনিপাতৰসেন ‘‘আকাসানন্ত’’ন্তি ৰুচ্চতি. আকাসানন্তমেৰ আকাসানঞ্চং সংযোগপরস্স ত-কারস্স চ-কারং কত্ৰা, তদেৰ আযতনং সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স আরম্মণভাৰতো অধিট্ঠানট্ঠেন দেৰাযতনং ৰিযাতি আকাসানঞ্চাযতনং, তস্মিং অপ্পনাপত্তা সঞ্ঞা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞা, তায সহগতং ৰিঞ্ঞাণং আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং. অথ ৰা আকাসানঞ্চং আযতনমস্সা সসম্পযুত্তধম্মায সঞ্ঞাযাতি আকাসানঞ্চাযতনা, সাযেৰ সঞ্ঞা, তায ঝানং সহগতন্তি আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞাসহগতং.
ৰিঞ্ঞাণ…পে… সহগতন্তি যদেতং পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং, তংসভাৰধম্মত্তা উপ্পাদাদিঅন্তৰন্তম্পি আরম্মণকরণৰসেন অনন্তাকাসে ফরণতো অত্তানং আরব্ভ অন্তস্স অগ্গহণৰসেন পৰত্তমনসিকারতো ৰা অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিঞ্ঞাণানন্তং, ‘‘ৰিঞ্ঞাণানঞ্চ’’ন্তি ৰত্তব্বে ৰিঞ্ঞাণঞ্চ-সদ্দো তদত্থে নিরূল়্হো আ-কার ন-কারলোপোতি ৰা কত্ৰা ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ’’মিচ্চেৰ ৰুত্তং. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰক্খতি –
‘‘ৰিঞ্ঞাণানন্তমিচ্চেৰং, ৰত্তব্বং পনিদং সিযা’’তি.
অথ ৰা দুতিযারুপ্পৰিঞ্ঞাণেন অঞ্চিতব্বং আরম্মণৰসেন পাপুণিতব্বন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চং. সেসং পুরিমসদিসমেৰ.
আকিঞ্চঞ্ঞা…পে… সহগতন্তি নাস্স পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি. সতি হি ভঙ্গমত্তেপি তস্স সকিঞ্চনতা সিযা. অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাভাৰস্সেতং অধিৰচনং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
নেৰসঞ্ঞা…পে… সহগতন্তি হেট্ঠিমঝানেসু ৰিয ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰতো নেৰস্স সঞ্ঞা অত্থীতি নেৰসঞ্ঞং, সুখুমায চ সঞ্ঞায অত্থিতায নাস্স সঞ্ঞা নত্থীতি নাসঞ্ঞং, নেৰসঞ্ঞঞ্চ তং নাসঞ্ঞঞ্চেতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞং, চতুত্থারুপ্পজ্ঝানং. যদি এৰং ‘‘নেৰসঞ্ঞনাসঞ্ঞ’’ন্তি ৰত্তব্বং? সচ্চমেতং. ৰচনসোভনত্থং পন দীঘং কত্ৰা ৰুত্তং. অথ ৰা নেৰস্স সঞ্ঞা নাসঞ্ঞাতি এৰং একজ্ঝং বহুব্বীহিসমাসৰসেন ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞ’’ন্তি ৰুত্তং. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞঞ্চ তং আযতনঞ্চ মনাযতনধম্মাযতনপরিযাপন্নত্তাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, তেন সম্পযুত্তং সঞ্ঞাসহগতং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং. অথ ৰা সঞ্ঞাযেৰ পটুসঞ্ঞাকিচ্চকরণে অসমত্থতায নেৰসঞ্ঞা, উণ্হোদকে তেজোধাতু ৰিয সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰপ্পত্তিযা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, সা এৰ সেসধম্মানং নিস্সযপচ্চযতায, অধিট্ঠানট্ঠেন ধম্মাযতনপরিযাপন্নতায এৰ ৰা আযতনন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভূতায সঞ্ঞায সহগতন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাসহগতং.
যথানুরূপং…পে… নিপ্ফাদকন্তি ‘‘পঠমারুপ্পভূমিযা পঠমং, দুতিযারুপ্পভূমিযা দুতিয’’ন্তিআদিনা অত্তনো অনুরূপৰসেন চতূসু অরূপভূমীসু উপপত্তিসাধকং. তাসু পন পঠমা ৰীসতিসহস্সকপ্পাযুকা হোতি, দুতিযা চত্তালীসসহস্সকপ্পাযুকা, ততিযা সট্ঠিসহস্সকপ্পাযুকা, চতুত্থা পন চতুরাসীতিসহস্সকপ্পাযুকাতি ৰেদিতব্বং.
অরূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.